हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील महिलांचे योगदान इतिहासाच्या पानांवर दुर्लक्षितच !

हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील महिलांच्या धाडसाच्या, प्रसंगावधानाच्या आणि त्यागाच्या अनेक हृदयस्पर्शी आठवणींना उजाळा एमजीएम विद्यापीठात आयोजित व्याख्यानात उर्मिला चाकुरकर यांनी दिला. यावेळी कुलगुरू डॉ. विलास सपकाळ, श्री. आशिष गाडेकर, रेखा शेळके यांच्यासह प्राध्यापक, प्राध्यापिका, कर्मचारी आणि विद्यार्थी उपस्थित होते. हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील महिलांचे योगदान हा विषय मांडताना वक्त्यांनी वैयक्तिक कौटुंबिक आठवणी, स्वातंत्र्यसैनिकांच्या कुटुंबांनी अनुभवलेले प्रसंग आणि महिलांनी बजावलेल्या विविध जबाबदाऱ्यांच्या माध्यमातून या संघर्षाचा अनोखा पट उलगडला.त्याचा हा व्हिडिओ….

शस्त्रास्त्रांची वाहतूक, गुप्त संदेशांची देवाणघेवाण, भूमिगत स्वातंत्र्यसैनिकांना आश्रय आणि घरादाराचा त्याग करीत महिलांनी हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. आशाताई वाघमारे, दगडाबाई शेळके, कावेरीबाई बोधनकर यांच्यासह असंख्य महिलांच्या धैर्याची आणि त्यागाची कहाणी इतिहासाच्या पानांवर अधिक ठळकपणे नोंदविण्याची गरज आहे.

उर्मिला चाकुरकर

हैदराबाद मुक्तिसंग्रामाचा इतिहास सांगताना स्वामी रामानंद तीर्थ, शामराव बोधनकर आणि अन्य स्वातंत्र्यसैनिकांच्या कार्याचा आवर्जून उल्लेख केला जातो. मात्र, या लढ्याच्या यशासाठी स्वतःचा जीव धोक्यात घालणाऱ्या, शस्त्रास्त्रांची वाहतूक करणाऱ्या, गुप्त पत्रके पोहोचविणाऱ्या आणि भूमिगत कार्यकर्त्यांना आश्रय देणाऱ्या महिलांचे योगदान अनेकदा दुर्लक्षित राहते. पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून, तर कधी पडद्याआड राहून संपूर्ण चळवळीला बळ देणाऱ्या या महिलांचा इतिहास समजून घेतल्याशिवाय हैदराबाद मुक्तिसंग्रामाचे चित्र पूर्ण होऊ शकत नाही.

महिलांच्या सहभागासाठी आग्रही भूमिका

हैदराबाद मुक्तिसंग्राम हा केवळ काही नेत्यांचा किंवा पुरुष स्वातंत्र्यसैनिकांचा लढा नव्हता. स्त्रिया, पुरुष, तरुण आणि लहान मुलांचाही या व्यापक जनआंदोलनात सहभाग होता. निजामाच्या राजवटीतून मुक्त होण्यासाठी सुरू झालेला हा संघर्ष जसजसा तीव्र होत गेला, तसतशी समाजातील विविध घटकांची भूमिका महत्त्वाची ठरू लागली. मराठवाड्यातील अनेक भागांत या लढ्याने व्यापक स्वरूप धारण केले. स्वामी रामानंद तीर्थ यांनी आपल्या सहकाऱ्यांच्या मदतीने चळवळीला संघटित स्वरूप देण्यासाठी प्रयत्न केले. औरंगाबादचे माणिकचंद पहाडे, गोविंदभाई श्रॉफ, नांदेडचे शामराव बोधनकर, गोपाळशास्त्री देव आणि भगवानराव गांजवे यांच्यासह अनेक स्वातंत्र्यसैनिकांनी या संघर्षात योगदान दिले.

या लढ्यात महिलांचा सहभाग सुरुवातीपासून सहजपणे स्वीकारला गेला नव्हता. आशाताई वाघमारे यांनी महिलांनाही मुक्तिसंग्रामात सहभागी करून घेण्याची मागणी स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्याकडे केली होती. महिलांना योग्य वेळी सहभागी करून घेण्यात येईल, अशी भूमिका सुरुवातीला मांडण्यात आली. पुढे मात्र महिलांचा सहभाग वाढत गेला आणि त्यांनी विविध जबाबदाऱ्या समर्थपणे सांभाळल्या.

महात्मा गांधी यांनी भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीत महिलांच्या सहभागाचे महत्त्व अधोरेखित केले होते. समाजाचा अर्धा हिस्सा असलेल्या स्त्रियांच्या सहभागाशिवाय स्वातंत्र्याची लढाई व्यापक होऊ शकत नाही, ही जाणीव हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातही महत्त्वाची ठरली. महिलांनी केवळ पुरुषांना साथ देण्यापुरती आपली भूमिका मर्यादित ठेवली नाही, तर अनेक प्रसंगी स्वतः पुढाकार घेऊन संघर्षाची जबाबदारी उचलली.

पदराआडून शस्त्रास्त्रांची वाहतूक

हैदराबाद संस्थानाच्या सीमेलगत उभारण्यात आलेल्या छावण्यांपर्यंत शस्त्रास्त्रे पोहोचविणे हे अत्यंत जोखमीचे काम होते. नागपूर, मुंबई, कलकत्ता आणि इतर ठिकाणांहून येणारी शस्त्रास्त्रे संबंधित ठिकाणी पोहोचविण्याची जबाबदारी काही महिलांनी स्वीकारली होती. पेट्या, पिशव्या आणि अन्य सामानातून शस्त्रास्त्रे वाहून नेताना त्यांना निजामाचे पोलीस आणि रजाकार यांच्या तपासणीला सामोरे जावे लागण्याची शक्यता होती. पकडले गेल्यास अटक, छळ आणि जीविताला धोका अशा अनेक संकटांचा सामना करावा लागू शकत होता.

एका मुस्लिम महिलेने बुरख्याचा वेश धारण करून शस्त्रास्त्रांची वाहतूक केल्याचा प्रसंग सांगितला जातो. हैदराबादमध्ये महिलांसाठी पडदे लावलेल्या रिक्षांचा वापर होत असे. या व्यवस्थेचा फायदा घेत ती महिला तपासणी नाक्यांवरून शस्त्रास्त्रे घेऊन जात असे. संशय निर्माण झाल्यास प्रसंगावधान राखून पोलिसांना चकविण्याचे कौशल्य तिने आत्मसात केले होते. या प्रसंगातून त्या काळातील महिलांची धाडसी वृत्ती आणि चळवळीप्रती असलेली निष्ठा स्पष्ट होते.

परभणीच्या गीताबाई चारठाणकर यांचाही असाच एक थरारक प्रसंग आहे. शस्त्रास्त्रे घेऊन प्रवास करीत असताना मनमाड येथे पोलिसांनी त्यांना आणि त्यांच्या एका सहकारी महिलेला पकडले. त्यांच्यासोबत असलेले पुरुष कार्यकर्ते पळून गेले; मात्र या दोघी पोलिसांच्या ताब्यात सापडल्या. त्यांच्याकडील सामान आणि पैसे जप्त करण्यात आले. अगदी मंगळसूत्रही काढून घेतल्याने गीताबाई संतप्त झाल्या.

त्यांनी आपल्या ओच्यात लपवून ठेवलेली विषाची पुडी पोलिसांना दाखवली आणि आपल्याला सोडले नाही, तर प्राणत्याग करू, असा निर्धार व्यक्त केला. आपण नेत असलेली शस्त्रे वैयक्तिक वापरासाठी नसून स्वातंत्र्यलढ्यातील क्रांतिकारकांसाठी आहेत, हे त्यांनी ठामपणे सांगितले. अखेरीस त्यांची सुटका करण्यात आली. या प्रसंगातून महिलांनी केवळ धाडस दाखवले असे नाही, तर संकटाच्या क्षणी मानसिक स्थैर्य राखून परिस्थितीचा सामना कसा केला, हेही दिसून येते.

कावेरीबाई बोधनकर यांचे प्रसंगावधान

नांदेडच्या कावेरीबाई बोधनकर यांनीही हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्या शामराव बोधनकर यांच्या धाकट्या भगिनी होत्या. शस्त्रास्त्रे आणि बॉम्ब घेऊन प्रवास करताना त्यांना अनेक संकटांना सामोरे जावे लागले.

एका प्रसंगी प्रवासात बस बंद पडल्याने त्यांना मध्यरात्री एका शहरात उतरावे लागले. त्यांच्यासोबतचा कार्यकर्ता पोलिसांच्या ताब्यात सापडला; मात्र कावेरीबाईंनी स्वतःचा संबंध त्याच्याशी नसल्याचे भासवून गावात प्रवेश केला. रात्रीच्या वेळी अनोळखी परिसरात एकट्याने वावरताना पकडले जाण्याचा धोका होता. तरीही त्यांनी घाबरून न जाता पोलिसांनाच आपल्याला नातेवाइकांचे घर शोधण्यात मदत करण्याची विनंती केली.

प्रसंगावधान राखत त्यांनी वेळ काढला आणि पहाटेच्या सुमारास सुरक्षित ठिकाणी पोहोचल्या. त्यानंतर त्यांच्याकडील साहित्य इच्छित स्थळी पोहोचविण्यात आले. पुढे त्यांना अटक झाली आणि लातूर येथे एका घरात सुमारे दोन महिने नजरकैदेत ठेवण्यात आले. त्या काळात महिलांसाठी स्वतंत्र तुरुंगाची व्यवस्था नसल्याने त्यांना अशा प्रकारे नजरकैदेत ठेवण्यात आले होते.

कावेरीबाईंच्या या घटनांमधून त्यांचे धैर्य, बुद्धिचातुर्य आणि चळवळीप्रती असलेली बांधिलकी दिसून येते. स्वातंत्र्यलढ्यातील महिला कार्यकर्त्यांनी केवळ शारीरिक संकटांचा सामना केला नाही, तर सामाजिक बंधने आणि असुरक्षिततेच्या परिस्थितीतही आपली भूमिका समर्थपणे पार पाडली.

गोदावरीबाई बोधनकर यांचा त्याग; घर बनले स्वातंत्र्यसैनिकांचे आश्रयस्थान

हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात प्रत्यक्ष संघर्षात सहभागी झालेल्या महिलांइतक्याच महत्त्वाच्या त्या महिलाही होत्या, ज्यांनी आपल्या घराचे रूपांतर स्वातंत्र्यसैनिकांच्या आश्रयस्थानात केले. गोदावरीबाई बोधनकर यांच्या कार्यातून या योगदानाचे महत्त्व अधोरेखित होते.

शामराव बोधनकर यांच्या नांदेडमधील वाड्यात स्वातंत्र्यसैनिकांची सतत ये-जा असे. कार्यकर्त्यांच्या राहण्याची, जेवणाची, बैठका घेण्याची आणि संदेशांची देवाणघेवाण करण्याची व्यवस्था या वाड्यात होत असे. त्या काळात कार्यकर्त्यांसाठी हॉटेल किंवा धर्मशाळांमध्ये राहण्याची सोय सहज उपलब्ध नव्हती. त्यामुळे अनेक कार्यकर्ते अशा विश्वासू कुटुंबांच्या घरी आश्रय घेत असत.

दररोज मोठ्या संख्येने लोकांसाठी स्वयंपाक करणे, त्यांच्या आवडीनिवडी सांभाळणे, घरातील मुलांची काळजी घेणे आणि कार्यकर्त्यांना आवश्यक सुविधा पुरविणे, ही जबाबदारी घरातील महिलांवर असे. सुलोचनाबाई बोधनकर, लताबाई बोधनकर, गोदावरीबाई बोधनकर आणि कुटुंबातील अन्य महिलांनी कोणतीही कुरकुर न करता ही जबाबदारी पार पाडली. काही कार्यकर्ते मध्यरात्री आले, तरी त्यांच्यासाठी जेवणाची व्यवस्था करावी लागे. चुलीवर स्वयंपाक करणे, मोठ्या कुटुंबाची आणि पाहुण्यांची जबाबदारी सांभाळणे, हे त्या काळात अत्यंत श्रमाचे काम होते.

शामराव बोधनकर यांनी स्वातंत्र्यलढ्यासाठी स्वतःची संपत्ती आणि आर्थिक साधने खर्च केली. त्यांच्या या कार्याला घरातील महिलांनी भक्कम साथ दिली. घरखर्च, मुलांचे संगोपन, आर्थिक अनिश्चितता आणि रजाकारांच्या छाप्यांची भीती अशा अनेक संकटांचा सामना करत त्यांनी कुटुंबाची जबाबदारी पेलली.

स्वातंत्र्यलढा म्हणजे केवळ शस्त्र हातात घेऊन केलेला संघर्ष नव्हे. क्रांतिकारकांना अन्न, निवारा, आर्थिक मदत आणि मानसिक आधार देणे, हीदेखील लढ्याची महत्त्वाची बाजू होती. स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागामागे घर सांभाळणाऱ्या महिलांचे श्रम, संयम आणि निष्ठा उभी होती. इतिहासाच्या अभ्यासात या योगदानालाही तितकेच महत्त्व मिळणे आवश्यक आहे.

गुप्त पत्रके आणि संदेशांची वाहतूक

हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात जनजागृती आणि संघटनात्मक कामासाठी गुप्त पत्रके छापणे, ती कार्यकर्त्यांपर्यंत पोहोचविणे आणि सभांची माहिती जनतेपर्यंत नेणे आवश्यक होते. या कामात ताराबाई परांजपे आणि प्रतिभाताई वैशंपायन यांच्यासारख्या महिलांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

हैदराबादमध्ये वास्तव्यास असताना या दोघी पत्रके तयार करणे, सभा आयोजित करणे, सभांच्या नोटिसा देणे आणि लोकांमध्ये पत्रके वाटणे अशी कामे करीत असत. पोलिसांकडून घरांची झडती घेतली जात असल्याने छापील साहित्य आणि पत्रके लपवून ठेवणे मोठे आव्हान होते. एका प्रसंगी पोलिसांची झडती सुरू होण्यापूर्वी त्यांनी पत्रके आणि छपाईसाठी लागणारे साहित्य दुसऱ्या ठिकाणी हलविले. त्यामुळे महत्त्वाचे साहित्य जप्त होण्यापासून वाचले.

दुसऱ्या एका प्रसंगात हजारो पत्रके सभेच्या ठिकाणी पोहोचवायची होती. पोलिसांचा बंदोबस्त कडक होता. अशा वेळी प्रतिभाताई यांच्या अंगाभोवती पत्रके बांधून गर्भवती महिलेचा आभास निर्माण करीत दोघींनी पोलिसांच्या नजरेतून सुटका करून घेतली. योग्य वेळी योग्य युक्ती वापरून त्यांनी पत्रके सभेच्या ठिकाणी पोहोचविली.

या घटना महिलांच्या धाडसाबरोबरच त्यांच्या कल्पकतेची आणि संघटनकौशल्याचीही साक्ष देतात. स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रत्येक कामासाठी केवळ शारीरिक शक्ती नव्हे, तर बुद्धिचातुर्य, गोपनीयता आणि निर्णयक्षमता आवश्यक होती. महिलांनी या सर्व बाबींमध्ये आपली क्षमता सिद्ध केली.

दगडाबाई शेळके : धाडस आणि राष्ट्राभिमानाचे प्रतीक

हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील महिलांचा उल्लेख करताना दगडाबाई शेळके यांचे नाव विशेषत्वाने घेतले जाते. त्या पुरुषांचे कपडे परिधान करून घोड्यावरून प्रवास करीत आणि शस्त्रास्त्रांसह लढ्यात सहभागी होत असत, अशी माहिती व्याख्यानात देण्यात आली. निजामाच्या पोलिसांमध्ये त्यांच्याविषयी भीती निर्माण झाली होती. अनेक संकटांतून मार्ग काढत त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय भूमिका बजावली.

एका प्रसंगी पोलिसांनी ताब्यात घेतलेला ध्वज परत मिळविण्यासाठी त्यांनी पुढाकार घेतला. ध्वजाचा अवमान सहन न करता तो परत मिळविण्याच्या उद्देशाने त्यांनी वेषांतराचा मार्ग स्वीकारला. चिंध्या गोळा करणाऱ्या महिलेच्या वेशात, डोक्यावर बोचकं घेऊन त्यांनी आपले ध्येय साध्य केले, असा प्रसंग व्याख्यानात सांगण्यात आला.

दगडाबाई शेळके यांच्या कार्यातून स्वातंत्र्य, राष्ट्राभिमान आणि ध्येयासाठी कोणतीही जोखीम पत्करण्याची तयारी दिसून येते. महिलांना केवळ घराच्या चौकटीत पाहणाऱ्या सामाजिक दृष्टिकोनाला त्यांच्या कार्याने आव्हान दिले. प्रत्यक्ष संघर्षात सहभागी होत त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यातील महिलांची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.

अनाम महिलांच्या योगदानाची नोंद होणे आवश्यक

हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात योगदान देणाऱ्या महिलांची यादी मोठी आहे. आशाताई वाघमारे, दगडाबाई शेळके, सुशीला ई. दिवाण, ताराबाई परांजपे, कावेरीबाई बोधनकर, गीताबाई चारठाणकर, राजकुवर काबरा, कमलाबाई चाकूरकर, करुणाबेन चौधरी, गोदावरीबाई बोधनकर, सरस्वतीबाई सरदेशपांडे, प्रतिभाताई वैशंपायन, गोदावरीबाई टेके आणि सुलोचनाबाई बोधनकर यांच्यासह अनेक महिलांनी या लढ्यात योगदान दिले.

यांपैकी काहींच्या कार्याची नोंद इतिहासात झाली असली, तरी असंख्य महिलांची नावे आणि त्यांच्या कामाचा तपशील आजही व्यापक समाजापर्यंत पोहोचलेला नाही. त्यांचे कार्य केवळ आठवणींपुरते मर्यादित न राहता संशोधनातून आणि लेखनातून पुढे येणे आवश्यक आहे.

सेलू येथे महाराष्ट्र परिषदेच्या पहिल्या अधिवेशनाच्या वेळी सुमारे एक हजार महिला उपस्थित असल्याचा उल्लेखही व्याख्यानात करण्यात आला. या उपस्थितीचे संयोजन महिलांनीच केले होते, ही बाब त्या काळातील महिला संघटनांची ताकद दर्शवते. महिलांचा सहभाग केवळ काही धाडसी व्यक्तींपुरता मर्यादित नव्हता, तर त्याला व्यापक सामाजिक आधार होता, याची ही साक्ष आहे.

स्वातंत्र्यलढ्यात अनेक महिलांनी प्रसिद्धी किंवा मानमरातबाची अपेक्षा न ठेवता काम केले. कुणी शस्त्रास्त्रे वाहून नेली, कुणी गुप्त संदेश पोहोचविले, कुणी भूमिगत कार्यकर्त्यांना आश्रय दिला, तर कुणी घरातील सर्व जबाबदाऱ्या सांभाळून आपल्या कुटुंबातील पुरुषांना चळवळीसाठी वेळ आणि स्वातंत्र्य दिले. त्यांचे योगदान हे केवळ कौटुंबिक सहकार्य नव्हते; तो स्वातंत्र्यलढ्याचा अविभाज्य भाग होता.

हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील महिलांच्या कार्याचा अभ्यास करताना त्यांच्या धाडसी कृतींबरोबरच त्यांच्या दैनंदिन श्रमांची, मानसिक संघर्षांची आणि सामाजिक मर्यादांशी केलेल्या लढ्याचीही नोंद घेणे गरजेचे आहे. इतिहासाच्या पानांवर मोठ्या नेत्यांची नावे असतात; परंतु त्या लढ्याला आधार देणाऱ्या असंख्य अनाम हातांचे योगदानही तितकेच मोलाचे असते.

एमजीएम विद्यापीठातील या व्याख्यानातून हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील महिलांच्या योगदानाचा बहुआयामी पट समोर आला. या महिलांच्या स्मृतींना अभिवादन करताना त्यांच्या कार्याची नोंद संशोधनातून, लेखनातून आणि नव्या पिढीच्या अभ्यासातून अधिक व्यापकपणे व्हावी, हीच अपेक्षा आहे. कारण स्वातंत्र्याचा इतिहास हा केवळ रणांगणावर लढलेल्यांचा नसतो; तो घराघरांतून, गुप्त मार्गांनी, त्यागातून आणि निष्ठेतून लढा जिवंत ठेवणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीचाही असतो.