भेदाचा ठसा नाहीसा होण्याची अनुभूती

पाठीं केश परौते नेले । आणि भेदलेपण काय नेणों जाहालें ।
तरि डांक देऊनि सांदिलें । शिळेंतें काई ।। ४३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – नंतर केस त्या स्फटिकशिळेपासून दूर काढले, मग त्या शिळेचा फुटकेपणा कोठें गेला तें कळत नाही. तर डाग देऊन त्या शिळेला जोडलें काय ?

ज्ञानेश्वर महाराज अत्यंत सूक्ष्म अनुभूती साध्या, रोजच्या उदाहरणांतून उलगडतात. ही ओवी पाहता वरवर साधी वाटते; पण तिच्या गर्भात अद्वैताच्या अनुभूतीचा अतिशय गहन संकेत दडलेला आहे.

संत ज्ञानेश्वर येथे एका विलक्षण दृश्याची निर्मिती करतात. स्फटिकशिळेवर केस ठेवले आहेत. केसामुळे स्फटिकामध्ये भेग पडल्यासारखा भास होतो. केस जसा काढून घेतला, तसा तो भास नाहीसा होतो. मग प्रश्न उरतो—स्फटिकशिळेचा फुटकेपणा कुठे गेला? तो जोडण्यासाठी काही डाग दिला का? काही सांधलं का? नाही. कारण तो फुटकेपणाच खरा नव्हता. तो फक्त भास होता. ही ओवी म्हणजे भास आणि वास्तव यातील फरक अत्यंत मार्मिकपणे उलगडणारी अद्वैताची गुरुकिल्ली आहे.

मानवी जीवनात आपण ज्या भेदांना अत्यंत सत्य मानतो, ते प्रत्यक्षात किती कृत्रिम आहेत, हे संत इथे दाखवून देतात. जीव आणि ईश्वर, देह आणि आत्मा, मी आणि तू, माझं आणि तुझं—हे सगळे भेद खरोखरच अस्तित्वात आहेत का? की ते केवळ अज्ञानरूपी ‘केस’ मुळे निर्माण झालेले भास आहेत?

स्फटिकशिळा म्हणजे परमात्मतत्त्व. तो पारदर्शक आहे, अखंड आहे, निर्मळ आहे. त्यावर ठेवलेला केस म्हणजे अज्ञान, वासना, अहंकार, देहबुद्धी. केसामुळे स्फटिकात भेग आहे असा भास होतो. तो भास इतका ठाम वाटतो की आपण त्या भेगेची काळजी करू लागतो, तिला जोडण्याचा प्रयत्न करतो, साधना, उपासना, तपश्चर्या या सगळ्यांकडे ‘फुटलेपण दुरुस्त करण्याचे उपाय’ म्हणून पाहतो.

पण ज्ञानेश्वर विचारतात—केस काढून घेतल्यावर भेग कुठे गेली? ती जोडण्यासाठी काही केलं का? नाही. कारण फुटलेपण कधी होतंच नव्हतं. हीच अद्वैताची निर्णायक घोषणा आहे—जीव कधीच ब्रह्मापासून वेगळा झालेला नाही. आपल्याला वाटतं, आपण परमात्म्यापासून दूर पडलो आहोत. आपण संसारात अडकलेलो आहोत. आपण अपूर्ण आहोत. पण हे सगळं भास आहे. कारण ज्याला आपण ‘मी’ म्हणतो, तो आत्मा मुळातच ब्रह्मस्वरूप आहे. त्यात कधीच तडा गेलेला नाही. तुटणं, जोडणं, भंगणं हे सगळं देहबुद्धीच्या पातळीवरच घडतं.

ज्ञानेश्वर येथे अत्यंत धाडसी विधान करतात—भेदलेपण काय नेणों जाहालें. म्हणजे भेद नेमका कधी झाला, हेच कळत नाही. कारण तो झाला नव्हताच. आपण जेव्हा दुःखी होतो, तेव्हा आपण असं म्हणतो—“माझं काहीतरी बिघडलं आहे.” पण खरोखर बिघडलं आहे का? की आपल्या दृष्टीत दोष आहे? जसं स्फटिकात भेग नसूनही दिसते, तसं आपल्या अस्तित्वात अपूर्णता नसूनही भासते. यामुळे ज्ञानेश्वरांची अध्यात्मदृष्टी ही ‘दुरुस्तीची’ नाही, तर ‘दृष्टीपरिवर्तनाची’ आहे. आत्मा शुद्ध करायचा नसतो; तो शुद्धच असतो. आत्म्याला मुक्त करायचं नसतं; तो मुक्तच असतो. फक्त अज्ञानाचा केस काढून टाकायचा असतो.

इथे साधनेचा अर्थ बदलतो. साधना म्हणजे काहीतरी मिळवणं नव्हे, तर जे आड आलं आहे ते दूर करणं. जसं केस काढून टाकला की स्फटिक आपोआप अखंड दिसतो, तसं अज्ञान दूर झालं की आत्म्याचं ब्रह्मत्व प्रकट होतं. महत्त्वाचं म्हणजे, स्फटिकाला जोडण्यासाठी काहीही करावं लागत नाही. म्हणजेच आत्म्याला ‘सिद्ध’ करण्यासाठी वेगळं काहीच करावं लागत नाही. तो आधीपासूनच सिद्ध आहे.

ही ओवी कर्मयोग, भक्तियोग, ज्ञानयोग या सगळ्यांच्या पलीकडे जाणारा अद्वैताचा सूक्ष्म शिखरबिंदू आहे. कारण इथे ‘मी साधक आहे’ ही भावनाही शेवटी केसासारखीच आहे. तीही ठेवली तर भास निर्माण होतो. तीही काढली की अखंडत्व प्रकट होतं. मानवाच्या अहंकाराला हे पचवणं कठीण जातं. कारण आपल्याला काहीतरी करायचं असतं, काहीतरी मिळवायचं असतं. पण ज्ञानेश्वर सांगतात—तुला काही मिळवायचं नाही; फक्त चुकीची समज सोडायची आहे. आपण जेव्हा स्वतःला अपूर्ण मानतो, तेव्हा आपण सतत ‘जोडणी’ करत राहतो—संपत्ती, नाती, प्रतिष्ठा, साधना, पद, ओळख. पण आत्म्याचं तुटलेपण कधी होतंच नाही, मग या जोडण्यांचा उपयोग काय?

ही ओवी माणसाला खोलवर हलवते. कारण ती आपल्या दुःखाचं मूळ दाखवते. दुःख हे घटनांमुळे नसतं; ते भासामुळे असतं. भास गेला की दुःखाचं अस्तित्वच राहत नाही. जसं स्फटिकाला डाग देऊन जोडावं लागत नाही, तसं आत्म्याला संस्कार, विधी, बाह्य उपायांनी जोडण्याची गरज नाही. फक्त अज्ञानरूपी केस काढून टाकला की पुरे. हीच मुक्ती आहे—नवीन काही मिळणं नव्हे, तर जे खोटं आहे ते गळून पडणं.

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी वाचकाला बाहेरच्या प्रवासातून आतल्या प्रवासाकडे वळवते. “मी वेगळा आहे” ही कल्पना गेली की, “मीच सर्व आहे” हा अनुभव उरतो.अशा रीतीने, ही ओवी म्हणजे केवळ तत्वज्ञान नाही; ती आत्मसाक्षात्काराची कुजबुज आहे. भेदाचा ठसा नाहीसा झाल्यावर उरणारी शांत, अखंड, निर्मळ अनुभूती—तीच ज्ञानेश्वर दाखवतात, स्फटिकशिळेवरचा केस दूर करताना.