जो देवकीवसुदेवास्तव जाहला । कुमारीसाठी गोकुळीं गेला ।
तो मी प्राणासकट पियाला । पूततेनें ।। २८८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – जो देवकीवसुदेवांपासून जन्मास आलेला व जो योगमाया नांवाच्या यशोदेच्या मुलीच्या बदली गोकुळांत गेलेला, त्या मी कृष्णाने पूतना राक्षसीचे तिच्या प्राणांसह शोषण केलें.

भगवान श्रीकृष्णाच्या जीवनातील पूतनावधाचा प्रसंग वरवर पाहिला, तर तो एका राक्षसीचा वध करणाऱ्या बालकाच्या अलौकिक सामर्थ्याची कथा वाटते. परंतु ज्ञानेश्वरीच्या ओवीतून या प्रसंगाकडे पाहताना श्रीकृष्णाच्या अवतारकार्याबरोबरच त्याच्या जीवनातील मातृत्वाचे, संगोपनाचे आणि संस्कारांचे महत्त्वही उलगडत जाते. देवकीच्या उदरातून जन्मलेला कृष्ण गोकुळात यशोदेच्या कुशीत वाढतो. जन्म एका मातेने दिला; परंतु त्या जन्माला बालपणाचे सौंदर्य, वात्सल्याची ऊब आणि संस्कारांची शिदोरी दुसऱ्या मातेने दिली. या दोन मातृत्वांच्या संगमातून मानवी नात्यांचा एक अत्यंत सुंदर अर्थ आपल्या समोर येतो.

कंसाच्या कारागृहात देवकीच्या पोटी जन्मलेल्या कृष्णाचे बालपण मात्र गोकुळात फुलले. देवकी-वसुदेवांच्या जीवनात पुत्रजन्माचा आनंद होता; परंतु त्याच क्षणी कंसाच्या अत्याचाराची भयावह सावलीही होती. नवजात बालकाचे प्राण वाचवण्यासाठी वसुदेवांनी मध्यरात्री यमुना ओलांडून त्याला गोकुळात आणले. तिथे नंद-यशोदेच्या घरी योगमायेच्या अदलाबदलीमुळे कृष्णाचे बालपण सुरक्षित झाले. या घटनेत नियतीचे गूढ आहे; पण त्याचबरोबर एका बालकाला वाचवण्यासाठी जीव धोक्यात घालणाऱ्या पित्याचे धैर्य आणि त्या बालकाला आपले मानून वाढवणाऱ्या मातेच्या वात्सल्याचेही दर्शन आहे.
यशोदेने कृष्णाला जन्म दिला नव्हता; पण त्याच्या बाललीलांमध्ये ती स्वतःला पूर्णपणे विसरून गेली. कृष्णाच्या खोड्या, त्याचे लोणी चोरणे, गोपाळांसोबतचे खेळ, त्याचे रुसणे-फुगणे आणि त्याच्या चेहऱ्यावर उमटणारे निरागस हास्य या साऱ्या गोष्टी यशोदेच्या मातृत्वाचा अविभाज्य भाग बनल्या. तिच्यासाठी कृष्ण हा देवकीचा पुत्र नव्हता, तर तिच्या काळजाचा तुकडा होता. त्याच्या दिव्य स्वरूपाची जाणीव विश्वाला असली, तरी यशोदेच्या वात्सल्यात तो प्रथम तिचे बाळच होता. म्हणूनच कृष्णाच्या मुखात विश्वदर्शन घडले, तरी मातेच्या मनातील प्रेमाचा धागा तुटत नाही. ईश्वराला आपल्या कुशीत घेऊन त्याच्यावर रागावण्याचे, त्याला समजावण्याचे आणि त्याच्या काळजीने व्याकूळ होण्याचे सामर्थ्य यशोदेच्या मातृत्वात होते.
यातून एक मूलभूत सत्य स्पष्ट होते.

मातृत्व हे केवळ जन्म देण्याच्या जैविक प्रक्रियेतून निर्माण होत नाही; ते प्रेम, स्वीकार, संगोपन, त्याग आणि संस्कार यांच्या सातत्यपूर्ण अनुभवातून घडते. जन्म देणारी माता आणि वाढवणारी माता यांची तुलना करून एकीचे महत्त्व कमी करता येत नाही. देवकीचे त्यागमय मातृत्व आणि यशोदेचे वात्सल्यपूर्ण मातृत्व या दोन्हींचे स्थान स्वतंत्र आणि अनन्यसाधारण आहे. देवकीने कृष्णाला जन्म दिला, तर यशोदेने त्याच्या बालपणाला आपलेपणाची सावली दिली. एका मातेच्या त्यागामुळे कृष्णाचे जीवन वाचले; दुसऱ्या मातेच्या प्रेमामुळे त्याचे बालपण बहरले.

यशोदेच्या या मातृत्वाचा विचार करताना इतिहासातील अशा स्त्रियांची आठवण येते, ज्यांनी जन्मदात्री नसतानाही एखाद्या राजपुत्राला आपल्या मायेने घडवले, त्याला आधार दिला किंवा त्याच्या आयुष्याला निर्णायक वळण दिले. या स्त्रियांच्या जीवनाकडे पाहताना एक गोष्ट लक्षात येते की राजमाता होणे म्हणजे केवळ राजसत्तेतील मानाचे स्थान मिळवणे नव्हे; तर पुढील पिढीच्या मनावर संस्कार करण्याची जबाबदारी स्वीकारणे होय.

भारतीय इतिहासात पन्ना दाई यांचे बलिदानही या विचाराला वेगळी उंची देते. मेवाडच्या राजघराण्यातील उदयसिंहाचे प्राण वाचवण्यासाठी त्यांनी स्वतःच्या पुत्राचा त्याग केल्याची परंपरागत ऐतिहासिक कथा प्रसिद्ध आहे. बनवीराच्या कारस्थानातून राजपुत्राला वाचवण्यासाठी पन्ना दाईंनी आपल्या लेकराचा बळी दिला आणि उदयसिंहाला सुरक्षित स्थळी पोहोचवले, असे इतिहासवर्णन सांगते. पन्ना दाई या उदयसिंहाच्या जन्मदात्री नव्हत्या; पण त्याच्या रक्षणासाठी त्यांनी मातृत्वाचा सर्वोच्च त्याग केला. त्यांनी राजपुत्राला केवळ सांभाळले नाही, तर त्याच्या अस्तित्वासाठी स्वतःच्या काळजाचा तुकडा अर्पण केला.

यशोदेच्या वात्सल्यात आणि पन्ना दाईच्या त्यागात परिस्थिती वेगळी असली, तरी दोघींच्या कृतीमागील माणुसकीचा धागा समान आहे. यशोदेने कृष्णाला मायेच्या कुशीत वाढवले; पन्ना दाईंनी उदयसिंहाचे प्राण वाचवण्यासाठी आपल्या पुत्राचे बलिदान दिले. एकीच्या मातृत्वातून बालपण फुलले, तर दुसरीच्या त्यागातून एका राजवंशाचे भविष्य सुरक्षित झाले. अशा स्त्रियांच्या जीवनातून मातृत्वाचा अर्थ केवळ रक्ताच्या नात्यापुरता मर्यादित राहत नाही. ते जबाबदारी स्वीकारण्याच्या, दुसऱ्याच्या जीवनाला स्वतःच्या जीवनाइतके महत्त्व देण्याच्या आणि संकटातही प्रेमाचा धर्म न सोडण्याच्या वृत्तीतून प्रकट होते.

मुलाला वाढवणे म्हणजे केवळ त्याच्या शारीरिक गरजा पूर्ण करणे नव्हे; तर त्याच्या मनात योग्य-अयोग्याची जाणीव निर्माण करणे, अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे धैर्य देणे आणि जीवनाला व्यापक ध्येयाशी जोडणे होय. यशोदेने कृष्णाला गोकुळातील साध्या, प्रेमळ वातावरणात वाढवले. त्या बालकाच्या ठायी असलेल्या दिव्य सामर्थ्याची जगाला नंतर जाणीव झाली; पण त्याच्या बालपणाला मायेची ओल देण्याचे कार्य यशोदेने केले.यात बालकाच्या जडणघडणीत मातेच्या प्रेमाबरोबरच संस्कारांचे सामर्थ्यही दिसून येते.

मात्र ज्ञानेश्वरीतील या ओवीचा मुख्य आशय केवळ मातृत्वापुरता मर्यादित नाही. ओवीच्या उत्तरार्धात माऊली पूतनावधाचा उल्लेख करतात. पूतना ही बालकृष्णाला मारण्याच्या उद्देशाने गोकुळात आली. तिने सुंदर स्त्रीचे रूप धारण करून कृष्णाला स्तनपान देण्याचा बहाणा केला; परंतु तिच्या स्तनांवर विष लावलेले होते. कृष्णाने तिचे दूध प्राशन करताना तिचे प्राणही शोषून घेतले, अशी भागवतपुराणातील कथा आहे. बाह्य रूपाने मातेचा आव आणणाऱ्या पूतनेच्या अंतःकरणात मात्र ममत्व नव्हते. तिच्या हातात बालकाला घेण्याची कृती होती; पण त्या कृतीमागे प्रेमाऐवजी विनाशाची इच्छा होती.

येथे यशोदा आणि पूतना यांच्यातील विरोधाभास अत्यंत अर्थपूर्ण ठरतो. यशोदा कृष्णाची जन्मदात्री नव्हती, तरी तिच्या हृदयात निखळ वात्सल्य होते. पूतना मात्र मातेचे रूप धारण करून आली, तरी तिच्या अंतःकरणात विष होते. यावरून माऊलींच्या निरूपणातून मातृत्वाच्या बाह्य रूपापेक्षा त्यामागील भावनेचे महत्त्व लक्षात येते. केवळ जवळ घेणे म्हणजे माया नव्हे, केवळ दूध पाजणे म्हणजे मातृत्व नव्हे आणि केवळ नात्याचा दावा करणे म्हणजे आपलेपणा नव्हे. दुसऱ्याच्या जीवनाचे रक्षण करण्याची, त्याच्या कल्याणाची इच्छा बाळगण्याची आणि त्याला प्रेमाने घडवण्याची वृत्ती असेल, तेथेच मातृत्वाचे खरे सौंदर्य प्रकट होते.

पूतना ही केवळ एका राक्षसीची कथा म्हणून न पाहता, तिच्या रूपातून व्यक्त होणाऱ्या दांभिकतेचे प्रतीक म्हणूनही या प्रसंगाचा आध्यात्मिक अर्थ लावता येतो. बाहेरून प्रेमळ दिसणारी प्रत्येक गोष्ट हितकारक असेलच असे नाही. कधी गोड बोलण्यामागे स्वार्थ असतो, कधी मदतीच्या आवरणाखाली नियंत्रणाची इच्छा असते, तर कधी आपलेपणाच्या नावाखाली दुसऱ्याचे स्वातंत्र्य हिरावून घेतले जाते. अशा वेळी विवेकाने बाह्य रूपापलीकडील सत्य ओळखणे आवश्यक ठरते. कृष्णाने पूतनेचे प्राण शोषून घेतल्याची कथा या प्रतीकात्मक अर्थाने पाहिली, तर ती दुष्ट प्रवृत्तीचा नाश आणि जीवनाला विषारी बनवणाऱ्या वृत्तींपासून मुक्ती यांचा संदेश देते.

याच ठिकाणी ज्ञानेश्वरीच्या अध्यात्माची व्यापकता जाणवते. माऊलींच्या दृष्टीने ईश्वराचे कार्य केवळ दुष्टांचा संहार करणे नाही; तर जीवनातील सत्य-असत्य, प्रेम-कपट आणि हित-अहित यांतील भेद स्पष्ट करणेही आहे. कृष्णाचे बालरूप निरागसतेचे प्रतीक आहे. त्या निरागसतेला नष्ट करण्यासाठी आलेली पूतना स्वतःच नष्ट होते. जिथे निष्कपट चैतन्य जागृत असते, तिथे कपटाचे विष अखेरीस टिकू शकत नाही, असा या प्रसंगाचा एक आध्यात्मिक अर्थ उलगडतो.

यशोदेच्या कुशीत वाढलेला कृष्ण पुढे अर्जुनाला भगवद्गीतेचा उपदेश करतो, धर्मसंस्थापनेसाठी कार्य करतो आणि जगाला कर्मयोग, भक्तियोग व ज्ञानयोगाची दिशा देतो. त्याच्या या व्यापक कार्याच्या मुळाशी बालपणातील अनुभवांचाही विचार करता येतो. गोकुळातील गोपाळांशी असलेले सख्य, गायींविषयीचे प्रेम, यशोदेचे वात्सल्य आणि नंदाच्या घरातील कौटुंबिक जिव्हाळा या सगळ्यांनी कृष्णाच्या जीवनकथेला मानवी भावविश्वाची समृद्ध पार्श्वभूमी दिली आहे. अवतारतत्त्वाच्या आध्यात्मिक अर्थाबरोबरच ही मानवी नाती कृष्णचरित्राला लोकमानसात जिवंत ठेवतात.

म्हणूनच देवकी आणि यशोदा यांच्याकडे पाहताना कोण श्रेष्ठ, असा प्रश्न उपस्थित करण्याची गरज नाही. देवकीच्या मातृत्वात त्याग आहे; यशोदेच्या मातृत्वात संगोपन आहे. देवकीने पुत्राला जन्म दिला आणि त्याच्या रक्षणासाठी परिस्थितीचा कठोर आघात सहन केला. यशोदेने त्या बालकाला आपल्या घरात स्वीकारले आणि त्याच्या बालपणाला प्रेमाने फुलवले. पन्ना दाईने दुसऱ्याच्या पुत्राच्या रक्षणासाठी स्वतःच्या पुत्राचा त्याग केला. या सर्व उदाहरणांतून एकच सत्य वेगवेगळ्या रूपांत प्रकट होते—माणसाला घडवणाऱ्या नात्यांची किंमत जन्माच्या नात्यापलीकडे जाते.

आजच्या काळातही या ओवीचा विचार तितकाच आवश्यक आहे. अनाथ मुलांना स्वीकारणारे पालक, नातवंडांना संस्कार देणारे आजी-आजोबा, विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या मुलांप्रमाणे जपणारे शिक्षक, संकटात दुसऱ्याच्या लेकरासाठी धावून जाणाऱ्या स्त्रिया आणि समाजातील वंचित मुलांच्या शिक्षणासाठी आयुष्य वाहणारे कार्यकर्ते हे सर्व मातृत्व-पितृत्वाच्या व्यापक संकल्पनेचे भाग आहेत. मुलाला वाढवण्यासाठी केवळ साधनसंपत्ती पुरेशी नसते; त्याला विश्वास देणारे मन, चुका झाल्यावर आधार देणारा हात आणि योग्य मार्ग दाखवणारी संवेदनशील बुद्धी आवश्यक असते.

ज्ञानेश्वरीतील या ओवीतून कृष्णाच्या अलौकिक सामर्थ्याचे दर्शन घडते; पण त्याचबरोबर यशोदेच्या मातृत्वाचे महत्त्वही अंतर्मुख करते. पूतनावधातून कपटाचा नाश दिसतो, तर यशोदेच्या वात्सल्यातून प्रेमाचा विजय दिसतो. देवकीच्या जन्मदात्रीपणाचा, यशोदेच्या पालनकर्तेपणाचा आणि इतिहासातील त्यागमूर्ती स्त्रियांच्या कार्याचा एकत्रित विचार केला, तर मातृत्व ही केवळ निसर्गाने दिलेली भूमिका नसून ती प्रेमाने स्वीकारलेली आणि कर्तव्याने सिद्ध केलेली जीवनसाधना आहे, हे लक्षात येते.

जन्म देणारी माता जीवनाची सुरुवात करते; पण प्रेमाने वाढवणारी, संस्कारांनी घडवणारी आणि संकटात संरक्षण देणारी प्रत्येक व्यक्ती त्या जीवनाला अर्थ देते. यशोदेच्या वात्सल्यातून आणि कृष्णाच्या पूतनावधातून माऊली आपल्याला याच प्रेमतत्त्वाची जाणीव करून देतात. जिथे निष्कपट माया असते, तिथे नात्यांना रक्ताच्या सीमांची गरज राहत नाही; आणि जिथे प्रेमाच्या नावाखाली विष लपलेले असते, तिथे बाह्य रूपापेक्षा अंतःकरणाची शुद्धता महत्त्वाची ठरते. हीच या ओवीची आध्यात्मिक शिकवण आणि मानवी जीवनाला दिशा देणारी तिची चिरंतन प्रेरणा आहे.