ज्ञानेश्वरीच्या प्रकाशात ‘विश्वभारती’ आणि ‘आंतरभारती’ : एक समन्वयी चिंतन

भारतीय तत्त्वज्ञानाची परंपरा ही केवळ अध्यात्मापुरती मर्यादित नसून ती मानवी जीवनाच्या प्रत्येक अंगाला स्पर्श करणारी आहे. या परंपरेत एकात्मता, समन्वय आणि सर्वसमावेशकता ही मूलतत्त्वे केंद्रस्थानी आहेत. आधुनिक काळात ज्या ‘विश्वभारती’ आणि ‘आंतरभारती’ या संकल्पनांची चर्चा होते, त्या प्रत्यक्षात भारतीय तत्त्वज्ञानात, विशेषतः संत ज्ञानेश्वर यांच्या ज्ञानेश्वरी या महान ग्रंथात अंतर्निहित स्वरूपात आढळतात. ज्ञानेश्वरी ही केवळ गीतेचे मराठी भाषांतर नाही, तर ती एक विश्वदृष्टी आहे—जी मानव, समाज, निसर्ग आणि परमसत्तेतील ऐक्य स्पष्ट करते.

विश्वभारती : विश्वाला एक कुटुंब मानणारी दृष्टी

‘विश्वभारती’ ही संकल्पना आज जागतिकीकरणाच्या संदर्भात मांडली जाते. विविध राष्ट्रे, भाषा, संस्कृती, धर्म आणि जीवनपद्धती असूनही मानवजातीचा मूलभूत आत्मा एकच आहे, ही भावना तिच्या मुळाशी आहे. ज्ञानेश्वरीत ही दृष्टी अत्यंत सहज आणि सुलभ शब्दांत मांडलेली दिसते. ज्ञानदेव म्हणतात—
“अवघा विश्वचि माझे घर ।
ऐसी अवस्था करी साचार ॥”
या ओवीतून विश्व हे केवळ भौगोलिक संकल्पना नसून आत्मिक नातेसंबंध असल्याचे सूचित होते. विश्वभारती म्हणजे जगाला बाहेरून एकत्र आणण्याचा प्रयत्न नव्हे, तर अंतःकरणातून विश्वाशी एकरूप होण्याची अवस्था. ज्ञानेश्वरीतील अद्वैत तत्त्वज्ञान विश्वभारतीच्या संकल्पनेचा पाया आहे. ‘मी’ आणि ‘तू’, ‘आपण’ आणि ‘ते’ यातील भेद नष्ट झाला की विश्व एकात्म होते.

आंतरभारती : भारताचा अंतर्गत सांस्कृतिक संवाद

विश्वभारतीच्या जोडीने ‘आंतरभारती’ ही संकल्पना तितकीच महत्त्वाची आहे. भारत हा केवळ एक देश नाही, तर तो विविध भाषा, जाति, पंथ, परंपरा आणि जीवनदृष्टी यांचा महासागर आहे. या वैविध्यातून समन्वय साधणे म्हणजेच आंतरभारती. ज्ञानेश्वरी याच समन्वयाचे जिवंत उदाहरण आहे. संस्कृत गीतेचे तत्त्वज्ञान लोकभाषेत आणून ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानाची लोकशाही घडवून आणली.
ज्ञानेश्वरीत वेद, उपनिषदे, सांख्य, योग, भक्ती आणि कर्म या सर्व प्रवाहांचा सुंदर संगम आढळतो. कुठेही टोकाची भूमिका नाही. कर्माला नाकारत नाहीत, ज्ञानाला श्रेष्ठ मानून भक्तीला दुय्यम ठरवत नाहीत. उलट ते म्हणतात—
“ज्ञानदेव बोले भक्तीचे मर्म ।
ते कर्मयोगाचेही कारण ॥”
ही समन्वयी भूमिका म्हणजेच आंतरभारतीची मूळ भावना आहे. भारताच्या अंतर्गत वैचारिक संघर्षांना संवादात रूपांतरित करण्याची क्षमता ज्ञानेश्वरीत आहे.

व्यक्तीपासून विश्वापर्यंतचा प्रवास

ज्ञानेश्वरीचा विचार व्यक्तीपासून सुरू होतो, पण तो विश्वापर्यंत पोहोचतो. ‘आंतरभारती’ ही संकल्पना व्यक्तीच्या आतल्या भारताशी संबंधित आहे—म्हणजेच मन, बुद्धी, अहंकार, संस्कार आणि विवेक यांचा समतोल. ज्ञानेश्वर आत्मशुद्धीवर भर देतात. त्यांच्या मते, व्यक्ती अंतःकरणाने शुद्ध झाली की समाज आपोआप सुसंस्कृत होतो आणि समाज सुसंस्कृत झाला की विश्वाशी नाते जोडणे सहज शक्य होते.
यामुळेच विश्वभारती ही बाह्य राजकीय किंवा आर्थिक संकल्पना न राहता आध्यात्मिक मूल्यांवर उभी राहते. ज्ञानेश्वरीत वर्णन केलेली स्थितप्रज्ञ अवस्था हीच विश्वभारतीची मानसिक तयारी आहे. स्थितप्रज्ञ माणूस सर्वांमध्ये स्वतःला पाहतो आणि स्वतःमध्ये सर्वांना पाहतो.

भाषेचा लोकशाही स्वभाव

ज्ञानेश्वरीने मराठी भाषेला तत्त्वज्ञानाची अभिजातता दिली. ही केवळ भाषिक क्रांती नव्हती, तर सांस्कृतिक एकात्मतेची पायाभरणी होती. आंतरभारतीची खरी सुरुवात भाषेपासून होते. ज्ञानेश्वरांनी संस्कृतसारख्या अभिजन भाषेतील तत्त्वज्ञान सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचवले. त्यामुळे ज्ञान हे मोजक्यांचे मक्तेदारी न राहता सर्वांचे झाले.
आज जागतिक पातळीवर ‘ज्ञानाचा मुक्त प्रवाह’ (free flow of knowledge) ही कल्पना मांडली जाते. तिचे बीज ज्ञानेश्वरीत दिसते. ज्ञानेश्वरांचा दृष्टिकोन असा आहे की ज्ञान जितके वाटले जाईल, तितके ते वाढेल—हीच विश्वभारतीची वैचारिक भूमिका आहे.

निसर्ग आणि विश्वातील ऐक्य

ज्ञानेश्वरीत निसर्ग केवळ पार्श्वभूमी नाही, तर तो सजीव घटक आहे. वृक्ष, पशु, पक्षी, जल, वारा—सर्वांत चैतन्य आहे, ही भावना ज्ञानेश्वर वारंवार व्यक्त करतात. आजच्या पर्यावरणीय संकटांच्या काळात ही दृष्टी अधिक महत्त्वाची ठरते. विश्वभारती म्हणजे केवळ मानवकेंद्रित नव्हे, तर सृष्टीकेंद्रित विचार. ज्ञानेश्वरीतील सृष्टीविषयक संवेदनशीलता जागतिक पर्यावरणीय तत्त्वज्ञानाशी सहज जुळते.

संघर्ष नव्हे, समन्वय

ज्ञानेश्वरी संघर्षाचे तत्त्वज्ञान मांडत नाही. युद्धभूमीवर उपदेश दिला जात असला तरी अंतिम संदेश हा अंतर्गत युद्ध संपवण्याचा आहे. अहंकार, लोभ, द्वेष यांच्याशी लढा देणे हेच खरे महायुद्ध आहे. हा विचार आजच्या जागतिक संघर्षांवरही लागू होतो. राष्ट्र-राष्ट्रांतील संघर्ष असो वा समाजातील वैचारिक टोकाची भूमिका—ज्ञानेश्वरी समन्वयाचा मार्ग दाखवते.

आधुनिक संदर्भातील ज्ञानेश्वरी

आज जागतिकीकरण, तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि बाजारव्यवस्था यांमुळे माणूस अधिक जोडला गेला असला तरी आतून अधिक तुटलेला आहे. अशा वेळी विश्वभारती ही केवळ भौगोलिक जवळीक न राहता भावनिक व नैतिक जवळीक बनवण्याची गरज आहे. ज्ञानेश्वरी ही जवळीक निर्माण करण्याचे साधन ठरू शकते. कारण ती माणसाला स्वतःशी जोडते आणि मगच विश्वाशी.

ज्ञानेश्वरी — विश्वमानवतेचा घोष

ज्ञानेश्वरीच्या विचारातून विश्वभारती आणि आंतरभारती या संकल्पना मांडताना एक गोष्ट स्पष्ट होते—या संकल्पना आयात केलेल्या नसून भारतीय आध्यात्मिक परंपरेत खोलवर रुजलेल्या आहेत. ज्ञानेश्वरांनी मांडलेली अद्वैत, भक्ती, करुणा, समन्वय आणि लोककल्याणाची दृष्टी हीच विश्वभारतीची आत्मा आहे.
आंतरभारती म्हणजे भारतातील वैविध्याला विरोध न करता त्यातून ऐक्य साधणे आणि विश्वभारती म्हणजे त्या ऐक्याचा विस्तार संपूर्ण मानवजातीपर्यंत नेणे.
ज्ञानेश्वरी म्हणूनच केवळ एक ग्रंथ न राहता मानवतेचा घोष ठरते—
जिथे भारत स्वतःला ओळखतो आणि विश्व स्वतःला भारतात पाहतो.