राजर्षी असो वा ब्राह्मण…मोक्षाचा खरा मार्ग कोणता? Whether a King sage or a Brahmin…what is the true path to salvation?

जीवनातील प्रत्येक निर्णय, प्रत्येक कृती आणि प्रत्येक विचार जर परमेश्वराच्या चरणी अर्पण झाला, तर माणसाच्या आयुष्यात काय परिवर्तन घडते? ज्ञानेश्वर माऊलींच्या नवव्या अध्यायातील ४८९ वी ओवी याच प्रश्नाचे विलक्षण उत्तर देते. "जयां गती मती मीचि शरण" असे म्हणताना माऊली केवळ भक्तीचा उपदेश करत नाहीत, तर राजसत्ता, ज्ञान, कर्म, अहंकार आणि आत्मसाक्षात्कार यांना जोडणारा अद्वैताचा सेतू उभारतात. राजर्षी असो वा ब्रह्मज्ञानी, ज्याच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू भगवंत होतो, त्याच्यासाठी परमेश्वरच मार्ग, परमेश्वरच ध्येय आणि परमेश्वरच अस्तित्व बनतो. या ओवीतून उलगडणारा हा परमसमर्पणाचा संदेश आजच्या धावपळीच्या, तणावग्रस्त आणि अहंकाराने व्यापलेल्या जीवनालाही नवी दिशा देणारा आहे.

राजेंद्र घोरपडे

म्हणोनि राजर्षि कां ब्राह्मण । जयां गती मती मीचि शरण ।
तयां त्रिशुद्धी मीचि निर्वाण । स्थितिही मीचि ।। ४८९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – म्हणून क्षत्रिय असून ऋषि झालेले असोत किंवा ब्राह्मण असोत, ज्यांच्या क्रियेला व बुद्धीला मीच आश्रयस्थान आहे, त्यांना निश्चयानें मीच परमगती आहे, आणि त्यांचे असणेंहि मीच आहे.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीत भक्ती,ज्ञान आणि कर्म या तिन्ही योगांचा अद्भुत संगम दिसून येतो.मागील ओव्यांमध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी स्त्री, वैश्य, शूद्र किंवा तथाकथित पापयोनीत जन्मलेले असोत, जो कोणी माझ्या आश्रयाला येतो त्याला मी परमगती देतो, असे सांगितले. त्यानंतर माऊली म्हणतात की मग राजर्षी असोत किंवा ब्राह्मण असोत, ज्यांची गती आणि मती माझ्याच ठिकाणी स्थिर झाली आहे, त्यांच्यासाठी मीच अंतिम निर्वाण आहे आणि त्यांचे अस्तित्वही मीच आहे. ही ओवी केवळ एखाद्या समाजघटकाचे वर्णन करत नाही; ती प्रत्येक साधकाच्या आध्यात्मिक प्रवासाचा अंतिम टप्पा उलगडते.

“राजर्षी” हा शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. राजा म्हणजे ऐश्वर्य, सत्ता, जबाबदारी, संघर्ष आणि व्यवहार. ऋषी म्हणजे अंतर्मुखता, तप, आत्मज्ञान आणि वैराग्य. या दोन परस्परविरोधी वाटणाऱ्या प्रवृत्ती ज्या व्यक्तीत एकरूप होतात तो राजर्षी होतो. जनक राजा याचे सर्वश्रेष्ठ उदाहरण आहे. मिथिलेचा राजा असूनही जनकाला राजसत्तेचा अभिमान नव्हता. तो राजवाड्यात राहिला, पण मनाने सदा ब्रह्मस्वरूपात स्थित होता. कमळाचे पान पाण्यात असूनही पाण्याने न भिजण्याप्रमाणे जनक संसारात राहून संसारापासून अलिप्त होता. ज्ञानेश्वर माऊली अशा राजर्षींचा उल्लेख करून सांगतात की बाह्य भूमिका महत्त्वाची नाही; अंतःकरणात कोणाचे अधिराज्य आहे, हे महत्त्वाचे आहे.

ब्राह्मण हा शब्दही येथे केवळ जातीच्या अर्थाने नाही. ब्रह्म जाणणारा तो ब्राह्मण. ज्याची बुद्धी सत्याच्या शोधात आहे, ज्याचे जीवन विवेक, संयम, अध्ययन आणि आत्मचिंतनाने परिपूर्ण आहे, तो ब्राह्मण. अशा ब्रह्मनिष्ठ व्यक्तीलाही जर आपल्या ज्ञानाचा अहंकार असेल, तर ते ज्ञान अपूर्णच राहते. परंतु ज्याने ज्ञानालाही भगवानाच्या चरणी अर्पण केले आहे, त्याचे ज्ञान परिपूर्ण होते. म्हणूनच माऊली राजर्षी आणि ब्राह्मण या दोघांचाही एकत्र उल्लेख करतात. एक कर्मयोगाचे प्रतीक आहे, तर दुसरा ज्ञानयोगाचे. पण दोघांचीही परिणती भक्तीतच आहे.

“जयां गती मती मीचि शरण” या ओळीचा आशय अत्यंत गूढ आहे. गती म्हणजे जीवनाचा प्रवाह, आचरण, कर्म, वाटचाल. मती म्हणजे बुद्धी, विचार, निर्णय, विवेक. मनुष्याची गती आणि मती या दोन गोष्टी त्याचे संपूर्ण जीवन घडवतात. विचार योग्य असले तरी कृती चुकीची असेल तर जीवन विस्कळीत होते. कृती योग्य असली पण विचार अहंकारी असतील तरही समाधान मिळत नाही. ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की या दोन्हींचा आश्रय भगवान झाला पाहिजे. बुद्धीने देवाला शरण जाणे म्हणजे प्रत्येक निर्णयापूर्वी ‘हे योग्य आहे का?’ हा प्रश्न स्वतःच्या स्वार्थाला नव्हे तर परमसत्याला विचारणे. कृतीने देवाला शरण जाणे म्हणजे प्रत्येक कर्म स्वतःच्या फळासाठी नव्हे, तर ईश्वरार्पण बुद्धीने करणे.

आजच्या काळातही या ओवीचे महत्त्व अधिक प्रकर्षाने जाणवते. माणसाकडे अफाट माहिती आहे, पण अंतःशांती नाही. ज्ञान आहे, पण दिशा नाही. साधने आहेत, पण साध्य हरवले आहे. कारण मती अनेक गोष्टींना शरण जाते—पैसा, प्रतिष्ठा, सत्ता, प्रसिद्धी, तंत्रज्ञान, स्पर्धा. गतीही त्याच दिशेने धावत राहते. पण जेव्हा या दोन्हींचा केंद्रबिंदू परमेश्वर होतो, तेव्हा जीवनाला एक वेगळे संतुलन प्राप्त होते. काम पूर्वीइतकेच असते, जबाबदाऱ्या तितक्याच असतात, पण त्यांच्यामुळे मन अस्थिर होत नाही. कारण आधार बदललेला असतो.

“तयां त्रिशुद्धी मीचि निर्वाण” हा शब्दप्रयोग अत्यंत सुंदर आहे. त्रिशुद्धी म्हणजे काय ? शरीर, वाणी आणि मन यांची शुद्धी. दुसऱ्या अर्थाने काया, वाचा आणि मन. आणखी एका अर्थाने कर्ता, कर्म आणि कारण. साधकाच्या या तिन्ही स्तरांवर जेव्हा ईश्वराचे अधिष्ठान निर्माण होते, तेव्हा त्याला वेगळे निर्वाण शोधावे लागत नाही. भगवान स्वतःच त्याचे निर्वाण बनतात.

शरीराची शुद्धी म्हणजे केवळ स्नान नव्हे. शरीरातून होणारे प्रत्येक कर्म निष्काम असणे ही खरी शुद्धी. वाणीची शुद्धी म्हणजे फक्त गोड बोलणे नव्हे. सत्य, हितकारक आणि प्रेमपूर्वक बोलणे ही खरी वाणीची पवित्रता. मनाची शुद्धी म्हणजे मत्सर, द्वेष, लोभ, क्रोध, अहंकार या मलिनतेपासून मुक्त होणे. ही त्रिशुद्धी प्राप्त झाली की साधकाच्या अंतःकरणात परमेश्वराचे प्रतिबिंब स्वच्छ दिसू लागते. जसे आरसा स्वच्छ असेल तर चेहरा स्पष्ट दिसतो, तसे मन निर्मळ झाले की आत्मस्वरूप स्पष्ट होते.

निर्वाण या शब्दाचाही अनेकदा गैरसमज होतो. अनेकांना वाटते की निर्वाण म्हणजे मृत्यूनंतर मिळणारी एखादी अवस्था. पण माऊलींच्या दृष्टीने निर्वाण म्हणजे अहंकाराचा पूर्ण लय. ‘मी करतो’, ‘मी जाणतो’, ‘माझे आहे’ या भावनेचा अंत म्हणजे निर्वाण. ज्याक्षणी साधकाच्या मनात ‘सर्व काही तुझे आहे’ हा भाव दृढ होतो, त्याक्षणी त्याच्या जीवनात निर्वाणाची सुरुवात होते. म्हणून भगवान म्हणतात, “मीच निर्वाण आहे.” कारण परमेश्वरापासून वेगळे असे निर्वाण अस्तित्वातच नाही.

ओवीतील शेवटचा शब्द सर्वांत उंचीचा आहे—”स्थितिही मीच.” साधारण भक्त परमेश्वराला संकटात आठवतो. थोडा पुढचा भक्त सुख-दुःखात आठवतो. पण परिपक्व भक्ताला परमेश्वर हा एखादा प्रसंग नसतो; तो त्याच्या अस्तित्वाचा आधार असतो. तो खातो, चालतो, बोलतो, काम करतो, झोपतो; पण अंतःकरणात अखंड ईश्वरस्मरण असते. त्याची स्थितीच ईश्वरमय झालेली असते.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या जीवनात ही अवस्था स्पष्ट दिसते. त्यांनी कधी स्वतःला मोठा संत मानले नाही. त्यांच्या प्रत्येक ओवीत गुरू निवृत्तिनाथांचे स्मरण आहे. त्यांचे संपूर्ण अस्तित्व गुरुकृपेने भरलेले होते. म्हणून त्यांची वाणी अमृतमय झाली. स्वतःचे अस्तित्व विसरून जो गुरू किंवा भगवानात विलीन होतो, त्याच्यातून परमेश्वर बोलू लागतो.

संत तुकाराम महाराज म्हणतात, “देह देवाचे मंदिर.” याचा अर्थ शरीराला देवाचे घर समजून त्याचा योग्य उपयोग करणे. समर्थ रामदास म्हणतात, “कर्ता करविता तोच.” याचाच विस्तार ज्ञानेश्वर माऊली येथे करतात. आपण कर्ते नाही; आपण निमित्त आहोत. सूत्रधार दुसराच आहे. ही जाणीव दृढ झाली की अहंकाराचा भार उतरतो.

आधुनिक मानसशास्त्रातही असे सांगितले जाते की सतत ‘मी’ केंद्रस्थानी ठेवणारी व्यक्ती अधिक तणावग्रस्त असते. जेव्हा मनुष्य स्वतःपेक्षा मोठ्या ध्येयाशी जोडला जातो, तेव्हा त्याच्या जीवनात अर्थ निर्माण होतो. ज्ञानेश्वर माऊली याच सत्याला आध्यात्मिक परिमाण देतात. त्या मोठ्या ध्येयाचे नाव आहे—परमेश्वर.

सोऽहं साधनेच्या दृष्टीने पाहिले तर या ओवीचा अर्थ अधिक सूक्ष्म होतो. श्वास आत जाताना ‘सो’, बाहेर येताना ‘हं’. हा श्वास अखंड सांगत असतो—’तोच मी आहे.’ सुरुवातीला साधक जप करतो. नंतर जप आपोआप होतो. शेवटी जप करणारा उरत नाही. तेथे केवळ शुद्ध चैतन्य उरते. हीच “स्थितिही मीच” या वाक्याची अनुभूती आहे.

कुंडलिनी साधनेत जेव्हा प्राण सुषुम्ना मार्गे उर्ध्वगामी होतो, तेव्हा मनातील द्वैत हळूहळू विरघळू लागते. अनाहताचा नाद, आज्ञाचक्रातील प्रकाश आणि सहस्रारातील समाधी हे अनुभव साधकाला बाह्य जगापासून दूर नेत नाहीत; उलट सर्वत्र एकाच चैतन्याचे दर्शन घडवतात. तेव्हा प्रत्येक व्यक्तीमध्ये, प्रत्येक जीवामध्ये आणि प्रत्येक घटनेमध्ये भगवानाचे अस्तित्व जाणवते. अशा अवस्थेत कोणावर राग करायचा? कोणाचा द्वेष करायचा? सर्वत्र तोच असल्याची अनुभूती आली की प्रेम सहज उमलते.

राजर्षी असो वा ब्राह्मण, गृहस्थ असो वा संन्यासी, स्त्री असो वा पुरुष, विद्वान असो वा अशिक्षित—ज्ञानेश्वर माऊलींच्या दृष्टीने अंतिम निकष एकच आहे. आपल्या गतीला आणि मतीला आपण कोणाच्या हवाली केले आहे? जर त्या स्वार्थ, अहंकार आणि विषयवासनेच्या ताब्यात असतील, तर जीवन भरकटते. जर त्या परमेश्वराच्या चरणी अर्पण झाल्या असतील, तर प्रत्येक क्षण साधना बनतो.

आजच्या धकाधकीच्या जीवनात ही ओवी एक विलक्षण मार्गदर्शन करते. कार्यालयात काम करताना, शेती करताना, व्यवसाय सांभाळताना, पत्रकारिता करताना, लेखन करताना, कुटुंबाची जबाबदारी पार पाडताना—प्रत्येक कर्म ईश्वरार्पण बुद्धीने करता येते. त्यासाठी संसार सोडण्याची गरज नाही; संसारातील ‘माझेपणा’ सोडण्याची गरज आहे. बाहेरची परिस्थिती बदलली नाही तरी आतली दृष्टी बदलली की संपूर्ण जीवन बदलते.

माऊलींच्या या ओवीचा शेवट साधकाला अद्वैताच्या सर्वोच्च शिखरावर घेऊन जातो. प्रथम परमेश्वर आश्रय वाटतो. नंतर तोच मार्ग बनतो. पुढे तोच गंतव्य बनतो. आणि अखेरीस असे कळते की चालणारा, चालण्याचा मार्ग आणि पोहोचायचे ठिकाण—हे तिन्ही तोच आहे. तेथे भक्त आणि भगवान यांच्यातील अंतर संपते. उरते ते केवळ अखंड चैतन्य, अखंड प्रेम आणि अखंड शांती.

म्हणूनच ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी आपल्याला एकच संदेश देते—आपल्या बुद्धीला ईश्वराचा विवेक द्या, आपल्या कर्मांना ईश्वराची दिशा द्या, आपल्या अंतःकरणाला ईश्वराचे प्रेम द्या. मग निर्वाण शोधण्यासाठी हिमालयात जाण्याची आवश्यकता उरणार नाही. कारण त्या क्षणी आपल्या जीवनातील प्रत्येक श्वास, प्रत्येक विचार आणि प्रत्येक क्षण भगवंताने व्यापलेला असेल. तेथे साधक म्हणत नाही, “मी देवाला मिळालो”; तेथे अनुभव असा असतो—”मी नव्हतोच, सर्वत्र तोच होता, आहे आणि राहणार आहे.” हाच या ओवीचा परमार्थ आहे.