भक्तीचा खरा अर्थ देवाला महागड्या वस्तू अर्पण करण्यात नसून, प्रेमाने आणि निस्सीम भावनेने केलेल्या समर्पणात आहे. परमेश्वराला वस्तूची किंमत महत्त्वाची वाटत नाही; तर त्या अर्पणामागील निर्मळ भक्तिभाव आणि आत्मीयता प्रिय असते. जंगलातील एखादे साधे फळ असो वा गरीबाच्या घरातील अल्प नैवेद्य, ते जर निस्वार्थ प्रेमाने अर्पण केले असेल, तर भगवंत त्याचा आनंदाने स्वीकार करतो. भक्तीतील या भावप्रधान तत्त्वाचा उलगडा करणारे हे निरुपण, समर्पण, नम्रता आणि प्रेम यांचे अधिष्ठान असलेल्या भक्तिमार्गाचे वैशिष्ट्य अधोरेखित करते. राजेंद्र घोरपडे
मग निस्मीमभावउल्हासें । मज अर्पावयाचेनि मिसें ।
फळ आवडे तैसे । भलतयाचें हो ।। ३८२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा
ओवीचा अर्थ – मग अमर्याद भक्तीच्या उत्कर्षाने मला अर्पण करण्याच्या निमित्तानें एखादे फळ, वाटेल तसलें कसल्याहि झाडाचें का असेना !
या ओवीत संत ज्ञानेश्वर माऊली भगवान श्रीकृष्णांच्या मुखातून एक अत्यंत उदात्त आणि सर्वसामान्यांना सहज समजेल असे तत्त्व सांगतात. परमेश्वराला वस्तूची किंमत महत्त्वाची वाटत नाही, तर त्या वस्तूमागचा भाव, प्रेम, श्रद्धा आणि समर्पण यांचे मूल्य असते. भक्तीमध्ये बाह्य वैभव, संपत्ती, मोठेपणा किंवा दिखाऊपणा यांना स्थान नाही. भक्ताच्या अंतःकरणात असलेली निष्कलंक भावना आणि निरपेक्ष प्रेम हेच परमेश्वराला प्रिय असते.
“निसीम भावउल्हास” हा शब्द फार अर्थपूर्ण आहे. निसीम म्हणजे ज्याला मर्यादा नाही, जो अमर्याद आहे. भक्ताच्या मनातील प्रेम, श्रद्धा आणि आनंद जर सीमाविरहित असतील, तर तो परमेश्वराला अर्पण करताना कोणती वस्तू अर्पण करतो, याला विशेष महत्त्व राहत नाही. एखाद्या झाडाचे साधेसे फळ असो, जंगलात सापडलेले रानफळ असो किंवा एखाद्या गरीबाच्या घरातील एकमेव उपलब्ध वस्तू असो, जर ती प्रेमाने अर्पण केली असेल, तर ती परमेश्वराला अत्यंत प्रिय वाटते.
मानवी समाजात मात्र बहुतेक वेळा वस्तूच्या किमतीवरून तिचे मूल्य ठरवले जाते. मोठी भेटवस्तू देणाऱ्याचा गौरव केला जातो आणि साधी भेट देणाऱ्याकडे कधीकधी दुर्लक्ष केले जाते. परंतु ईश्वराचे मोजमाप वेगळे आहे. त्याला वस्तूची किंमत मोजायची नसते, तर त्यामागील हृदयाची उब अनुभवायची असते. म्हणूनच ज्ञानेश्वर माऊली या ओवीतून भक्तीला संपत्तीची अट नाही, हे स्पष्ट करतात.
भगवंताला अर्पण करण्यासाठी सोन्याचे ताट, रत्नजडित मुकुट किंवा महागड्या वस्तूंची गरज नसते. गरज असते ती शुद्ध मनाची. अनेकदा माणूस देवापुढे मोठमोठे नैवेद्य ठेवतो, पण त्याच्या मनात अहंकार, अपेक्षा किंवा व्यवहार दडलेला असतो. अशा अर्पणात प्रेमापेक्षा स्वार्थ अधिक असतो. त्याउलट एखादा गरीब मनुष्य दोन घासांतील एक घास देवाला अर्पण करतो, तेव्हा त्या अर्पणात आत्मीयता आणि कृतज्ञता असते. अशा अर्पणाचे मूल्य परमेश्वराच्या दृष्टीने अनंत असते.
भारतीय संतपरंपरेत अशा अनेक कथा आढळतात. शबरीने प्रभू रामांना बोर अर्पण केली. ती बोर राजवाड्यातील सुवर्णपात्रातील पदार्थ नव्हती. ती जंगलातील साधी फळे होती. परंतु प्रत्येक बोर स्वतः चाखून गोड आहे की नाही, याची खात्री करून तिने प्रेमाने प्रभू रामांना दिले. त्या प्रेमामुळेच प्रभू रामांनी ती उष्टे बोरही आनंदाने स्वीकारली. त्या बोरांची किंमत नव्हती, पण त्यामागील भक्तिभाव अमूल्य होता.
सुदाम्याने श्रीकृष्णाला दिलेले पोह्यांचे गाठोडेही याच तत्त्वाची साक्ष देते. द्वारकेचा अधिपती असलेल्या श्रीकृष्णाला कोणत्याही वैभवाची कमतरता नव्हती. तरीही सुदाम्याच्या प्रेमाने बांधलेल्या त्या साध्या पोह्यांना त्यांनी अमृताप्रमाणे स्वीकारले. कारण त्यात मैत्री, प्रेम आणि निरपेक्षता होती.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीत भक्तीचा लोकशाहीस्वरूपाचा विचार दिसून येतो. परमेश्वराकडे जाण्याचा मार्ग सर्वांसाठी खुला आहे. श्रीमंत-गरीब, उच्च-नीच, शिक्षित-अशिक्षित असा कोणताही भेद त्याच्याजवळ नाही. ज्याच्या हृदयात प्रेम आहे, तोच त्याचा खरा भक्त आहे. त्यामुळे देवप्राप्तीसाठी संपत्तीची आवश्यकता नाही, तर अंतःकरणातील निर्मळता आवश्यक आहे.
आजच्या काळात भक्तीही अनेकदा प्रदर्शनाचा विषय बनताना दिसते. मोठे उत्सव, भव्य पूजा, महागडे नैवेद्य, मोठमोठ्या देणग्या यामध्ये भक्तीचा मूळ गाभा हरवून जातो. जिथे अहंकार आणि प्रसिद्धीची अपेक्षा असते, तिथे समर्पणाची भावना कमी होत जाते. माणूस देवापेक्षा समाजाला दाखवण्यासाठी अधिक करीत असतो. अशा वेळी ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी आपल्याला भक्तीचा मूळ अर्थ पुन्हा समजावून सांगते.
खरी भक्ती ही व्यवहार नसते. देवाला काही दिले म्हणजे त्याबदल्यात काही मिळावे, ही मानसिकता भक्ती नव्हे. भक्ती म्हणजे प्रेमाचा अविष्कार. आई आपल्या मुलाला प्रेमाने खाऊ घालते, तेव्हा ती त्याबदल्यात काही अपेक्षा करत नाही. त्याचप्रमाणे भक्ताचे अर्पणही निरपेक्ष असावे. देवाकडे काही मागण्यासाठी नव्हे, तर प्रेम व्यक्त करण्यासाठी केलेले अर्पणच खऱ्या अर्थाने भक्ती ठरते.
या ओवीचा आणखी एक महत्त्वाचा संदेश म्हणजे जीवनातील प्रत्येक कृती अर्पणभावाने करण्याची प्रेरणा. अर्पण म्हणजे केवळ फुले, फळे किंवा नैवेद्य नव्हे. आपले कर्तव्य, आपला परिश्रम, आपली सेवा, आपले विचार आणि आपले संपूर्ण जीवन जर परमेश्वराला अर्पण केले, तर जीवनालाच पावित्र्य प्राप्त होते. शेतकरी शेतात राबतो, शिक्षक विद्यार्थ्यांना ज्ञान देतो, डॉक्टर रुग्णांची सेवा करतो, आई कुटुंबाची काळजी घेते—या सर्व कृती जर ईश्वरार्पण बुद्धीने केल्या, तर त्या भक्तीचेच रूप धारण करतात.
ज्ञानेश्वर माऊलींचा भक्तिमार्ग हा जीवनापासून वेगळा नाही. तो संसार सोडण्याचा मार्ग नाही, तर संसारात राहून प्रत्येक कृतीला ईश्वराशी जोडण्याचा मार्ग आहे. त्यामुळे देवपूजा केवळ मंदिरात मर्यादित राहत नाही. ती आपल्या व्यवहारात, नातेसंबंधात, कर्तव्यात आणि सेवेत प्रकट होऊ लागते. या ओवीतील “अर्पावयाचेनि मिसें” या शब्दात एक सुंदर भाव दडलेला आहे. भक्ताला काहीतरी देण्याचा बहाणा हवा असतो. प्रत्यक्षात परमेश्वराला कोणत्याही वस्तूची गरज नसते. कारण संपूर्ण विश्व त्याचेच आहे. तरीही भक्ताच्या प्रेमाला प्रतिसाद देण्यासाठी तो अर्पण स्वीकारतो. जसे एखादे लहान मूल आईला एक फूल आणून देते. ते फूल आईसाठी महत्त्वाचे नसते, पण मुलाच्या प्रेमामुळे ते तिच्यासाठी अमूल्य बनते. त्याचप्रमाणे भक्ताने दिलेली वस्तू नव्हे, तर त्यामागचे प्रेम परमेश्वर स्वीकारतो.
मानवी नातेसंबंधातही हेच तत्त्व लागू होते. एखाद्या व्यक्तीने दिलेली महागडी भेटवस्तू मनाला स्पर्श करत नाही, पण प्रेमाने दिलेली छोटीशी वस्तू आयुष्यभर आठवणीत राहते. कारण वस्तू नव्हे, तर भावना महत्त्वाच्या असतात. म्हणूनच प्रेम, आत्मीयता आणि समर्पण ही जीवनाची खरी संपत्ती आहे.
ज्ञानेश्वर माऊलींचे संपूर्ण तत्त्वज्ञान अद्वैतावर आधारित असले, तरी त्याची अभिव्यक्ती प्रेमातून होते. भक्त आणि भगवंत यांच्यातील नाते हे व्यवहाराचे नसून प्रेमाचे आहे. जिथे प्रेम आहे, तिथे अंतर राहत नाही. भक्त आणि भगवंत यांच्यातील भिंती कोसळतात. देव दूरवरचा, भय निर्माण करणारा किंवा शिक्षा करणारा राहत नाही, तर तो आपल्या घरातील जिव्हाळ्याचा सदस्य बनतो.
ही ओवी आपल्याला अहंकारापासून दूर राहण्याचाही संदेश देते. अनेकदा “मी इतकी पूजा केली”, “मी इतकी देणगी दिली”, “मी इतके व्रत केले” असा अभिमान मनात निर्माण होतो. परंतु जिथे “मी” वाढतो, तिथे “तो” दूर जातो. भक्तीचा पाया नम्रतेवर उभा असतो. स्वतःला रिकामे केल्यावरच परमेश्वराचे अस्तित्व अनुभवता येते.
संत तुकाराम महाराज म्हणतात, “भावे गेले देवपाशी.” देवाकडे पोहोचण्याचा मार्ग ज्ञान, कर्म किंवा वैभवातून नव्हे, तर भावातून जातो. म्हणूनच संतपरंपरेने भावभक्तीला सर्वोच्च स्थान दिले आहे. या भावामुळेच दगडातील देव बोलू लागतो, मूर्तीतील चैतन्य अनुभवास येते आणि जीवनाला अर्थ प्राप्त होतो.
आजच्या धावपळीच्या, स्पर्धेच्या आणि भौतिकतेच्या युगात ही ओवी अधिकच महत्त्वाची वाटते. माणसाकडे साधनांची विपुलता आहे, पण मनातील शांतता हरवली आहे. बाह्य वैभव वाढले, पण अंतःकरणातील प्रेम कमी होत चालले आहे. अशा वेळी ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की, ईश्वरापर्यंत पोहोचण्यासाठी मोठेपणाची नव्हे, तर साधेपणाची आवश्यकता आहे. प्रेमाने दिलेले एक फूल, कृतज्ञतेने केलेली एक प्रार्थना आणि समर्पणाने केलेली एक कृतीही परमेश्वराला प्रिय असते.
खरे तर ही ओवी केवळ देवभक्ती शिकवत नाही, तर संपूर्ण जीवनाचे तत्त्वज्ञान सांगते. माणसाने केलेल्या प्रत्येक कृतीत प्रेम असावे, प्रत्येक नात्यात आत्मीयता असावी आणि प्रत्येक व्यवहारात समर्पण असावे. वस्तूंपेक्षा भावनांना महत्त्व दिले, तर जीवन अधिक सुंदर, समृद्ध आणि आनंदी होईल. अखेरीस, ज्ञानेश्वर माऊलींचा संदेश अत्यंत साधा आणि हृदयस्पर्शी आहे. परमेश्वराला तुमच्या संपत्तीची गरज नाही, तुमच्या प्रेमाची गरज आहे. त्याला तुमच्या वैभवाची आवश्यकता नाही, तुमच्या निर्मळ अंतःकरणाची आवश्यकता आहे. तुम्ही कोणते फळ अर्पण करता, ते महत्त्वाचे नाही; पण ते कोणत्या भावनेने अर्पण करता, हे महत्त्वाचे आहे. म्हणूनच भक्तीचे खरे रहस्य वस्तूमध्ये नसून भावामध्ये आहे. प्रेमाने दिलेला एक कणही परमेश्वराला अनंत मोलाचा वाटतो. कारण ईश्वराला वस्तू नको असतात; त्याला भक्ताचे हृदय हवे असते. आणि ज्या हृदयात निसीम प्रेमाचा उल्हास भरलेला असतो, तिथेच भगवंत स्वतः आनंदाने निवास करतो.
