सहारा म्हटलं की डोळ्यांसमोर उभं राहतं ते अंतहीन वाळूचं साम्राज्य. पण याच वाळवंटाच्या मध्यभागी हिरवाईने नटलेली ओअँसिस, लाखो खजुरांची बागायती आणि जगप्रसिद्ध ट्युनिशियन खजुरांचे उत्पादन हे एक वेगळंच जग उलगडतं. या निसर्गवैभवाचा शोध घेत असताना अचानक आलेल्या भीषण वाळूच्या वादळाने मात्र सहाराचं रौद्र रूपही जवळून अनुभवायला मिळालं. हिरवाई आणि भय, समृद्धी आणि संकट यांचा संगम घडवणारा हा प्रवास आयुष्यभर विसरता येणार नाही. जयप्रकाश प्रधान, ज्येष्ठ पत्रकार, आंतरराष्ट्रीय पर्यटक
ट्युनिशिया सहारा वाळवंटात खजुराची सुमारे तीस लाख झाडं असून ट्युनिशियन डेट्स जगात अतिशय उच्च दर्जाची मानण्यात येतात. त्यामुळे सहाराच्या भटकंतीत दोन-तीन दिवस ओअँसिस म्हणजे वाळवंटातील हिरवळ, तेथील खजुराची झाडं, खजुराचं उत्पादन यांची माहिती घेण्यासाठी ठेवले होते.
ट्युनिशियात तीन प्रकारचे ओअँसिस आढळतात.
१. सहारा वाळवंटातील,
२. डोंगरातील, व
३. समुद्रकिनाऱ्याजवळील.
त्यापैकी वाळवंट व डोंगरातील ओअँसिस या भागात पाहावयास मिळाले. शेकडो मैल लांब पसरलेल्या सहाराच्या वाळूच्या पठारावर मधूनच तीन-चार एकरात खजुराच्या झाडांची बागायत दिसते. त्याला म्हणतात सहारातील ओअँसिस. त्याच्याच आसपास दगडाच्या डोंगरांच्या खोऱ्यातही काही ठिकाणी खजुराची अशीच हिरवळ दृष्टीस पडते. तो डोंगरातील ओअँसिस.
काही गावांमध्ये मुद्दाम थांबून खजुराच्या उत्पादनाची माहिती तज्ञांकडून घेतली. वाळवंटातील खजुराचे बगीचे हे खरोखरच पाहण्यासारखे असतात. उष्ण व कोरड्या हवामानात हे पीक येतं. जमिनीत मीठ साचून राहू नये म्हणून खजुराच्या झाडांना सतत पाणी द्यावं लागतं. विहिरींमध्ये पाण्याचा साठा करून पाईपद्वारे हा पाणी पुरवठा करण्यात येतो.
खजुराचं झाड वीस मीटरपेक्षा उंच जाऊ शकतं. त्याचं आयुष्य शंभर वर्ष किंवा अधिक. एक झाड वर्षाला शंभर किंवा त्यापेक्षा अधिक किलोपर्यंत पीक देतं. प्रत्येक झाडाला खजुराचे १० ते २० घड लागतात. त्यांची लांबी कमी-अधिक असते. ऑक्टोबर अखेर ते जानेवारी हा खजुराच्या फळांचा सीझन. फळं लागली की कीटक, पाऊस, ऊन यांच्यापासून फळांना संरक्षण मिळावं म्हणून त्यांच्यावर प्लास्टिकची कव्हर्स घालण्यात येतात.
तयार झालेल्या खजुरांचे घड उतरवण्याचे काम महाकठीण व कष्टाचे. एका झाडासाठी निदान चार-पाच जण लागतात. एकजण झाडाच्या अगदी वर, एक झाडाच्या मानेजवळ, त्याखाली एक व एकजण जमिनीवर अशी रचना करण्यात येते. या कामासाठी मजुरांना मिळणारा मोबदला अगदीच कमी असतो. त्यामुळे तरुण वर्ग या कामापासून दूर जात आहे.
खजुराची झाडं नर आणि मादी अशी दोन प्रकारची असतात. त्यापैकी मादी झाड फळं देत. फळांचा मोसम संपला की मादी झाडांची सर्व पानं काढून ती स्वच्छ करतात. त्यांना खत घालण्यात येतं. मादी आणि नर झाडांच्या फुलांमधील परागकणांचं मीलन करण्यात येतं. हे काम मार्च-एप्रिलमध्ये होतं. त्यामुळे झाड उत्कृष्ट फळं देत.
ट्युनिशियात दरवर्षी निदान पावणे दोन ते दोन लाख टन खजुराचं उत्पादन होतं. या खजुराच्या १५० पेक्षाही अधिक जाती आहेत. खजुराचा आकार एक पासून आठ सेंमी. पर्यंत असतो. पिवळा, अगदी काळा, तांबडा किंवा बदामी रंगाचा हा खजूर असतो. डिलेट नूर हा हिरवा खजूर सर्वोत्तम मानण्यात येतो. त्याची किंमत इतर खजुरांपेक्षा खूपच जास्त असते. त्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे तो अत्यंत पारदर्शी असतो. त्याच्या आतील बी देखील दिसते.
अर्थात हा खजूर केवळ श्रीमंत अरब देशांमध्ये निर्यात होतो. खजुराचं झाड कल्पवृक्षासारखं असतं. त्याच्या झावळ्यांपासून अनेक वस्तू बनवता येतात. पण वाळवंटात त्याचा मुख्य उपयोग वाळूचं वादळ थोपवण्यासाठी फेन्सिंग म्हणून करण्यात येतो. झावळ्या एकमेकांत गुंफून बनवण्यात आलेलं एक-दोन किमी लांबीचं फेन्सिंग वाळवंटातील अनेक गावांच्या वेशीवरील लहान मोठ्या टेकड्यांवर लावलेलं दिसतं. अर्थात, मोठ्या वादळांना ते काही तोंड देऊ शकत नाही.
सहारा वाळवंटातून प्रवास करताना वाळूच्या भयानक वादळाचा आलेला चित्तथरारक अनुभव सांगण्यासारखा आहे. ट्युनिशिया व अल्जेरिया या दोन राष्ट्रांच्या सीमा एकमेकींना लागून आहेत. त्या दिवशी आम्ही वाळवंटातून प्रवास करत सीमेवरील तमेर्जा व शिबिका या गावांच्या दिशेने निघालो. एकूण प्रवास साधारण सव्वाशे किमीचा होता. सर्वत्र वाळूची पठारं, वाळूच्या टेकड्या व मधून-मधून दगडांचे डोंगर. त्यातून हा रस्ता ट्युनिशियन लष्कराने तयार केला होता. आम्ही जेमतेम ४०-५० किमी अंतर लँड क्रूझर मोटारीनं कापलं आणि एकाकी वादळ सुरू झालं. वाळूचे प्रचंड मोठमोठाले भोवरे होऊन गरागर फिरत होते. त्यांची उंची वाढत होती व पसरत पसरत ते नजर जाईल तिथपर्यंत पोहोचलं होतं. आता उंची अक्षरश: ८०-९० फूट एवढी वाढत होती. आमची लँड क्रूझर त्वरित थांबवण्यात आली. समोरचं, आजूबाजूचं काही दिसत नव्हतं. प्रचंड उंचीचे भोवरे अक्षरश: गरागर फिरत होते.
भीतीने गाळण उडाली. वाळूच्या वादळात मजबूत गाड्याही गाडल्या गेल्याच्या गोष्टी ऐकल्या होत्या. आताही तसेच झाले तर ! आत्तापर्यंत अलास्कात, आर्क्टिक सर्कलमध्ये प्रचंड हिमवादळ पाहिले होते. पण वाळवंटतील वाळूच्या वादळाचे ते रौद्र रूप आम्ही प्रथमच पाहत व अनुभवत होतो. खरोखरच धडकी भरली…
त्याचवेळी आमच्या टूर गाईडने आम्हाला सांगितले की हे त्यामानाने छोटे वादळ आहे. याच्यापेक्षा ७०-८० पट अधिक मोठी वादळं होतात. त्यात रस्ते, घरे, गावे अक्षरश: गायब होतात. आमची मोटार थांबून १५-२० मिनिटे झाली होती. हळूहळू वादळाचा जोर कमी होऊ लागला. समोरचं थोडं थोडं दिसू लागलं. पण समोर रस्ताच शिल्लक राहिला नव्हता. आता जेसीबी येईल आणि रस्ता साफ करेल… नेहमीच्या परिचयाचा रस्ता असल्याने ड्रायव्हरने लँड क्रूझर हळूहळू पुढे न्यायला सुरुवात केली. आता मोटारीतून खाली उतरून काही फोटो घेता येतील का… या माझ्या प्रश्नाला त्याने स्पष्ट नकार दिला. वादळाचा जोर कधीही एकदम वाढू शकतो… आणि त्यात लँड क्रूझरसारखी दणकट गाडीही क्षणात गाडली जाऊ शकते, तिथे ६०-७० किलो वजनाच्या माणसाचे काय?
