- शमा भाटे यांच्या आत्मचरित्रासह डॉ. अर्चना घोडके यांच्या वैचारिक ग्रंथाचा सन्मान;
- ‘लुटीचा ताळेबंद’, ‘झोलांड’ आणि ‘चक्रव्यूह’ या साहित्यकृतींनाही विशेष पुरस्कार
नांदेड : समकाळातील लेखकांच्या साहित्यनिर्मितीचा गौरव करण्यासाठी आपुलकी चॅरिटेबल ट्रस्ट, नांदेड यांच्या वतीने दिल्या जाणाऱ्या ‘अनुसया राघोजी जाधव स्मृती साहित्य पुरस्कार २०२६’ची घोषणा करण्यात आली आहे. यंदाच्या पुरस्कारासाठी शमा भाटे यांच्या ‘नृत्यमय जग… नर्तनाचा धर्म…’ या आत्मचरित्राची आणि डॉ. अर्चना घोडके यांच्या ‘महात्मा जोतीराव फुले : स्त्रीविषयक भूमिका आणि स्त्रीसुधारणा चळवळी’ या वैचारिक ग्रंथाची निवड करण्यात आली आहे. तसेच कविता, कादंबरी आणि कथासंग्रह या साहित्यप्रकारांत प्रथम क्रमांक मिळवलेल्या तीन साहित्यकृतींचाही विशेष सन्मान करण्यात येणार आहे.
समकाळातील लेखकांच्या लेखनाला योग्य प्रतिष्ठा मिळावी आणि त्यांच्या माध्यमातून दर्जेदार साहित्यनिर्मितीला प्रोत्साहन मिळावे, या उद्देशाने या पुरस्काराची सुरुवात करण्यात आली. पुरस्काराचे हे तिसरे वर्ष आहे. यंदा महाराष्ट्रातील साहित्यिकांच्या एकूण ११४ साहित्यकृती पुरस्कारासाठी प्राप्त झाल्या होत्या. त्यापैकी ८८ साहित्यकृती परीक्षणासाठी पात्र ठरल्या. यामध्ये १८ कादंबऱ्या, १८ कथासंग्रह व ललित लेखनाची पुस्तके, ३५ कवितासंग्रह, नऊ चरित्रे व आत्मचरित्रे आणि आठ वैचारिक व समीक्षा ग्रंथांचा समावेश होता.
साहित्यकृतींचे मूल्यमापन करताना आशय, आविष्कार, भाषाशैली, मूल्यात्मकता, निर्मितीमूल्य, मुखपृष्ठ आणि कलाकृतीचा एकात्म परिणाम या निकषांचा आधार घेण्यात आला. मुख्य पुरस्कारासाठी एकाच साहित्यकृतीची निवड करायची नसून विविध साहित्यप्रकारांतील उत्कृष्ट लेखनाचा विचार व्हावा, या दृष्टीने परीक्षणाची प्रक्रिया दोन टप्प्यांत राबविण्यात आली.
पहिल्या टप्प्यात चरित्र व आत्मचरित्र या वाङ्मयप्रकारातील साहित्यकृतींचे परीक्षण पुणेस्थित प्रख्यात कवी व समीक्षक डॉ. केशव सखाराम देशमुख यांनी केले. वैचारिक व समीक्षा ग्रंथांचे परीक्षण संत गाडगेबाबा अमरावती विद्यापीठाच्या मराठी विभागातील प्राध्यापक तथा साहित्याचे चिकित्सक अभ्यासक डॉ. माधव पुटवाड यांनी केले. कवितासंग्रहांचे परीक्षण श्री योगानंद स्वामी महाविद्यालय, वसमत येथील मराठी विभागप्रमुख डॉ. कमलाकर चव्हाण यांनी, तर कथासंग्रहांचे परीक्षण नांदेड येथील के. आर. एम. महिला महाविद्यालयाच्या मराठी विभागप्रमुख प्रा. डॉ. व्यंकटी पावडे यांनी केले.
या पहिल्या टप्प्यात आत्मचरित्र विभागातून शमा भाटे यांच्या ‘नृत्यमय जग… नर्तनाचा धर्म…’ या ग्रंथाची, तर वैचारिक व समीक्षा विभागातून डॉ. अर्चना घोडके यांच्या ‘महात्मा जोतीराव फुले : स्त्रीविषयक भूमिका आणि स्त्रीसुधारणा चळवळी’ या ग्रंथाची निवड झाली. कविता विभागातून नारायण शिंदे यांचा ‘लुटीचा ताळेबंद’ हा कवितासंग्रह, कादंबरी विभागातून रंगनाथ पिराजी धांडे यांची ‘झोलांड’ ही कादंबरी आणि कथा विभागातून रमेश बोराडे यांचा ‘चक्रव्यूह’ हा कथासंग्रह प्रथम क्रमांकावर राहिला.
परीक्षणाच्या दुसऱ्या टप्प्यात या पाचही साहित्यकृतींचे अंतिम मूल्यमापन महाराष्ट्रातील ख्यातनाम लेखक प्रा. डॉ. वासुदेव मुलाटे यांनी केले. या अंतिम परीक्षणातून शमा भाटे यांच्या ‘नृत्यमय जग… नर्तनाचा धर्म…’ आणि डॉ. अर्चना घोडके यांच्या ‘महात्मा जोतीराव फुले : स्त्रीविषयक भूमिका आणि स्त्रीसुधारणा चळवळी’ या दोन ग्रंथांची २०२६ च्या मुख्य पुरस्कारासाठी निवड करण्यात आली.
मुख्य पुरस्काराचे स्वरूप प्रत्येकी पाच हजार रुपये रोख, मानपत्र आणि सन्मानचिन्ह असे आहे. त्याचबरोबर कविता विभागातील नारायण शिंदे यांचा ‘लुटीचा ताळेबंद’, कादंबरी विभागातील रंगनाथ पिराजी धांडे यांची ‘झोलांड’ आणि कथा विभागातील रमेश बोराडे यांचा ‘चक्रव्यूह’ या साहित्यकृतींना विशेष सन्मान देण्यात येणार आहे. या तिन्ही साहित्यकृतींच्या लेखकांना प्रत्येकी दोन हजार रुपये रोख, मानपत्र आणि सन्मानचिन्ह देऊन गौरविण्यात येणार असल्याची माहिती पुरस्काराचे संयोजक डॉ. माधव जाधव यांनी दिली.
या पुरस्काराच्या निमित्ताने साहित्याच्या विविध प्रवाहांतील दर्जेदार लेखनाचा गौरव होत असून, लेखकांना नव्या साहित्यनिर्मितीसाठी प्रोत्साहन मिळणार आहे. पुरस्कारासाठी निवड झालेल्या सर्व साहित्यिकांचे संयोजन समितीने अभिनंदन केले असून, परीक्षकांचे आभार मानले आहेत. पुरस्कार वितरण सोहळ्याचे स्थळ आणि दिनांक लवकरच जाहीर करण्यात येणार असल्याचे सहसंयोजक डॉ. सौरभ माधवराव जाधव यांनी सांगितले आहे.
