ऐसेनि हें सकळ ज्ञानीं समर्पे । मग ज्ञान तें ज्ञेयीं हारपे ।
पाठीं ज्ञेयचि स्वरुपें । निखिल उरे ।। ५२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा
ओवीचा अर्थ – साहित्य, ज्ञानरुपी अग्नीमध्ये समर्पण केल्यावर मग त्या ज्ञानाचाहि ज्ञेयामध्ये लय होतो. मागे केवळ ज्ञेयच स्वरुपाने राहातें.
ज्ञानदेवांची ही ओवी म्हणजे संपूर्ण अध्यात्ममार्गाचा परमोच्च शिखरबिंदू आहे. साधकाच्या अंतःप्रवासाची सुरुवात अज्ञानापासून होते, तो ज्ञानापर्यंत पोहोचतो आणि शेवटी त्या ज्ञानालाही मागे टाकून ज्ञेयस्वरूपात विलीन होतो. ही ओवी त्या अंतिम अवस्थेचे, त्या परिपूर्ण अद्वैत अनुभवाचे अत्यंत सूक्ष्म, पण विलक्षण प्रभावी वर्णन करते.
सामान्यतः आपण ज्ञानाला अंतिम साध्य मानतो. अज्ञान नष्ट करणे, विवेक प्राप्त करणे, तत्त्वज्ञान समजून घेणे—हे सारे अध्यात्मातील मोठे टप्पे आहेत. पण ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगतात की, ज्ञान हेही अंतिम सत्य नाही. ज्ञान हे एक साधन आहे. आणि जेव्हा ते साधन आपले कार्य पूर्ण करते, तेव्हा त्यालाही विसर्जित व्हावे लागते. जसे नदी समुद्रात मिळाल्यावर नदी म्हणून राहत नाही, तसेच ज्ञान ज्ञेयामध्ये विलीन झाल्यावर ज्ञान म्हणून उरत नाही.
“ऐसेनि हें सकळ ज्ञानीं समर्पे”—या ओळीतील समर्पण हा शब्द फार महत्त्वाचा आहे. येथे केवळ कर्मांचे समर्पण नाही, अहंकाराचे समर्पण नाही, तर ज्ञानाचे समर्पण आहे. साधकाने जे काही जाणले, अनुभवले, चिंतन केले, जे काही ‘माझे ज्ञान’ म्हणून जपले—ते सर्व अखेरीस ज्ञानी पुरुषाने समर्पित केले पाहिजे. कारण ‘माझे ज्ञान’ अशी भावना जिथे आहे, तिथे अजूनही ‘मी’ शिल्लक आहे.
ज्ञान ही एक धारदार तलवार आहे. ती अज्ञानाचे बंध तोडते, अंधार दूर करते, पण तीच तलवार जर हातातच घट्ट धरून ठेवली, तर पुढे चालताना ती अडथळा ठरते. म्हणून ज्ञानेश्वर सांगतात—ज्ञानाचा उपयोग करून घ्या, पण त्याच्यावर आसक्त होऊ नका. कारण ज्ञानावरची आसक्ती ही सूक्ष्म अहंकाराची शेवटची कातडी असते.
“मग ज्ञान तें ज्ञेयीं हारपे”—ही ओळ अद्वैत वेदांताचा गाभा सांगते. ज्ञान आणि ज्ञेय ही द्वैताची दोन टोकं आहेत. जाणणारा आणि जाणले जाणारे—हा भेद जेथवर आहे, तेथवर पूर्णत्व आलेले नाही. ज्ञान म्हणजे जाणण्याची प्रक्रिया, तर ज्ञेय म्हणजे जे जाणले जाते ते. पण अंतिम सत्यामध्ये जाणणारा, जाणण्याची क्रिया आणि जाणले जाणारे—हे तिन्ही एकरूप होतात. तेव्हा ज्ञान ज्ञेयामध्ये ‘हारपते’, म्हणजे विलीन होते.
ही अवस्था समजून घेण्यासाठी अग्नीचे रूपक फार सुंदर आहे. लाकूड जाळण्यासाठी अग्नी आवश्यक असतो. लाकूड जळून राख होते, पण शेवटी तो अग्नीही शांत होतो. लाकूड जाळण्याचे काम पूर्ण झाल्यावर अग्नी वेगळा उरत नाही. तसेच अज्ञान जाळण्यासाठी ज्ञानरूपी अग्नी आवश्यक असतो. पण अज्ञान पूर्णपणे भस्म झाल्यावर ज्ञानरूपी अग्नीही स्वतंत्रपणे उरत नाही; तो सत्यामध्ये विलीन होतो.
“पाठीं ज्ञेयचि स्वरुपें निखिल उरे”—ही ओळ म्हणजे अनुभूतीचा कळस आहे. सर्व काही संपल्यानंतर जे उरते, ते केवळ ज्ञेयस्वरूप. ते कोणते ज्ञेय? ते कोणते वस्तू, रूप, देवता किंवा संकल्पना नाही. ते आहे शुद्ध चैतन्य, परिपूर्ण अस्तित्व, निर्गुण ब्रह्म. ज्याला जाणण्यासाठी कोणत्याही ज्ञानाची गरज नाही, कारण ते स्वतःच स्वप्रकाश आहे.
या अवस्थेत साधकाला ‘मी जाणतो’ असे म्हणण्यासही जागा राहत नाही. कारण ‘मी’ आणि ‘ते’ असा भेदच नाहीसा झालेला असतो. येथे अनुभव घेणारा वेगळा नसतो आणि अनुभव वेगळा नसतो. अनुभव आणि अनुभवी एकच होतात. म्हणूनच या अवस्थेला शब्द अपुरे पडतात. ज्ञानेश्वर म्हणतात, “निखिल उरे”—सर्वत्र तेच उरते. काही उरत नाही आणि काही नष्ट होत नाही—सर्व काही त्या एकाच सत्यामध्ये विलीन होते.
ही अवस्था साध्य करण्याचा मार्ग खडतर असला, तरी तो नैसर्गिक आहे. सुरुवातीला साधक बाह्य साधनांनी ज्ञान मिळवतो—ग्रंथ, गुरू, शास्त्र, चिंतन. नंतर ते ज्ञान अंतर्मुख होते, अनुभवात उतरते. आणि शेवटी त्या अनुभवाचाही त्याग होतो. कारण अनुभवालाही धरून ठेवणे म्हणजे अजूनही द्वैतात अडकणे.
ज्ञानेश्वरांची महानता येथे दिसते. ते ज्ञानाचा अपमान करत नाहीत, पण ज्ञानालाच अंतिम मानण्याची चूकही करायला देत नाहीत. ते सांगतात—ज्ञान आवश्यक आहे, पण ते अंतिम नाही. ज्ञान हे पायरी आहे, शिखर नाही. आणि जेव्हा शिखर गाठले जाते, तेव्हा पायऱ्यांकडे मागे वळून पाहण्याची गरज उरत नाही.
आजच्या आधुनिक माणसासाठी ही ओवी फार अर्थपूर्ण आहे. आज आपण माहिती, ज्ञान, बौद्धिकता यावर फार भर देतो. पण ज्ञानाने अहंकार वाढत असेल, विभाजन वाढत असेल, तर ते ज्ञान नसून बोजा आहे. खरे ज्ञान नम्र करते, शांत करते आणि शेवटी स्वतःलाच विरघळवते.
ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला सांगते की अध्यात्म म्हणजे काही मिळवणे नाही, तर हळूहळू सर्व काही सोडणे आहे. अज्ञान, मग ज्ञान, आणि शेवटी ‘मी’ सुद्धा. तेव्हा जे उरते, तेच खरे सत्य. तेच ब्रह्म. तेच आपण.
अशा प्रकारे ही ओवी केवळ तात्त्विक विधान न राहता, साधकाच्या संपूर्ण जीवनप्रवासाचे दिशादर्शन करते. ज्ञानापासून मुक्तीपर्यंत, विचारापासून अनुभूतीपर्यंत, आणि अनुभूतीपासून अद_-रहित अस्तित्वापर्यंतचा हा प्रवास ज्ञानेश्वरांनी अवघ्या चार ओळींत उलगडून दाखवला आहे. आणि म्हणूनच ज्ञानेश्वरी केवळ वाचायची नाही, तर जगायची असते.
