ज्ञानदेवांचे तत्त्वज्ञान हे संसारात राहूनही ‘अक्षर’ अनुभूती जगण्यासाठी

म्हणोनि अक्षर जे म्हणिजे । तेविचिं म्हणता बोधुही उपजे।
जया परौता पैसु न देखिजे । या नाम परमगती ।। १८१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – म्हणून ज्याला अक्षर असे म्हणतात. तसेच ज्यास अक्षर असे म्हटले असतां ज्याचा बोधही उत्पन्न होतो व ज्याच्या पलीकडे कांही एक विस्तार दिसत नाही, म्हणून ज्यास परमगति असे म्हणतात.

खर्‍या अर्थाने पाहिले तर ही ओवी केवळ तात्त्विक विधान नाही; ती मानवी जाणीवेच्या अंतिम टप्प्याचा, अनुभूतीच्या परिपूर्ण क्षणाचा निर्देश करते. “म्हणोनि अक्षर जे म्हणिजे” असे म्हणताना ज्ञानदेव केवळ एखाद्या संकल्पनेचा उल्लेख करत नाहीत, तर त्या संकल्पनेपलीकडील अनुभवाची दारे उघडतात. इथे ‘अक्षर’ हा शब्द महत्त्वाचा आहे. सामान्यतः अक्षर म्हणजे नाश न पावणारे, शाश्वत, बदलरहित. परंतु ज्ञानेश्वरीतील ‘अक्षर’ हा शब्द केवळ तत्त्वज्ञानातील संज्ञा न राहता अनुभूतीचा संदर्भ बनतो.

आपण जे काही पाहतो, जाणतो, अनुभवतो ते सर्व नाव, रूप, गुण, क्रिया यांच्या चौकटीत बांधलेले असते. मनाला समजण्यासाठी, बुद्धीला धरून ठेवण्यासाठी आपण प्रत्येक गोष्टीला नाव देतो. नाव दिले की ती गोष्ट वेगळी ठरते, सीमित होते. पण ज्ञानदेव ज्या ‘अक्षरां’ची गोष्ट करतात, ते असे नाही. “तेविचिं म्हणता बोधुही उपजे” असे ते सांगतात. म्हणजे ‘अक्षर’ असे म्हणताच बोध उत्पन्न होतो. येथे बोध म्हणजे केवळ माहिती नव्हे; तो जागृतीचा क्षण आहे. ज्या क्षणी ‘अक्षर’ हा शब्द उच्चारला जातो, त्या क्षणी मनात एखाद्या कल्पनेचा जन्म होतो, पण त्याचबरोबर त्या कल्पनेच्या मर्यादाही विरघळू लागतात.

मानवी अनुभवात ज्ञान आणि अनुभूती यांत सूक्ष्म पण निर्णायक फरक आहे. ज्ञान हे शब्दांनी, संकल्पनांनी, तर्काने समजावून घेता येते. अनुभूती मात्र शब्दांच्या पलीकडे जाते. ज्ञानदेव म्हणतात की ‘अक्षर’ असे म्हणताच बोध उत्पन्न होतो, पण हा बोध शब्दांच्या चौकटीत अडकत नाही. तो मनाला दिशा दाखवतो, पण त्याच वेळी मनाला ओलांडून जाण्याची प्रेरणाही देतो. जणू एखाद्या दीपाने अंधार दाखवावा आणि त्याच दीपाच्या प्रकाशात दीप स्वतः विरून जावा, तसा हा बोध आहे.

“जया परौता पैसु न देखिजे” ही ओवीतील पुढची ओळ फार सूक्ष्म अर्थ उलगडते. ‘परौता’ म्हणजे पलीकडचा किनारा. ज्ञानदेव सांगतात की ज्याच्या पलीकडे काहीच दिसत नाही, असे ते ‘अक्षर’. म्हणजेच सर्व विस्तार, सर्व भेद, सर्व द्वैत जिथे संपते, तिथे ही अनुभूती स्थिरावते. आपण साधारणपणे ज्ञानप्रवासाला अंत नसतो असे मानतो—एक उत्तर मिळाले की पुढचा प्रश्न उभा राहतो. पण इथे ज्ञानदेव अशा अवस्थेचा उल्लेख करतात जिथे प्रश्नही संपतात. कारण प्रश्न उभा राहण्यासाठी ‘मी’ आणि ‘ते’ असा भेद हवा असतो. ‘अक्षर’ अनुभूतीत हा भेदच उरत नाही.

ही अवस्था समजून घेण्यासाठी आपल्या रोजच्या अनुभवाकडे पाहिले तर सोपे जाते. आपण एखाद्या सुंदर दृश्याकडे पाहत असताना, एखादे गाणे ऐकत असताना, किंवा एखाद्या क्षणी अतिशय खोल शांतता अनुभवताना क्षणभरासाठी तरी स्वतःचे भान विसरतो. त्या क्षणी ‘मी हे पाहतोय’ ही जाणीवही विरळ होते. अनुभव आणि अनुभवणारा यांत फरक राहत नाही. ज्ञानदेव ज्या ‘अक्षरा’ची गोष्ट करतात, ती अवस्था याच अनुभवाची पूर्णता आहे—जिथे हा क्षण तात्पुरता नसून स्थायी बनतो.

“या नाम परमगती” असे ज्ञानदेव शेवटी म्हणतात. ‘परमगती’ म्हणजे अंतिम गंतव्य. मानवी जीवनाचा सारा प्रवास काही ना काही मिळवण्याच्या धडपडीत जातो—सुख, समाधान, यश, ज्ञान, मुक्ती. परंतु या सर्व प्रयत्नांच्या पलीकडे एक अशी अवस्था आहे जिथे मिळवण्याची गरजच संपते. कारण तिथे अभाव उरत नाही. ज्ञानदेव सांगतात की ‘अक्षर’ या अनुभूतीला ‘परमगती’ म्हणतात, कारण ती प्राप्त झाल्यावर पुढे काही साध्य करायचे राहत नाही.

इथे एक महत्त्वाचा मुद्दा लक्षात घ्यावा लागतो. ‘परमगती’ म्हणजे कुठेतरी पोहोचणे नव्हे. ती एखादी जागा नाही, एखादी स्वर्गलोकासारखी स्थिती नाही. ती अंतर्मुख अवस्था आहे—स्वतःच्या मूळ स्वरूपाची ओळख. ज्ञानदेवांच्या भाषेत सांगायचे तर ही अवस्था मिळवायची नसते, तर ओळखायची असते. कारण आपण आधीपासूनच त्या ‘अक्षर’ स्वरूपातच आहोत; फक्त अज्ञानामुळे, आसक्तीमुळे, अहंकारामुळे ते झाकले गेलेले असते.

ज्ञानेश्वरीचा हा अध्याय संपूर्णपणे मनुष्याला बाह्य कर्मकांडापासून अंतःकरणातील जागृतीकडे वळवतो. ‘अक्षर’ म्हणजे ईश्वर असे सरळ समीकरण करणे अपुरे ठरेल. कारण ज्ञानदेवांचा ईश्वर हा एखादी वेगळी सत्ता नसून अस्तित्वाचा मूळ आधार आहे. जसा समुद्र आणि लाटा वेगळ्या नाहीत, तसेच ‘मी’ आणि ‘ते’ वेगळे नाहीत, ही जाणीव म्हणजेच ‘अक्षर’ बोध.

या बोधाचा परिणाम केवळ आध्यात्मिक आयुष्यापुरता मर्यादित राहत नाही. तो आपल्या दैनंदिन वागण्यातही परिवर्तन घडवतो. जेव्हा मनुष्याला हे उमगते की सर्व भेद, सर्व संघर्ष हे तात्पुरते आहेत आणि त्यांच्या पलीकडे एक अखंड एकत्व आहे, तेव्हा द्वेष, मत्सर, स्पर्धा यांची धार बोथट होते. करुणा, समत्व, स्वीकार या मूल्यांना नैसर्गिक अधिष्ठान मिळते. ज्ञानदेवांचे तत्त्वज्ञान हे केवळ संन्याशांसाठी नव्हे, तर संसारात राहूनही ‘अक्षर’ अनुभूती जगण्यासाठी आहे.

‘अक्षर’ अनुभूतीचा आणखी एक पैलू म्हणजे मौन. शब्दांनी जिथे थांबावे लागते, तिथे ही अनुभूती सुरू होते. म्हणूनच ज्ञानदेव म्हणतात की ‘अक्षर’ असे म्हणताच बोध उत्पन्न होतो, पण त्याचा विस्तार शब्दांनी मोजता येत नाही. आपण कितीही ग्रंथ वाचले, कितीही प्रवचन ऐकले, तरी अंतिम सत्य हे मौनातच उलगडते. त्या मौनात कोणतीही पोकळी नसते; ते पूर्णतेचे मौन असते.

आजच्या काळात, जिथे माहितीचा पूर आहे, तिथे ज्ञानदेवांची ही ओवी विशेष महत्त्वाची ठरते. आपण सतत काहीतरी जाणून घेण्याच्या, समजून घेण्याच्या मागे लागलेलो असतो. पण ज्ञानदेव आठवण करून देतात की जाणण्यापलीकडे ‘असणे’ आहे. त्या ‘असण्यात’च परम समाधान आहे. ‘अक्षर’ म्हणजे ते ‘असणे’—जे बदलत नाही, जे नष्ट होत नाही, जे सर्व अनुभवांचे मूळ आहे.

अखेरीस असे म्हणता येईल की ही ओवी मानवी जीवनाचा नकाशा देते. बाह्य जगातील हालचाली, अंतर्गत संघर्ष, साधना, ज्ञान—या सर्वांचा शेवट ज्या अनुभूतीत होतो, ती म्हणजे ‘अक्षर’ बोध. आणि तो बोध मिळाल्यावर कुठलाही पलीकडचा किनारा उरत नाही. कारण शोध संपतो. शोध संपणे म्हणजे शून्यता नव्हे, तर पूर्णता. म्हणूनच ज्ञानदेव निर्भीडपणे सांगतात—यालाच परमगती म्हणतात.