गुरुकृपा अन् अनुभवाचे अविष्कार

म्हणोनि तेथिंची मातु । न चढेंचि बोलाचा हातु ।
जेणें संवादाचिया गांवाआंतु । पैठी कीजे ।। ३११ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – म्हणून त्या स्थितीचे वर्णन शब्दांनी सांगताच येत नाहीं आणि शब्दांनी सांगता येईल तेंव्हाच ती गोष्ट संवादाच्या गांवात स्थापित करतां येईल. अर्थात शब्दांनीच सांगता येत नाही तर तिजविषयीं संवादहि होणें शक्य नाही.

“तेथील” म्हणजे ध्यानाच्या अत्युच्च अवस्थेतील, म्हणजेच असंप्रज्ञात समाधीतील स्थितीची मात (वर्णन), भाषेच्या हातांत (कक्षेत) येत नाही. कारण जिथे शब्द पोचत नाहीत, तिथे वर्णनाचा किंवा संवादाचा प्रश्नच उरत नाही. म्हणून त्या अवस्थेचे अनुभव “संवादाच्या गावात” म्हणजेच शब्दांच्या, वर्णनाच्या पातळीवर मांडता येत नाही.

🔷 या ओवीतील मुख्य प्रतिमा
“तेथिंची मातु” — त्या अवस्थेचे वर्णन, तिची महती.
“न चढेचि बोलाचा हातु” — भाषेचा हात म्हणजेच भाषेचा आवाका, ताकद, ती अपुरी ठरते.
“संवादाचिया गांवांतु” — संवाद म्हणजे विचार, भाष्य, चर्चा.
“पैठी कीजे” — पाठवणे, स्थित करणे, प्रस्थापित करणे.

🔷 निरूपणाचा केंद्रबिंदू – अवर्णनीय अनुभव
ज्ञानेश्वर माऊली इथे आपल्याला एक अत्यंत सूक्ष्म आणि गूढ सत्य सांगतात – “जे वास्तव अनुभूतीत येते, ते वर्णनात येत नाही.” त्यांना इथे जे सांगायचे आहे ते केवळ भाषेबाह्यच नाही, तर चेतनेपलिकडील आहे. ही अशी अवस्था आहे की जिथे जाणारा स्वतः हरवतो, पण ते हरवणे म्हणजेच परमसिद्धी. हे स्वरूपात विलीन होणे आहे.

🔷 भाषेचे मर्यादित क्षेत्र आणि आत्मसाक्षात्कार
भाषा ही मनाच्या कार्याशी निगडित आहे. ती विचार व्यक्त करण्यासाठी वापरली जाते. पण असंप्रज्ञात समाधीमध्ये मनच नाही, विचारच नाही, तेव्हा भाषेची गरज काय? आपल्याला ज्या गोष्टी ज्ञात आहेत, त्या आपण शब्दांत सांगतो. पण जिथे ‘ज्ञाता’, ‘ज्ञेय’ आणि ‘ज्ञान’ यांचं त्रैतीय भाव नाहीच — ते केवळ अनुभव आहे — तिथे कोणत्या भाषेचा आधार?

🔷 अनुभवाच्या पातळीवरील महत्त्व
उदाहरणार्थ:
चव सांगता येते का? कोणी जर विचारलं, ‘गुलाबजाम कसा असतो?’ तर आपण म्हणू शकतो — गोड, नरम, रसात भिजलेला. पण जेवढं सांगितलं, तेवढंच त्याला समजेल. प्रत्यक्ष खाल्ल्यावरच त्याला खरा अनुभव येतो. तेच आत्मसाक्षात्काराच्या बाबतीत आहे. शब्द केवळ संकेत असतात — direction markers, पण ‘ते’ फक्त अनुभवायचे असते.

🔷 “संवादाचिया गावात न आणता येणारी गोष्ट”
“संवादाचें गाव” म्हणजे तर्क, विवेचन, युक्तिवाद, शास्त्रीय चर्चा यांचे क्षेत्र. त्या क्षेत्रात आपण विषय उलगडतो, मुद्दे मांडतो, विचार करतो. परंतु ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की: “त्या अवस्थेबद्दल बोलणंच अशक्य आहे. कारण ती अनुभवली जाते, विचारात धरली जात नाही.”
हेच श्रीनिवास रामानुजन किंवा रामकृष्ण परमहंस यांच्याबाबतीत दिसतं — त्यांनी स्वतःच्या अनुभूती शब्दांत मांडण्याचे अनेकवेळा प्रयत्न केले, पण शेवटी “त्यालाच ‘तो’ जाणे” असंच म्हणावं लागलं.

🔷 आत्मज्ञान आणि ‘शब्द’ यांचा संघर्ष
प्रत्येक वेदांतील महावाक्यही हेच सांगतात: “नेति नेति” – हे नाही, ते नाही — म्हणजेच जे आहे ते सांगता येत नाही.
“यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह” – जिथे शब्द आणि मन पोचत नाहीत, तिथे ब्रह्म आहे. ज्ञानेश्वर इथे याच वेदान्तातल्या भावनेचं सहज आणि सुंदर मराठी रूपांतर करतात.

🔷 ज्ञानेश्वरीतील शैलीगत वैशिष्ट्य
ज्ञानेश्वर माऊली संवाद आणि भाषेच्या असमर्थतेबद्दल इतक्या शुद्ध भावनेने बोलतात की, त्यात त्यांचा अनुभव झळकतो. ते फक्त सिद्धांत सांगत नाहीत, ते ‘ते’ अनुभवलेले आहेत.
“तेथिंची मातु” – हा शब्द ते सहज वापरत नाहीत. यामध्ये त्यांनी ते पाहिलं आहे, अनुभवलं आहे. म्हणूनच त्यांना ते बोलून सांगता येत नाही.

🔷 गुरुकृपा आणि अनुभवाचे अविष्कार
या अवस्थेपर्यंत पोहोचणं केवळ स्वतःच्या प्रयत्नाने शक्य होत नाही. कारण: तर्क, वाचन, साधना – हे सर्व संवादाच्या गावातले आहेत. पण “ते” जे आहे – ते त्याच्या कृपेनेच कळतं. गुरुकृपेने ज्याच्या अंतःकरणात शब्दपलीकडील सत्य उगम पावते, तो व्यक्ती न बोलताही बरेच काही सांगतो.

🔷 समाधीतील तटस्थता – मनशून्यता
जेव्हा साधक ‘असंप्रज्ञात समाधी’त पोचतो, तेव्हा: त्याला स्वतःचं शरीर भासत नाही, मन, बुद्धी कार्य करत नाही, श्वास, विचार, इच्छा या सर्वाचं अस्तित्व नाही. तेव्हा भाषेचं काय काम? तेव्हा “संवाद” काय करणार? त्यामुळेच माऊली म्हणतात — “न चढेचि बोलाचा हातु”

🔷 ‘निरव मौन’ हीच खरी ओळख
महान संत तुकाराम, रामदास, एकनाथ, नामदेव… सर्वांनी शब्दांतून आत्मज्ञान सांगण्याचा प्रयत्न केला. पण ते शेवटी म्हणतात:
“माझे मनीचे बोल, मी म्हणावे ते फोल”
कारण अनुभवाची तीव्रता इतकी असते की शब्द तो अनुभव झेपवू शकत नाही.

🔷 समकालीन दृष्टिकोन – Modern Neuroscience आणि भाषेची मर्यादा
आधुनिक न्यूरोसाइन्ससुद्धा हेच मानते की: मानवाचे विचार भाषेच्या माध्यमातूनच साकार होतात. पण काही अनुभव “pre-verbal” असतात — त्यांना शब्दात टाकणं अशक्य. उदा. ध्यान, उत्कट प्रेम, मृत्यूसमयी जाणवणारा शांतपणा, इ.
ध्यानातील “alpha-theta” किंवा “delta” लहरींचा अनुभव घेतलेले सांगतात की: “त्या वेळी कुठलाही विचार नव्हता, तरी मी पूर्ण जागृत होतो.” याचा अर्थ — शब्दांशिवायचं भान असू शकतं.

🔷 निष्कर्ष – “अनुभव हीच खरी ओळख”
ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी आपल्याला विनय शिकवते. आपण कितीही शिकलो, वाचलं, तत्त्वचिंतन केलं — तरीही ‘ते’ अनुभवाशिवाय कळणार नाही. आणि अनुभव आल्यावर — ‘ते’ सांगता येणार नाही. म्हणूनच: “ज्ञान शब्दात न मावणारे आहे, पण अनुभवात पूर्ण भरून वाहणारे आहे.”

🔷 शेवटचा भावनिक ठाव
“म्हणोनि तेथिंची मातु, न चढेचि बोलाचा हातु” — या शब्दात संत ज्ञानेश्वर माऊलींचं सारा अंतःकरण आहे.

ते जणू सांगत आहेत: “माझ्या बाळांनो, तुमच्याशी मी खूप बोलतो. पण जेव्हा त्याचं दर्शन होईल, तेव्हा शब्द संपतील… आणि मौन उरेल.”

॥ हरि ॐ तत्सत् ॥