मुळाशी पाणी, जीवनात समाधान!; ज्ञानेश्वर माऊलींच्या ओवीतून उलगडलेले एकात्मतेचे तत्त्वज्ञान The Philosophy of Unity in Dnyaneshwari

वृक्षाच्या असंख्य फांद्या, पाने, फुले आणि फळे जरी वेगवेगळी दिसत असली, तरी त्यांचा उगम एका बीजातून झालेला असतो आणि त्यांचे पोषणही मुळांमधूनच होत असते. याच साध्या पण अत्यंत गहन उदाहरणातून संत ज्ञानेश्वर महाराज मानवजीवनातील एकात्मता, भक्ती आणि योग्य प्राधान्यांचे रहस्य उलगडून दाखवतात. बाह्य विविधतेच्या पलीकडे जाऊन जीवनाच्या मूळाशी असलेल्या परमेश्वराशी, प्रेमाशी आणि मूल्यांशी नाते जोडले, तर संपूर्ण जीवन समृद्ध आणि अर्थपूर्ण बनते, असा चिरंतन संदेश या ओवीतून प्रकट होतो.

राजेंद्र घोरपडे

पाहें पां शाखा पल्लव वृक्षाचे । हे काय नव्हती एकाचि बीजाचे ।
परी पाणी घेणें मुळाचें । तें मुळींचि घापे ।। ३४६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – अर्जुना पाहा, झाडांच्या फांद्या आणि पानें ही एकाच बीजापासून झालेली नसतात काय ? परंतु पाणी घेणें हें मुळांचे काम असल्यामुळे पाणी मुळांतच घातले पाहिजें.

एका झाडाकडे पाहिले, तर त्याच्या असंख्य फांद्या दिसतात, हजारो पाने दिसतात, फुले दिसतात, फळे दिसतात. त्या प्रत्येकाचा आकार वेगळा असतो, उपयोग वेगळा असतो, स्थान वेगळे असते. पण त्यांचे मूळ एकच असते. त्या सर्वांचे अस्तित्व एका बीजातून निर्माण झालेले असते. आणि या सर्वांना पोषण मिळवून देण्याचे काम मुळांचे असते. म्हणून पाणी प्रत्येक पानाला, प्रत्येक फांदीला स्वतंत्रपणे घालण्याची गरज नसते. ते मुळाशी घातले की, संपूर्ण वृक्ष तृप्त होतो.

ही ओवी सांगताना ज्ञानदेवांना केवळ वृक्षशास्त्र सांगायचे नव्हते. त्यांना मानवी जीवनाचा, भक्तीचा आणि विश्वाच्या एकात्मतेचा अत्यंत सुंदर सिद्धांत मांडायचा होता. आपण दैनंदिन जीवनात पाहतो की, माणूस अनेक गोष्टींमध्ये गुंतून जातो. कोणी देवाची उपासना करतो, कोणी समाजकार्य करतो, कोणी कुटुंबासाठी झटतो, कोणी राष्ट्रासाठी काम करतो, तर कोणी स्वतःच्या सुखासाठी धडपडत असतो. वरवर पाहता या सर्व दिशा वेगळ्या वाटतात. पण या सगळ्यांचा मूळ आधार जर एकच असेल, तर त्या सर्व प्रयत्नांना अर्थ प्राप्त होतो. जसे झाडाच्या सर्व शाखा एका बीजातून जन्मलेल्या असतात, तसेच या संपूर्ण सृष्टीतील सर्व जीव, सर्व अस्तित्व आणि सर्व व्यवहार हे परमेश्वराच्या एकाच तत्त्वातून निर्माण झालेले आहेत.

माणूस अनेकदा बाह्य स्वरूपात अडकतो. एखाद्याला वाटते की, मी या देवाची पूजा करतो, तो दुसऱ्या देवाची करतो, त्यामुळे आम्ही वेगळे आहोत. कोणी जातीच्या आधारावर भेद करतो, कोणी धर्माच्या आधारावर, कोणी भाषेच्या आधारावर, तर कोणी विचारधारेच्या आधारावर. पण ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, या सगळ्या शाखा आहेत. मूळ मात्र एकच आहे. ज्या परमचैतन्यातून सर्व काही उत्पन्न झाले, ते एकच आहे. त्यामुळे बाह्य विविधता दिसत असली, तरी अंतर्यामी एकात्मता आहे.

ही ओवी भक्तीचा अत्यंत सोपा मार्गही दाखवते. परमेश्वर सर्वत्र आहे, हे मान्य केले तरी मनुष्याला प्रश्न पडतो की, मग उपासना कोणाची करावी? सर्वांची पूजा कशी करावी? त्यावर ज्ञानदेव म्हणतात की, जसे मुळाशी पाणी घातले की संपूर्ण वृक्ष तृप्त होतो, तसे परमेश्वराच्या चरणी प्रेमाने केलेली भक्ती ही संपूर्ण विश्वाची सेवा ठरते. कारण तोच सर्वांचा आधार आहे.

आईला जेवू घातले, तर तिच्या गर्भातील बाळालाही पोषण मिळते. घरातील मुख्य विद्युत स्विच सुरू केला की सर्व दिवे उजळतात. एखाद्या नदीचा उगम सुरक्षित ठेवला, तर तिच्या प्रवाहातील सर्व गावांचे जीवन समृद्ध होते. त्याचप्रमाणे जीवनाच्या मूळ तत्त्वाशी नाते जोडले की, बाकीच्या सर्व गोष्टी योग्य मार्गाने घडू लागतात.

आजच्या काळात माणूस बाह्य गोष्टींना फार महत्त्व देतो. पैसा, पद, प्रतिष्ठा, प्रसिद्धी, सत्ता यांच्यामागे धावताना तो मूळ विसरतो. झाडाच्या पानांना रंग देण्यात आणि फांद्यांना सजवण्यात जर सारा वेळ खर्च झाला, पण मुळांना पाणी मिळाले नाही, तर झाड हळूहळू कोमेजून जाते. तसेच मनुष्याच्या जीवनात बाह्य यश भरपूर असले, पण अंतःकरणात शांतता, श्रद्धा आणि मूल्यांचा आधार नसेल, तर ते जीवन आतून कोरडे होत जाते.

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी जीवनातील प्राधान्यक्रम शिकवते. कोणतीही गोष्ट टिकवायची असेल, तर तिच्या मूळाशी जावे लागते. आज अनेक समस्या निर्माण होतात. समाजात हिंसा वाढते, कुटुंबांमध्ये तणाव वाढतो, नात्यांमध्ये दुरावा निर्माण होतो. यावर वरवरचे उपाय केले जातात. पण या सर्वांचा मूळ प्रश्न माणसाच्या अंतर्मनात आहे. मनातील स्वार्थ, अहंकार, मत्सर आणि लोभ या मुळांना जर शुद्ध केले नाही, तर बाह्य बदल फार काळ टिकत नाहीत.

कृषी क्षेत्रातील माणसाला या ओवीचा अर्थ अधिक सहज समजतो. शेतकरी झाडाला प्रत्येक पानावर पाणी शिंपत नाही. तो मुळांजवळ पाणी पोहोचवतो. कारण त्याला माहिती असते की, मूळ सशक्त असेल, तर संपूर्ण वृक्ष सुदृढ राहील. त्याचप्रमाणे जीवनातील मूळ मूल्ये जपली, तर बाह्य व्यवहार आपोआप सुंदर होत जातात. कुटुंबातही हेच सत्य दिसून येते. घरात प्रेम, विश्वास आणि परस्पर आदर ही मुळे असतात. पैसा, घर, मालमत्ता, सुखसोयी या फांद्या आणि पाने आहेत. जर प्रेमाचे मूळ कोरडे पडले, तर कितीही वैभव असले, तरी घरात आनंद राहत नाही. पण प्रेम आणि जिव्हाळा टिकून असेल, तर साध्या परिस्थितीतही समाधान लाभते.

समाजजीवनातही हेच तत्त्व लागू पडते. समाजात अनेक संस्था, संघटना, विचारप्रवाह असतात. पण त्यांचे मूळ जर मानवता असेल, तर मतभेद असूनही समाजात सौहार्द राहते. पण जेव्हा माणुसकीचे मूळच दुर्बल होते, तेव्हा संघर्ष वाढतो. म्हणून ज्ञानेश्वरांचे तत्त्व हे केवळ अध्यात्मापुरते मर्यादित नाही, तर संपूर्ण जीवनाला दिशा देणारे आहे.

भक्तीमार्गात या ओवीला विशेष महत्त्व आहे. अनेक देवता, अनेक पद्धती, अनेक उपासना असल्या, तरी त्यांचा अंतिम आश्रय एकच आहे. जसे अनेक नद्या अखेरीस समुद्रात जाऊन मिळतात, तसे सर्व मार्ग त्या एकाच परमसत्याकडे जातात. त्यामुळे कोणत्याही प्रकारची भक्ती केली, तरी तिच्यामागे जर निष्काम प्रेम आणि समर्पण असेल, तर ती परमेश्वरापर्यंत पोहोचते.

ज्ञानेश्वर महाराजांनी अनेक ठिकाणी समत्वाचा संदेश दिला आहे. ते म्हणतात की, भेद हा आपल्या दृष्टीत आहे. परमेश्वराच्या दृष्टीने सर्व जीव समान आहेत. झाडाला त्याच्या एखाद्या पानावर अधिक प्रेम आणि दुसऱ्यावर कमी प्रेम असे नसते. कारण सर्व पाने त्याच वृक्षाची असतात. तसेच परमेश्वराच्या दृष्टीने सर्व जीव त्याचीच लेकरे आहेत.

या ओवीचा आणखी एक सुंदर अर्थ म्हणजे, जीवनातील मूळ उद्दिष्ट समजून घेणे. माणूस अनेक गोष्टींच्या मागे धावत असतो. पण स्वतःचे खरे स्वरूप, आत्मस्वरूप आणि परमेश्वराशी असलेले नाते विसरतो. म्हणूनच बाह्य यश मिळूनही समाधान मिळत नाही. कारण मुळांना पाणी मिळालेले नसते. अंतःकरणातील आध्यात्मिक तहान भागल्याशिवाय खरी तृप्ती मिळत नाही.

संत परंपरेने नेहमी मूळाशी जाण्याचा उपदेश केला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, “वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे”. या जगातील प्रत्येक गोष्ट एकाच विश्वचैतन्याची अभिव्यक्ती आहे. त्यामुळे प्रत्येकाशी प्रेमाने वागणे, प्रत्येक जीवात परमेश्वर पाहणे आणि सर्वांवर करुणा ठेवणे हीच खरी भक्ती आहे.

ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीतून आणखी एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो. तो म्हणजे एकाग्रतेचा. अनेक दिशांना शक्ती खर्च करण्यापेक्षा योग्य ठिकाणी लक्ष केंद्रित केले, तर परिणाम अधिक प्रभावी होतात. जसे मुळांना दिलेले पाणी संपूर्ण वृक्षाला जीवन देते, तसेच योग्य ध्येयावर केंद्रित केलेले प्रयत्न संपूर्ण जीवनाला अर्थ देतात.

आजच्या वेगवान युगात माणूस अनेक गोष्टींच्या ओझ्याखाली दबला आहे. माहितीचा महापूर, स्पर्धा, अपेक्षा, ताणतणाव या सगळ्यांमुळे त्याचे मन अस्थिर झाले आहे. अशा वेळी ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला पुन्हा मूळाशी जाण्याची आठवण करून देते. स्वतःशी संवाद साधणे, परमेश्वराचे स्मरण करणे, मूल्यांना जपणे आणि प्रेमाने जीवन जगणे हीच खरी जीवनसाधना आहे.

झाडाला जर मुळांचा आधार नसता, तर शाखा, पाने, फुले आणि फळे यांचे अस्तित्वच राहिले नसते. त्याचप्रमाणे परमेश्वराशिवाय, आत्मचैतन्याशिवाय आणि प्रेमाशिवाय जीवनाला अर्थ उरत नाही. म्हणून ज्ञानदेव सांगतात की, बाह्य विविधतेत अडकू नका. मूळाशी नाते जोडा. कारण मूळ पोसले, तर सर्व काही पोसले जाते.

ही ओवी आपल्याला एकात्मतेची, भक्तीची, समर्पणाची आणि योग्य प्राधान्यांची शिकवण देते. वृक्षाच्या मुळांना पाणी घालावे, तसे जीवनाच्या मुळाशी असलेल्या परमेश्वराशी, मूल्यांशी आणि प्रेमाशी नाते जपावे. ते नाते जिवंत राहिले, तर जीवनाच्या सर्व शाखा हिरव्यागार राहतील, फुलतील, फळतील आणि अस्तित्वाला परिपूर्णतेचा स्पर्श लाभेल. ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या साध्या प्रतिमेमध्ये दडलेले हे विश्वव्यापी तत्त्व आजही तितकेच सत्य, तितकेच जीवनदायी आणि तितकेच चिरंतन आहे.