नवी दिल्ली – पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी एक संस्कृत सुभाषितम् सामायिक केले-
“सुवर्ण-रौप्य-माणिक्य-वसनैरपि पूरिताः।
तथापि प्रार्थयन्त्येव कृषकान् भक्ततृष्णया।।”
हे सुभाषितम आपल्याला सांगते की सोने, चांदी, माणिक आणि उत्तम कपडे असूनही लोकांना अन्नासाठी शेतकऱ्यांवर अवलंबून राहावे लागते.
या सुभाषितवर इये मराठीचिये नगरीचे भाष्य –
अन्नदाता शेतकरी : समृद्धीच्या मुळाशी उभा असलेला मूक आधारस्तंभ
हे सुभाषित अत्यंत साध्या शब्दांत मानवी संस्कृतीतील एक मूलभूत सत्य मांडते. सोने, चांदी, माणिक, उत्तम वस्त्रे, ऐश्वर्य, सत्ता, वैभव – हे सर्व असूनही अखेरीस माणसाला अन्नासाठी शेतकऱ्याच्या दारात यावेच लागते. कारण अन्नाशिवाय जीवन नाही, आणि अन्नाचा उगम शेतकऱ्याच्या कष्टांतूनच होतो. ही ओळ केवळ शेतकऱ्याचे महत्त्व सांगत नाही, तर मानवी गर्व, भौतिक अहंकार आणि तथाकथित विकासाच्या कल्पनांवर नेमका बोट ठेवते.
आजच्या आधुनिक, शहरी, तंत्रज्ञानप्रधान जगात आपण ‘उत्पादन’, ‘बाजार’, ‘आर्थिक वाढ’ अशा संज्ञांमध्ये इतके गुरफटून गेलो आहोत की जीवनाच्या मूळ आधाराकडे पाहण्याची दृष्टीच हरवत चालली आहे. गगनचुंबी इमारती, सोन्याचे दागिने, ब्रँडेड कपडे, आलिशान गाड्या या सर्व गोष्टी समृद्धीचे प्रतीक मानल्या जातात. पण या सगळ्यांमागे उभा असलेला शेतकरी मात्र कायम दुर्लक्षित, उपेक्षित आणि संकटात अडकलेला दिसतो. हे सुभाषित आपल्याला आठवण करून देते की खरी संपत्ती माणसाच्या पोटात जाणाऱ्या अन्नात आहे, आणि त्या अन्नाचा निर्माता म्हणजे शेतकरी.
भारतीय संस्कृतीत शेतकऱ्याला ‘अन्नदाता’ असे गौरवाचे नाव दिले आहे. कारण देव, राजा, व्यापारी, योद्धा – हे सारे असू शकतात, पण अन्न नसेल तर त्यांचे अस्तित्व क्षणात निरर्थक ठरते. इतिहासाकडे पाहिले तर राजे-महाराजे, सम्राट, सत्ताधीश यांनी शेतकऱ्याच्या कष्टावरच आपली साम्राज्ये उभी केली. कररूपाने धान्य, उत्पन्न, सेवा घेतल्या; पण शेतकऱ्याच्या सुरक्षिततेकडे मात्र फारसे लक्ष दिले गेले नाही. आजही परिस्थिती फार वेगळी नाही. शेतकरी हा उत्पादन साखळीतील पहिला घटक असूनही तोच सर्वात असुरक्षित आहे.
या सुभाषितात “भक्ततृष्णया” हा शब्द विशेष महत्त्वाचा आहे. भक्तीने, श्रद्धेने, तृष्णेने – म्हणजे अगदी लाचार होऊन – लोक शेतकऱ्याला अन्नासाठी प्रार्थना करतात, असे यात सूचित होते. हे चित्र आज आपल्याला स्पष्ट दिसते. एखाद्या देशात दुष्काळ पडला, अन्नधान्याची टंचाई निर्माण झाली, तर सोन्याचे साठे, परकीय चलनसाठे, शेअर बाजाराचे निर्देशांक काहीही उपयोगाचे ठरत नाहीत. त्या वेळी डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो शेतकरी आणि त्याचे शेत.
कोविडसारख्या जागतिक संकटाच्या काळात हे सत्य पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले. मोठमोठे उद्योग बंद पडले, आयटी पार्क ओस पडले, बाजारपेठा ठप्प झाल्या; पण शेती मात्र थांबली नाही. शेतकरी आपल्या शेतात राबत राहिला, कारण त्याला माहीत होते – जग थांबू शकते, पण भूक थांबत नाही. त्या काळात “अत्यावश्यक सेवा” म्हणून शेती आणि अन्नपुरवठा व्यवस्था पुढे आली. तेव्हा अनेकांना प्रथमच जाणवले की आपण ज्याला गृहीत धरतो, तो शेतकरी प्रत्यक्षात आपल्या जगण्याचा कणा आहे.
तरीही, या जाणिवेचे रूपांतर कृतज्ञतेत, धोरणात किंवा शाश्वत निर्णयांत फारसे होत नाही. शहरात बसलेला ग्राहक स्वस्त अन्नाची मागणी करतो, सरकार स्वस्त धान्य देण्याची घोषणा करते, व्यापारी नफा पाहतो; पण या सगळ्यांच्या मधोमध उभा असलेला शेतकरी मात्र किमतींच्या कचाट्यात सापडतो. उत्पादन खर्च वाढतो, पण मिळणारा दर तसाच राहतो. निसर्गाच्या लहरीपणावर त्याचे आयुष्य अवलंबून असते. कधी दुष्काळ, कधी अतिवृष्टी, कधी गारपीट – आणि त्यावर कर्जाचा डोंगर.
हे सुभाषित केवळ शेतकऱ्याचे महत्त्व सांगून थांबत नाही, तर समाजाला आरसा दाखवते. आपण संपत्तीची मोजमापे बदलायला हवीत, असा सूचक संदेश यात दडलेला आहे. सोनं, चांदी, माणिक, वस्त्रे – ही संपत्ती बाह्य आहे, दिखाऊ आहे. पण अन्न ही अंतर्गत, जीवनदायी संपत्ती आहे. जी संपत्ती जीवन टिकवते, तीच खरी. आणि त्या संपत्तीचा निर्माता जर दुःखी, कर्जबाजारी, निराश असेल तर समाजाची समृद्धी ही केवळ वरवरची ठरते.
आज ‘फूड सिक्युरिटी’, ‘सस्टेनेबल अॅग्रीकल्चर’, ‘क्लायमेट रेसिलियन्स’ अशा संज्ञा मोठ्या परिषदांत वापरल्या जातात. पण प्रत्यक्ष शेतात उभ्या असलेल्या शेतकऱ्यापर्यंत त्यांचा अर्थ पोहोचतो का, हा प्रश्न आहे. शेतकऱ्याला सन्मान केवळ भाषणात नको, तर व्यवहारात हवा. त्याच्या मालाला योग्य भाव, पाण्याची शाश्वत व्यवस्था, हवामान बदलाशी जुळवून घेण्यासाठी तंत्रज्ञान, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे सामाजिक प्रतिष्ठा – या गोष्टी त्याला हव्या आहेत.
या सुभाषितात एक सूक्ष्म तत्त्वज्ञानही दडलेले आहे. मानव कितीही प्रगत झाला, कितीही भौतिक संपत्ती जमा केली, तरी तो निसर्गावर अवलंबून आहे. आणि निसर्गाशी थेट संवाद साधणारा माणूस म्हणजे शेतकरी. तो मातीशी बोलतो, पाण्याची वाट पाहतो, आकाशाकडे डोळे लावतो. त्यामुळे शेतकरी हा केवळ उत्पादक नसून निसर्गाचा प्रतिनिधी आहे. त्याचे शोषण म्हणजे निसर्गाचे शोषण, आणि निसर्गाचे शोषण म्हणजे शेवटी मानवाचेच नुकसान.
आपण अनेकदा शेतकऱ्याच्या आत्महत्यांचे आकडे वाचतो, त्यावर क्षणिक हळहळ व्यक्त करतो आणि पुढे जातो. पण या सुभाषिताच्या प्रकाशात पाहिले तर हा प्रश्न केवळ शेतकऱ्याचा नाही, तर संपूर्ण समाजाच्या मूल्यव्यवस्थेचा आहे. जो समाज आपल्या अन्नदात्याला जगू देऊ शकत नाही, तो समाज कितीही समृद्ध दिसला तरी आतून पोकळ असतो.
शहरातील पिढ्यांना आज अन्न हे ‘पॅकेट’मध्ये मिळते. त्यामागील शेत, माती, घाम, कष्ट दिसत नाहीत. त्यामुळे कृतज्ञतेची भावना कमी होत चालली आहे. हे सुभाषित आपल्याला ती भावना पुन्हा जागी करण्याचे आवाहन करते. अन्न खाताना, वाया घालताना, किंमत ठरवताना – शेतकऱ्याचा चेहरा डोळ्यांसमोर ठेवायला शिकवते.
शेवटी, या सुभाषिताचा संदेश अत्यंत स्पष्ट आहे :
संपत्तीचा गर्व क्षणिक आहे, पण अन्नाची गरज शाश्वत आहे.
आणि त्या शाश्वत गरजेचा केंद्रबिंदू म्हणजे शेतकरी.
जर आपल्याला खऱ्या अर्थाने समृद्ध, संतुलित आणि टिकाऊ समाज उभा करायचा असेल, तर शेतकऱ्याला केंद्रस्थानी ठेवावे लागेल. केवळ सणासुदीला त्याचे फोटो लावून, घोषणा करून नाही; तर धोरण, बाजार, संस्कृती आणि दैनंदिन जीवनात त्याला मानाचे स्थान देऊन.
कारण अखेरीस –
सोने, चांदी, माणिक आणि रेशमी वस्त्रे असूनही,
भुकेपुढे माणूस शेतकऱ्यापुढेच नतमस्तक होतो.
हे सुभाषित आपल्याला ही नम्रता शिकवते – आणि आजच्या काळात तीच सर्वात मोठी गरज आहे.
