अंतरंगातून ‘अहंकाराचा त्याग’ हाच खरा संन्यास

आणि मी माझें ऐसी आठवण । विसरलें जयाचें अंतःकरण ।
पार्था तो संन्यासी जाण । निरंतर ।। २० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय पांचवा

ओवीचा अर्थ – आणि ज्याच्या अंतःकरणांत मी आणि माझें यांचे स्मरणच राहिलें नाही, अर्जुना, तो सदोदित संन्यासीच आहे, असें तूं जाण.

या ओवीत, संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेतील संन्यासयोगाचे सुंदर विवेचन केले आहे. ही ओवी ‘ज्ञानेश्वरी’च्या पाचव्या अध्यायातील आहे, जो संन्यास आणि कर्मयोग यावर भाष्य करणारा अध्याय आहे.

संदर्भ व आशय:
या ओवीत भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला संन्यस्त जीवनाची व्याख्या स्पष्ट करत आहेत. संन्यास म्हणजे केवळ बाह्यरूपाने संसाराचा त्याग करणे नव्हे, तर मनाने आणि बुद्धीने संपूर्ण अहंकाराचा, कर्मफळाच्या अपेक्षेचा त्याग करणे होय.

“आणि मी माझें ऐसी आठवण” – येथे “मी” म्हणजे अहंकार किंवा स्वतःबद्दल असलेली जाणीव. जो मनुष्य आपल्याला स्वतंत्र कर्ता समजतो, तो कर्मबंधनात अडकतो. पण जो “मी कोण?” या विचारातून मुक्त होतो, त्याला खरी संन्यास स्थिती प्राप्त होते.

“विसरलें जयाचें अंतःकरण” – ज्या मनुष्याने ‘मी’ आणि ‘माझे’ याचा विसर पडला आहे, त्याला संन्यासी म्हणतात. कारण त्याने सर्व प्रकारच्या आसक्तींचा त्याग केला आहे.

“पार्था तो संन्यासी जाण, निरंतर” – अर्जुना, असा मनुष्यच खऱ्या अर्थाने संन्यासी आहे. त्याला बाह्य वस्त्रसंन्यासाची गरज नाही. तो अहंकार आणि कर्मबंधनाच्या जाणीवेपासून पूर्णतः मुक्त होतो.

रसाळ निरूपण:
संत ज्ञानेश्वर येथे एक गूढ तत्व सांगत आहेत. संन्यास म्हणजे फक्त भगवे वस्त्र परिधान करणे, मठात राहणे किंवा साधनांपासून दूर जाणे नव्हे. खरी संन्यास अवस्था म्हणजे अंतरंगातून ‘अहंकाराचा त्याग’. जो “मी आणि माझे” या संकल्पनेला विसरतो, त्याला जीवनमुक्त स्थिती प्राप्त होते.

हेच तत्वज्ञान आपण रामकृष्ण परमहंस, तुकाराम महाराज आणि इतर संतांच्या वचनांतही पाहतो. कर्म करत असतानाही जर मनुष्य ‘मी करतो’ असा भाव सोडून देतो, तर तो कर्मयोगीही संन्यासीच ठरतो.

व्यावहारिक दृष्टिकोन:
आपल्या दैनंदिन जीवनातही या शिकवणीचा उपयोग होऊ शकतो. कर्म करताना त्याचे फळ माझ्या स्वाधीन आहे असे समजणे, ही आसक्ती आहे. पण कर्म करणे हेच आपले कर्तव्य आहे आणि त्याचे फळ ईश्वराच्या इच्छेनुसार ठरेल, अशी भावना ठेवल्यास आपणही संन्यासी वृत्ती अंगीकारू शकतो.

निष्कर्ष:
ही ओवी जीवनात संन्यास कसा असावा याचे अतिशय मौलिक आणि गूढ शिक्षण देते. संन्यास म्हणजे केवळ बाह्य जगाचा त्याग नव्हे, तर आत्म्याची खरी जाणीव ठेवून अहंकाराचा त्याग करणे होय.

संत ज्ञानेश्वर यांच्या या अमृतमय वचनाचा विचार केला तर कळते की, संन्यास फक्त गृहत्यागात नसून मनोवृत्तीच्या पातळीवर असतो. जो स्वतःचा विसर पडेल इतका ईश्वरात विलीन होतो, तोच खऱ्या अर्थाने ‘निरंतर संन्यासी’ असतो.