शेती : मानवजातीच्या अस्तित्वाचा शाश्वत आधार Agriculture Foundation of Human Life

शेती आणि पिके ही मानवी जीवनाचा पाया आहेत, हे अधोरेखित करणारे संस्कृत सुभाषित पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी केले सामायिक

ते कृषिंच सस्यंच मनुष्याइ उपजीवन्ति ।
कृष्टराधिरुपजीवनीयो भवति य एवं वेद ।।

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी आज एक संस्कृत सुभाषित सामायिक केले. शेती हे केवळ उपजीविकेचे साधन नाही तर समाज आणि राष्ट्राच्या पोषणाचा मूलभूत आधार आहे, हेच या सुभाषितातून अधोरेखित होते.
"शेती केवळ उपजीविकेचे साधन नाही, तर, ते समाज आणि राष्ट्राच्या पोषणाचा मुलभूत आधार आहे. आपल्या शेतकरी बंधू-भगिनींचा घाम जेव्हा मातीत मिसळतो, तेव्हा तो अन्न बनून देशवासियांच्या जीवनाला बळकटी देतो. "
सर्व मानवजात, जीवन शेती आणि अन्नावर अवलंबून आहे आणि त्यावरच ते जगतात. जो शेतीचे महत्त्व आणि त्यामागील शास्त्र समजून घेतो, तो शेतीमध्ये पारंगत होतो आणि संपूर्ण समाजाचा आधारस्तंभ बनतो.
शेती आणि पिके हा मानवी जीवनाचा पाया आहे. हे सत्य जो समजून घेतो, तोचं, शेतीची कामे योग्य प्रकारे करतो आणि त्याद्वारे समाजाचे टिकतो आणि त्याचे पालनपोषण होते.

अन्न हेच जीवन, शेती हीच जीवनाची जननी

संस्कृतमधील हे सुभाषित आकाराने लहान असले तरी त्याचा आशय अत्यंत व्यापक आणि जीवनदायी आहे. या एका वचनात मानवी संस्कृतीचा पाया, अर्थव्यवस्थेचे मूलतत्त्व आणि समाजाच्या अस्तित्वाचा आधार सामावलेला आहे. या सुभाषिताचा अर्थ असा की, मनुष्य शेती आणि धान्य यांच्या आधारे जगतो; आणि जो शेतीचे खरे महत्त्व जाणतो, तो स्वतःही समाजाच्या उपजीविकेचा आधार बनतो. भारतीय चिंतनपरंपरेत शेतीला केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन मानले गेलेले नाही. तिला जीवनाची जननी, संस्कृतीची आधारशिला आणि समृद्धीचा स्रोत म्हणून गौरविले गेले आहे. म्हणूनच आपल्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये कृषीविषयक विचारांना विशेष स्थान प्राप्त झालेले दिसते.

मानवाच्या इतिहासाचा मागोवा घेतला तर असे दिसते की शेतीचा शोध लागण्यापूर्वी मनुष्य भटक्या अवस्थेत जीवन जगत होता. अन्नाच्या शोधात एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी फिरणे, शिकार करणे आणि जंगलातील फळांवर उदरनिर्वाह करणे एवढेच त्याच्या जीवनाचे स्वरूप होते. परंतु ज्या क्षणी त्याला जमिनीत बी पेरल्यावर धान्य उगवते याचा शोध लागला, त्या क्षणापासून मानवी संस्कृतीच्या नव्या पर्वाला सुरुवात झाली. शेतीमुळे मानव एका ठिकाणी स्थिरावला. गावांची निर्मिती झाली. समाजव्यवस्था उभी राहिली. व्यापार, कला, शिक्षण आणि ज्ञान यांचा विकास झाला. म्हणूनच इतिहासकार असे म्हणतात की जगातील प्रत्येक महान संस्कृतीच्या मुळाशी शेतीचा विकास दडलेला आहे.

भारतासारख्या कृषिप्रधान देशात तर शेतीचे महत्त्व अधिकच अधोरेखित होते. हजारो वर्षांपासून भारतीय समाजाची जीवनशैली, अर्थव्यवस्था आणि सांस्कृतिक परंपरा या सर्व गोष्टी शेतीभोवती फिरताना दिसतात. आपल्या सण-उत्सवांपासून ते लोकगीतांपर्यंत सर्वत्र शेतीचे प्रतिबिंब दिसते. बैलपोळा, मकरसंक्रांत, पोळा, नवरात्रातील घटस्थापना, दिवाळीतील नवधान्याचे महत्त्व यांसारख्या अनेक परंपरांमध्ये कृषीसंस्कृतीचा सुगंध अनुभवायला मिळतो. भारतीय माणूस अन्नाला ‘पूर्णब्रह्म’ मानतो. अन्न हे केवळ पोट भरण्याचे साधन नसून ते जीवन टिकवून ठेवणारे पवित्र तत्त्व आहे, अशी श्रद्धा आपल्या संस्कृतीत आहे. त्यामुळे अन्न निर्माण करणाऱ्या शेतकऱ्याला ‘अन्नदाता’ हा सन्माननीय शब्द प्राप्त झाला आहे.

आज विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या युगात आपण कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अंतराळ संशोधन, संगणकीय क्रांती आणि औद्योगिक विकासाबद्दल बोलतो. परंतु या सर्व प्रगतीच्या केंद्रस्थानी असलेला माणूस जिवंत राहण्यासाठी अन्नाची गरज आजही तितकीच आहे. जगातील कोणतीही यंत्रणा, कोणतेही तंत्रज्ञान किंवा कोणतीही आर्थिक व्यवस्था अन्नाशिवाय टिकू शकत नाही. उद्योगधंदे बंद पडले तर काही काळ जगणे शक्य आहे; पण अन्नधान्याचा पुरवठा खंडित झाला तर मानवी जीवन संकटात सापडते. म्हणूनच या सुभाषितातील संदेश आजच्या आधुनिक युगातही तितकाच सत्य आणि महत्त्वपूर्ण आहे.

शेतकऱ्याचे जीवन पाहिले तर त्यामागे अथक परिश्रम, संयम आणि निसर्गावरील विश्वास यांचे अद्भुत मिश्रण दिसते. तो उन्हातान्हात राबतो, पाऊस येईल की नाही याची चिंता करतो, पिकांवर रोगराई येऊ नये म्हणून सतत प्रयत्न करतो आणि शेवटी धान्याच्या रूपाने समाजाला जीवनदान देतो. शेतकरी जेव्हा बीज पेरतो, तेव्हा तो फक्त धान्यच पेरत नसतो; तो आशा पेरत असतो. त्याच्या घामाच्या प्रत्येक थेंबातून समाजाच्या जीवनाचा पाया मजबूत होत असतो. म्हणूनच भारतीय संतपरंपरेत शेतकऱ्याच्या श्रमांचे मोठे महत्त्व सांगितले गेले आहे.

या सुभाषितातील “य एवं वेद” हे शब्द विशेष अर्थपूर्ण आहेत. याचा अर्थ केवळ शेती अस्तित्वात आहे हे जाणणे असा नाही; तर तिचे खरे मूल्य समजून घेणे असा आहे. आज अनेकांना अन्न सहज उपलब्ध होते. बाजारात गेल्यावर धान्य, भाजीपाला किंवा फळे विकत मिळतात. त्यामुळे त्यामागील श्रमांची जाणीव अनेकदा होत नाही. परंतु एका दाण्यामागे कित्येक महिन्यांचे श्रम, निसर्गाशी केलेला संघर्ष आणि असंख्य आशा-अपेक्षा दडलेल्या असतात. शेतीचे हे महत्त्व समजून घेणारा माणूस अन्नाची नासाडी करत नाही, निसर्गाचा आदर करतो आणि शेतकऱ्याबद्दल कृतज्ञता बाळगतो.

शेती ही केवळ अन्ननिर्मितीची प्रक्रिया नाही, तर ती पर्यावरणाशी सुसंगत असलेली जीवनपद्धती आहे. जमीन, पाणी, सूर्यप्रकाश, हवा आणि जैवविविधता या सर्व घटकांवर शेती अवलंबून असते. त्यामुळे शेतीचे संवर्धन म्हणजे पर्यावरणाचे संवर्धन होय. आज जगभर हवामान बदलाचे संकट निर्माण झाले आहे. अनियमित पाऊस, वाढते तापमान, दुष्काळ आणि पूर यांसारख्या समस्यांचा सर्वाधिक फटका शेतीला बसत आहे. अशा परिस्थितीत शाश्वत शेतीपद्धतींचे महत्त्व वाढले आहे. सेंद्रिय शेती, नैसर्गिक शेती, जलसंधारण आणि मृदसंवर्धन यांसारख्या उपक्रमांमुळे पर्यावरण आणि शेती यांच्यातील संतुलन राखण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.

भारतीय कृषिसंस्कृतीचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे जमिनीशी असलेले भावनिक नाते. शेतकरी जमिनीला ‘माता’ मानतो. कारण ती त्याला अन्न देते, जीवन देते आणि त्याच्या कुटुंबाचे पालनपोषण करते. भूमीपूजन, वसुंधरेची आराधना आणि पावसासाठी केले जाणारे पारंपरिक विधी हे या भावनिक नात्याचे प्रतीक आहेत. आधुनिक अर्थशास्त्राच्या भाषेत जमिनीला उत्पादनाचे साधन म्हटले जाते; पण भारतीय मनासाठी ती केवळ साधन नसून जीवनदायिनी माता आहे.

शेतीमुळे केवळ अन्नधान्यच निर्माण होत नाही, तर संपूर्ण ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते. शेतमालावर आधारित उद्योग, वाहतूक, बाजारपेठा, प्रक्रिया उद्योग आणि निर्यात यांमुळे लाखो लोकांना रोजगार मिळतो. त्यामुळे शेतीचा विकास म्हणजे केवळ शेतकऱ्याचा विकास नसून संपूर्ण समाजाच्या आर्थिक प्रगतीचा मार्ग आहे. भारतातील मोठा लोकसंख्यावर्ग आजही प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे शेतीवर अवलंबून आहे. म्हणूनच देशाच्या विकासाचा विचार करताना कृषीक्षेत्राला केंद्रस्थानी ठेवणे आवश्यक ठरते.

आजच्या काळात कृषीशास्त्रात मोठ्या प्रमाणावर संशोधन होत आहे. नवीन बियाणे, आधुनिक सिंचन तंत्रज्ञान, हवामानाचा अचूक अंदाज, ड्रोनचा वापर आणि डिजिटल कृषीव्यवस्था यांमुळे शेती अधिक कार्यक्षम बनत आहे. परंतु या सर्व आधुनिक साधनांचा अंतिम उद्देश एकच आहे—अन्ननिर्मिती अधिक सक्षम करणे आणि शेतकऱ्याचे जीवन अधिक समृद्ध करणे. तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले तरी शेतीचे मूलभूत महत्त्व कमी होत नाही; उलट ते अधिक अधोरेखित होते.

जगाच्या इतिहासात अनेक साम्राज्ये उदयाला आली आणि काळाच्या ओघात नष्ट झाली. अनेक तंत्रज्ञान क्रांती घडल्या आणि बदलल्या. परंतु शेतीचे महत्त्व आजही अबाधित आहे. कारण ती मानवी अस्तित्वाशी थेट जोडलेली आहे. माणूस जगत असेपर्यंत अन्नाची गरज राहणार आणि अन्नासाठी शेती आवश्यक राहणार. म्हणूनच शेती हा केवळ एक व्यवसाय नाही; ती मानवजातीच्या अस्तित्वाची शाश्वत हमी आहे.

या सुभाषिताचा आणखी एक गूढ अर्थ असा आहे की जो इतरांच्या जीवनाचा आधार बनतो, तोच खऱ्या अर्थाने श्रेष्ठ ठरतो. शेतकरी स्वतःसाठी नव्हे, तर संपूर्ण समाजासाठी अन्न निर्माण करतो. त्याच्या श्रमांमुळे लाखो लोकांचे जीवन चालते. म्हणूनच तो समाजाचा आधारस्तंभ आहे. आजच्या स्पर्धात्मक आणि स्वकेंद्रित जगात हा संदेश विशेष महत्त्वाचा वाटतो. प्रत्येकाने आपल्या कार्यातून समाजाच्या कल्याणासाठी योगदान द्यावे, हीच या विचाराची प्रेरणा आहे.

भारतीय तत्त्वज्ञानात ‘अन्नं ब्रह्म’ असे म्हटले आहे. अन्नाला ब्रह्मस्वरूप मानणारी ही दृष्टी जगात क्वचितच आढळते. कारण अन्न म्हणजे केवळ पदार्थ नव्हे; ते जीवनाचे सार आहे. आणि अन्नाचा स्रोत म्हणजे शेती. त्यामुळे शेतीचा सन्मान करणे म्हणजे जीवनाचा सन्मान करणे होय. शेतकऱ्याच्या श्रमांचा आदर करणे म्हणजे मानवतेच्या अस्तित्वाचा आदर करणे होय.

आजच्या पिढीने या सुभाषितातील संदेश नव्याने समजून घेण्याची गरज आहे. अन्नाची नासाडी टाळणे, शेतकऱ्यांबद्दल कृतज्ञता बाळगणे, पर्यावरणपूरक शेतीला प्रोत्साहन देणे आणि कृषीविषयक जाण वाढवणे ही प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे. कारण शेती ही केवळ शेतकऱ्यांची बाब नाही; ती संपूर्ण समाजाच्या अस्तित्वाशी निगडित आहे.

“ते कृषिंच सस्यंच मनुष्याइ उपजीवन्ति” हे वचन आपल्याला सतत स्मरण करून देते की मानवी जीवनाचा पाया शेतीत आहे. सभ्यतेची उंची कितीही वाढली, तंत्रज्ञान कितीही विकसित झाले आणि जीवनशैली कितीही बदलली, तरी अन्नाचे महत्त्व आणि शेतीचे स्थान कधीही कमी होणार नाही. म्हणूनच भारतीय संस्कृतीने हजारो वर्षांपूर्वी दिलेला हा संदेश आजही तितकाच सत्य, तितकाच जिवंत आणि तितकाच आवश्यक आहे—मानवजातीचे अस्तित्व शेतीवर अवलंबून आहे आणि शेतीचा सन्मान म्हणजे जीवनाचा सन्मान आहे.