तें ज्ञान हृदयीं प्रतिष्ठे । आणि शांतीचा अंकुर फुटे ।
मग विस्तार बहु प्रकटे । आत्मबोधाचा ।। १९० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा
ओवीचा अर्थ – तें ज्ञान अंतःकरणांत स्थिर होतें आणि मग शांतीचा अंकुर फुटतो. मग आत्मज्ञानाचा विस्तार पुष्कळच प्रकट होतो.
संत ज्ञानेश्वरांनी त्यांच्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथात गीतेतील तत्वज्ञान सहज, सरळ आणि रसाळ भाषेत मांडले आहे. ही ओवी ज्ञानाचा हृदयाशी संबंध, त्याच्या परिणामस्वरूप उमलणारी शांती आणि आत्मबोधाच्या विस्ताराचा महत्त्वाचा संदेश देते. या ओवीचे तीन महत्त्वाचे टप्पे आहेत—ज्ञान, शांती आणि आत्मबोध.
१. “तें ज्ञान हृदयीं प्रतिष्ठे” – ज्ञान हृदयात स्थिर होते
ज्ञान म्हणजे केवळ बाह्यरूपाने शिकलेली माहिती नव्हे, तर ते प्रत्यक्ष अनुभूतीत येणे महत्त्वाचे आहे. केवळ पुस्तकी ज्ञान किंवा ऐकलेले तत्वज्ञान उपयोगाचे नाही, तर ते मनोभावे आत्मसात केले पाहिजे.
जसे दीपकातील ज्योत स्थिर होते, तसे ज्ञान ज्याच्या अंतःकरणात स्थिर होते, तोच खऱ्या अर्थाने ज्ञानी होतो. जेव्हा हृदय ज्ञानाने भरून जाते, तेव्हा त्याचा परिणाम केवळ बाहेर दिसत नाही, तर तो व्यक्तीच्या वागण्यात, स्वभावात आणि विचारसरणीतही दिसतो.
हृदयस्थ ज्ञान म्हणजे अनुभवाचा ठेवा, जो व्यक्तीच्या जीवनात संपूर्ण बदल घडवतो.
२. “आणि शांतीचा अंकुर फुटे” – शांतीचा जन्म होतो
ज्ञानाची खरी ओळख ही त्याच्या फळावरून होते. जिथे ज्ञान आहे, तिथे शांती आहे. अज्ञानामुळे माणसाच्या मनात संभ्रम, मोह आणि द्विधा निर्माण होतात. पण जेव्हा ज्ञान हृदयात स्थिर होते, तेव्हा हे अज्ञान दूर होऊन एक शाश्वत शांतता प्रकटते. ज्ञानामुळे मनातील भीती, अहंकार आणि असत्य यांचे उच्चाटन होते.
संत आणि ज्ञानी लोक कधीही अस्वस्थ दिसत नाहीत, कारण त्यांच्या मनात आत्मबोधाने आलेली शांती असते.
उदाहरणार्थ, एका गडद जंगलात माणूस चाचपडत असतो, तेव्हा त्याला भीती वाटते. पण जेव्हा तो मार्गदर्शन करणारा दीपक घेऊन चालतो, तेव्हा त्याला शांती वाटते. हाच ज्ञान आणि शांतीचा संबंध आहे.
३. “मग विस्तार बहु प्रकटे आत्मबोधाचा” – आत्मबोधाचा विस्तार होतो
जेव्हा ज्ञान आणि शांती हृदयात स्थिर होतात, तेव्हा आत्मबोधाचा विस्तार मोठ्या प्रमाणावर होतो.हा आत्मबोध म्हणजे “मी कोण आहे?” याचा खरा बोध.
अध्यात्मिक उन्नती होत जाते आणि मग माणूस स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख पटवतो. हा आत्मबोध एकट्या व्यक्तीपुरता मर्यादित राहत नाही, तर तो इतरांमध्येही पसरतो. जसे एखादे झाड फळधारक होते, तसे आत्मबोधाची फळे इतरांपर्यंत पोहोचतात.
समारोप
ही ओवी ज्ञानाची खरी प्रक्रिया सांगते—ज्ञान मिळवणे, त्याचे अंतःकरणात स्थैर्य, त्यातून येणारी शांती आणि मग आत्मबोधाचा विस्तार. ही ज्ञानाची अनुभूती व्यक्तीला स्वतःबद्दल जागरूक बनवते आणि संपूर्ण समाजासाठीही लाभदायक ठरते.
संत ज्ञानेश्वर यांनी या ओवीतून आत्मज्ञानाचा एक सुंदर प्रवास रेखाटला आहे, जो आपल्या प्रत्येकाच्या जीवनात लागू पडतो.
