अहो रानींचिया पालेखाइरा । नेवाणें करविजे लंकेश्वरा ।
एकला अर्जुन परी अक्षौहिणी अकरा । न जिणेचि काई ।। २३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय अकरावा

ओवीचा अर्थ – अहो, रानातील पाले खाणाऱ्या वानरांकडून लंकेचा राजा जो रावण, त्याचा पराभव केला जावा. अर्जुन एकटाच होता, पण त्याने अकरा अक्षौहिणी सैन्य जिंकले नाही काय ?

अकराव्या अध्यायातील या ओवीतून माऊलींनी सामर्थ्य, पराक्रम आणि विजय यांचा एक अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत उलगडून दाखविला आहे. एखाद्याचा पराभव करण्यासाठी आपल्याकडे किती मोठे सैन्य आहे, किती माणसे आहेत किंवा किती साधनसंपत्ती आहे, यापेक्षा आपल्या ठायी असलेला आत्मविश्वास, ध्येयावरील निष्ठा आणि सामर्थ्याची खरी जाणीव अधिक महत्त्वाची असते. जगाच्या व्यवहारात अनेकदा संख्याबळाला महत्त्व दिले जाते. ज्याच्याकडे अधिक माणसे, अधिक संपत्ती आणि अधिक साधने आहेत, तोच बलवान असे समीकरण मांडले जाते. परंतु इतिहास आणि अध्यात्म या दोन्ही गोष्टी या समजुतीला छेद देतात. सामर्थ्याचा खरा कस हा संख्येवर नव्हे, तर कर्तृत्वावर आणि अंतःकरणातील दृढ निश्चयावर लागतो.

माऊली उदाहरण देतात ते रामायणातील वानरसेनेचे. रावण हा लंकेचा सामर्थ्यशाली राजा. त्याच्याकडे प्रचंड सैन्य, संपत्ती, शस्त्रास्त्रे आणि बलाढ्य योद्धे होते. त्याच्या सामर्थ्याचा दरारा सर्वत्र पसरलेला होता. अशा बलाढ्य रावणाचा पराभव करण्यासाठी श्रीरामांनी मदत घेतली ती वनात राहणाऱ्या, पाला-पाचोळा खाऊन जीवन जगणाऱ्या वानरांची. ज्यांच्याकडे प्रगत शस्त्रास्त्रे नव्हती, युद्धाचा मोठा अनुभव नव्हता, राजवैभव नव्हते, अशा वानरांनी एकत्र येऊन लंकेवर आक्रमण केले आणि रावणाचा पराभव घडवून आणला. बाह्य रूपाने दुर्बल वाटणाऱ्या या वानरांच्या ठायी असलेली निष्ठा, एकजूट, ध्येयावरील श्रद्धा आणि श्रीरामांवरील अढळ विश्वास यामुळेच अशक्य वाटणारे कार्य शक्य झाले. येथे माऊली केवळ रामायणातील युद्धाचा दाखला देत नाहीत, तर सामर्थ्याची व्याख्याच बदलून टाकतात. ज्याच्या पाठीशी सत्य, सद्भावना आणि ईश्वरी संकल्प असतो, त्याच्या विजयासाठी बाह्य साधनांची विपुलता आवश्यक नसते.

यानंतर माऊली अर्जुनाचे उदाहरण देतात. अर्जुन एकटा असताना त्याने अकरा अक्षौहिणी सैन्याचा पराभव केला नाही काय, असा प्रश्न ते उपस्थित करतात. महाभारताच्या युद्धात अकरा अक्षौहिणी सैन्य कौरवांच्या बाजूने उभे होते. त्यामध्ये असंख्य महारथी, पराक्रमी योद्धे आणि युद्धकलेत निपुण सेनानी होते. त्यांच्या तुलनेत पांडवांचे सैन्य संख्येने कमी होते. तरीही विजय पांडवांचाच झाला. कारण युद्ध जिंकण्यासाठी केवळ सैन्याची संख्या पुरेशी नसते. त्यासाठी योग्य दिशा, विवेक, धैर्य, रणनीती आणि धर्माची बाजू यांची आवश्यकता असते. अर्जुनाच्या हातात गांडीव धनुष्य होते; पण त्याच्या पराक्रमामागे केवळ शारीरिक शक्ती नव्हती. त्याला श्रीकृष्णांसारखा सारथी आणि मार्गदर्शक लाभला होता. ज्याच्या रथाचे सारथ्य स्वतः परमात्मा करीत आहे, त्याच्या सामर्थ्याची तुलना सामान्य माणसाच्या सामर्थ्याशी कशी करता येईल? अर्जुनाच्या विजयामागे त्याचे कौशल्य होतेच; परंतु त्या कौशल्याला योग्य दिशा देणारी श्रीकृष्णांची बुद्धी आणि कृपा हेही तितकेच महत्त्वाचे होते.

या दोन्ही उदाहरणांतून माऊली एक सूक्ष्म आध्यात्मिक सत्य सांगतात. माणसाच्या जीवनात अनेकदा परिस्थिती प्रतिकूल असते. समोरची आव्हाने मोठी असतात. विरोधकांचे बळ अधिक असते. आपल्याकडे साधने कमी असतात. अशा वेळी माणूस स्वतःच्या क्षमतेवर शंका घेऊ लागतो. आपल्याकडून हे कार्य होईल का, आपण एवढ्या मोठ्या संकटाला सामोरे जाऊ शकू का, असा प्रश्न त्याला पडतो. परंतु माणसाने स्वतःकडे असलेल्या साधनांची मोजदाद करण्यापेक्षा स्वतःच्या अंतःकरणातील सामर्थ्य ओळखले पाहिजे. कारण प्रत्येकाच्या ठायी काही ना काही सुप्त शक्ती असते. योग्य मार्गदर्शन, दृढ संकल्प आणि प्रयत्नांची जोड मिळाली की ही सुप्त शक्ती जागृत होते. मग अशक्य वाटणारी कामेही शक्य होऊ लागतात.

वानरसेनेच्या ठायी असलेली एकजूट आणि अर्जुनाच्या ठायी असलेले शौर्य ही दोन वेगवेगळी रूपे असली, तरी त्यांना जोडणारा समान धागा म्हणजे ध्येयावरील निष्ठा. वानरांनी श्रीरामांच्या कार्याला आपले कार्य मानले. अर्जुनाने श्रीकृष्णांच्या मार्गदर्शनावर विश्वास ठेवून धर्मयुद्धात सहभाग घेतला. दोघांनीही स्वतःच्या मर्यादांपलीकडे जाऊन कार्य केले. यातून एक महत्त्वाचा बोध मिळतो की, जेव्हा माणूस स्वतःच्या अहंकाराला बाजूला ठेवून एखाद्या उच्च ध्येयाशी जोडला जातो, तेव्हा त्याच्या सामर्थ्याला नवी उंची प्राप्त होते. स्वतःपुरते जगणारा माणूस स्वतःच्या मर्यादांमध्ये अडकून राहतो; पण व्यापक हितासाठी कार्य करणारा माणूस स्वतःच्या क्षमतेच्याही पलीकडे जाऊन कार्य करू शकतो.

अध्यात्माच्या दृष्टीने पाहिले तर या ओवीतून सद्गुरूंच्या कृपेचे महत्त्वही अधोरेखित होते. शिष्याला स्वतःच्या सामर्थ्याची जाणीव नसते. तो स्वतःला दुर्बल समजत असतो. परंतु सद्गुरू त्याच्यातील सुप्त शक्ती ओळखतात. त्याला योग्य दिशा देतात, त्याच्या मनातील भीती दूर करतात आणि आत्मविश्वास जागवतात. सद्गुरूंच्या मार्गदर्शनामुळे सामान्य वाटणारा साधकही असामान्य आध्यात्मिक उंची गाठू शकतो. येथे सद्गुरूंची भूमिका श्रीकृष्णांसारखी आहे. ते शिष्याच्या वतीने सर्व काही करीत नाहीत; तर त्याला स्वतःच्या सामर्थ्याची ओळख करून देतात. अर्जुनाच्या हातात गांडीव होते, पण त्याच्या मनात निर्माण झालेला संभ्रम दूर करून त्याला कर्तव्याची जाणीव करून देण्याचे कार्य श्रीकृष्णांनी केले. माणसाच्या जीवनातही ज्ञान, विवेक आणि सद्गुरूंचे मार्गदर्शन हेच त्याच्या अंतर्गत सामर्थ्याला जागृत करणारे घटक असतात.

या ओवीचा आणखी एक महत्त्वाचा अर्थ म्हणजे कोणालाही त्याच्या बाह्य परिस्थितीवरून कमी लेखू नये. पाला-पाचोळा खाणारे वानर रावणासारख्या बलाढ्य राजाचा पराभव करू शकतात, तर सामान्य परिस्थितीत जगणारा माणूसही आपल्या कर्तृत्वाने मोठे परिवर्तन घडवू शकतो. एखाद्या व्यक्तीकडे पैसा नाही, सत्ता नाही, मोठी पदवी नाही किंवा प्रभावी साधने नाहीत म्हणून त्याच्यात सामर्थ्य नाही, असे समजणे चुकीचे आहे. अनेकदा मोठ्या परिवर्तनाची सुरुवात अगदी सामान्य माणसांकडून होते. समाजातील लोक एकत्र आले, त्यांच्या मनात परिवर्तनाची तळमळ निर्माण झाली आणि ध्येयाविषयी निष्ठा निर्माण झाली की मोठमोठ्या समस्यांवरही मात करता येते. इतिहासातील अनेक लोकचळवळी याची साक्ष देतात.

माऊलींच्या या ओवीतून अहंकार आणि आत्मविश्वास यांतील फरकही लक्षात येतो. अहंकार माणसाला स्वतःच्या सामर्थ्याचा गर्व करायला शिकवतो, तर आत्मविश्वास त्याला आपल्या सामर्थ्याचा योग्य उपयोग करायला शिकवतो. अहंकारामुळे माणूस इतरांना कमी लेखतो; आत्मविश्वासामुळे तो स्वतःच्या मर्यादा ओळखून त्यांवर मात करण्याचा प्रयत्न करतो. अर्जुनाच्या पराक्रमामागे शौर्य होते, पण श्रीकृष्णांच्या मार्गदर्शनाचा स्वीकार करण्याची नम्रताही होती. ही नम्रता त्याच्या सामर्थ्याला अधिक अर्थपूर्ण बनवते. खरे सामर्थ्य हे दुसऱ्याला हरविण्यात नसून स्वतःतील भीती, संभ्रम आणि दुर्बलतेवर विजय मिळविण्यात असते.

म्हणूनच या ओवीत माऊली केवळ रावणाचा आणि अकरा अक्षौहिणी सैन्याचा दाखला देत नाहीत, तर माणसाच्या मनातील न्यूनगंड दूर करतात. परिस्थिती कितीही मोठी असो, संकट कितीही कठीण असो, समोरचे आव्हान कितीही बलाढ्य असो, तरी मनातील श्रद्धा, ध्येयावरील निष्ठा आणि योग्य मार्गदर्शन यांच्या बळावर त्यावर मात करता येते. संख्याबळापेक्षा मनोबल मोठे असते, बाह्य सामर्थ्यापेक्षा अंतःशक्ती श्रेष्ठ असते आणि स्वतःच्या कर्तृत्वाला ईश्वरी संकल्पाची जोड मिळाली की अशक्यतेच्या भिंतीही कोसळतात. हाच या ओवीतून माऊलींनी दिलेला जीवनविजयाचा मंत्र आहे.