संपत्ती, प्रतिष्ठा आणि यशाच्या अखंड शर्यतीत मनःशांती हरवलेल्या आधुनिक माणसाला ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी एक वेगळा मार्ग दाखवते. "मजचि नाम पाहीं जिणेया ठेविलें" या शब्दांतून माऊली सांगतात की, ज्याच्या जगण्याचा हेतूच परमेश्वर आहे, त्याच्यासाठी प्रत्येक क्षण भक्तीमय आणि प्रत्येक श्वास आनंदमय होतो. भक्ती म्हणजे संसारापासून पलायन नव्हे, तर जीवनाला अर्थ देणारे परम समर्पण होय. राजेंद्र घोरपडे
तैसा मीवाजूनि कांहीं । आणीक गोमटेंचि नाहीं ।
मजचि नाम पाहीं । जिणेया ठेविलें ।। ३३६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा
ओवीचा अर्थ – त्याप्रमाणें माझ्याशिवाय दुसरें काहीं ज्यांना चांगलेच वाटत नाही, आणि पाहा, ज्यांनी आपल्या जगण्यास माझेंच नांव ठेवलें आहे, ज्यांना माझ्याकरतां जगण्यांत आपल्या जीविताची सार्थकता वाटते.
या ओवीत भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, काही भक्त असे असतात की ज्यांना माझ्याशिवाय दुसरे काहीही प्रिय वाटत नाही. त्यांच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू, त्यांच्या अस्तित्वाचा आधार आणि त्यांच्या श्वासाचा अर्थही मीच असतो. त्यांनी आपल्या जगण्याला माझेच नाव दिलेले असते. त्यांच्या जीवनाचा उद्देश, त्यांचे सुख-दुःख, त्यांचे विचार आणि त्यांच्या भावना या सर्वांचे अंतिम स्थान परमेश्वरच असतो.
मानवी जीवनात प्रत्येक जण कोणत्या ना कोणत्या गोष्टीसाठी जगत असतो. कोणी संपत्तीसाठी जगतो, कोणी कीर्तीसाठी, कोणी कुटुंबासाठी, तर कोणी आपल्या महत्त्वाकांक्षांच्या पूर्ततेसाठी. या सर्व गोष्टी आवश्यक असल्या, तरी त्या क्षणभंगुर आहेत. काळाच्या ओघात संपत्ती कमी होते, मान-सन्मान बदलतात, नातीही परिस्थितीनुसार बदलतात. म्हणूनच या गोष्टींमध्ये स्थैर्य नसते. परंतु ज्याने आपल्या जीवनाचा आधार परमेश्वराला बनवले, त्याला कधीच निराशा येत नाही. कारण परमेश्वर हा नित्य, शाश्वत आणि अविनाशी आहे.
ज्ञानेश्वर माऊली या ओवीत भक्तीचा अत्यंत सूक्ष्म आणि सुंदर अर्थ सांगतात. भक्ती म्हणजे केवळ देवळात जाऊन पूजा करणे किंवा काही विधी करणे नव्हे. भक्ती म्हणजे मनाच्या प्रत्येक ठोक्यात ईश्वराचे अस्तित्व अनुभवणे. भक्ती म्हणजे आपले संपूर्ण जीवनच परमेश्वराला अर्पण करणे. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपल्या प्रत्येक कृतीत, प्रत्येक विचारात आणि प्रत्येक श्वासात ईश्वराचे स्मरण ठेवते, तेव्हा तिचे जीवनच भक्तीमय बनते.
“मजचि नाम पाहीं जिणेया ठेविलें” या शब्दांत भक्ताच्या जीवनातील सर्वोच्च समर्पण व्यक्त झाले आहे. ज्या व्यक्तीला आपल्या जगण्याचे कारणच परमेश्वर वाटतो, त्याला बाह्य परिस्थिती फारशी अस्वस्थ करू शकत नाही. कारण त्याचे सुख बाह्य गोष्टींवर अवलंबून नसते; ते अंतःकरणातील परमेश्वराच्या सहवासातून निर्माण होत असते.
संतांच्या जीवनात याची अनेक उदाहरणे दिसतात. संत नामदेवांना विठ्ठलाशिवाय दुसरे काही सुचत नसे. त्यांच्या प्रत्येक कृतीत विठ्ठलाचे स्मरण होते. संत तुकाराम महाराजांनीही “विठ्ठल विठ्ठल” या नामातच आपल्या जीवनाचे सार शोधले. मीराबाईने राजवैभव, सत्ता आणि सांसारिक सुखांचा त्याग करून श्रीकृष्णाला आपले सर्वस्व मानले. त्यांच्या दृष्टीने जगण्याचा अर्थच श्रीकृष्ण होता. त्यामुळेच कितीही संकटे आली, तरी त्यांच्या अंतःकरणातील आनंद कधी कमी झाला नाही.
खरे तर माणसाला जे प्रिय असते, त्याचे स्मरण आपोआप होत असते. एखाद्या आईला आपल्या मुलाचे, व्यापाऱ्याला आपल्या व्यवसायाचे, विद्यार्थ्याला आपल्या ध्येयाचे सतत स्मरण असते. कारण त्यांचे मन त्या गोष्टीशी जोडलेले असते. त्याचप्रमाणे ज्याचे मन परमेश्वराशी एकरूप झाले आहे, त्याला देवाचे स्मरण करण्यासाठी वेगळे प्रयत्न करावे लागत नाहीत. जसे नदीचे पाणी सहजपणे समुद्राकडे वाहते, तसे त्याचे मन सहजपणे ईश्वराकडे धाव घेते.
याचा अर्थ असा नाही की भक्ताने संसार सोडावा किंवा आपल्या जबाबदाऱ्यांपासून दूर जावे. उलट, ज्ञानेश्वर माऊलींची शिकवण अशी आहे की संसारात राहूनही ईश्वराशी नाते दृढ ठेवता येते. आपले कर्तव्य करताना मनात परमेश्वराविषयी प्रेम आणि विश्वास ठेवणे हीच खरी भक्ती आहे. हाताने संसार करावा आणि मनाने परमेश्वराशी जोडलेले राहावे, ही संतांची शिकवण आहे.
आजच्या धकाधकीच्या युगात माणूस अनेक गोष्टींच्या मागे धावत आहे. भौतिक प्रगती झाली, सुखसुविधा वाढल्या, पण मनःशांती मात्र कमी होत चालली आहे. ताण, चिंता, असुरक्षितता आणि स्पर्धेच्या वातावरणात माणूस अंतर्बाह्य थकून जात आहे. अशा वेळी ही ओवी आपल्याला एक वेगळा मार्ग दाखवते. ती सांगते की, जीवनाचा खरा आधार बाह्य वस्तूंमध्ये नसून परमेश्वराशी असलेल्या नात्यात आहे. जेव्हा माणूस आपल्या अस्तित्वाचा केंद्रबिंदू ईश्वराला बनवतो, तेव्हा त्याच्या जीवनात स्थैर्य, समाधान आणि आनंद निर्माण होतो.
भक्ती म्हणजे पलायन नव्हे; ती जीवनाला अर्थ देणारी शक्ती आहे. परमेश्वराचे नाव हे केवळ उच्चारायचे शब्द नसून ते जीवन जगण्याची दिशा आहे. नामस्मरणामुळे मन शुद्ध होते, अहंकार कमी होतो आणि जीवनात प्रेम, करुणा आणि समत्वाची भावना निर्माण होते. अशा व्यक्तीला प्रत्येक जीवामध्ये परमेश्वराचे दर्शन घडते. त्यामुळे त्याच्या वर्तनात द्वेष, मत्सर किंवा स्वार्थ राहत नाही.
या ओवीतून ज्ञानेश्वर माऊली भक्तीचे अंतिम रहस्य सांगतात. ज्या क्षणी मनुष्याला परमेश्वरावाचून दुसरे काहीही गोड वाटेनासे होते, त्या क्षणी त्याचे जीवन खऱ्या अर्थाने धन्य होते. अशा भक्तासाठी परमेश्वर हा केवळ पूजेचा विषय राहत नाही, तर तो त्याचा सखा, आधार, जीवनाचा प्राण आणि अस्तित्वाचा अर्थ बनतो.
म्हणूनच ही ओवी आपल्याला सांगते की, जीवनात कितीही यश मिळाले, कितीही संपत्ती मिळाली, तरी जर अंतःकरणात ईश्वराविषयी प्रेम नसेल, तर जीवन अपूर्ण राहते. आणि ज्याने आपल्या जगण्याला परमेश्वराचे नाव दिले आहे, ज्याच्या प्रत्येक श्वासात भगवंताचे स्मरण आहे, त्याच्यासाठी जीवनातील प्रत्येक क्षण पवित्र आणि आनंदमय बनतो.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीचा सार एकाच वाक्यात सांगायचा झाला, तर तो असा ज्याच्या जीवनाचा हेतू परमेश्वर आहे, त्याच्यासाठी जगणे हीच भक्ती आणि भक्ती हेच खरे जीवन आहे.
अमृतात सुखाने अमर होणे म्हणजे काय ?