वडोदरा : कविता म्हणजे केवळ शब्दांची जुळवाजुळव नव्हे, तर ती मनातील भावनांना वाट करून देणारी आणि समाजाच्या वास्तवाचे प्रतिबिंब दाखवणारी प्रभावी अभिव्यक्ती असते. कधी ती प्रेमाच्या हळुवार भावना व्यक्त करते, कधी जगण्यातील विसंगतीवर मिश्कील भाष्य करते, तर कधी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवत समाजाला जागे करण्याचे काम करते. वडोदरा येथे आयोजित सयाजीराव मराठी साहित्य संमेलनातील कवी संमेलनात कवितेची हीच बहुरंगी रूपे अनुभवायला मिळाली. हास्य, विनोद, प्रेम, विरह, भक्ती, सामाजिक बांधिलकी, स्त्रीवेदना, माणुसकी आणि आत्मचिंतन अशा विविध भावनांनी सजलेल्या कवितांनी संमेलनातील वातावरण शब्दमय केले.

सयाजीनगरीत मराठी साहित्याचा महाकुंभ

कवी संमेलनाच्या अध्यक्षस्थानी सूर्यकांत नामुगडे होते. त्यांनी अध्यक्षीय भाषणातून कवितेची सामाजिक जबाबदारी अधोरेखित केली. केवळ मनोरंजन करणारी कविता लिहिण्यापेक्षा समाजाला विचार करायला लावणारी कविता निर्माण झाली पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह होता. त्यांनी सादर केलेल्या कवितेतून अंधश्रद्धा, देवाच्या नावाखाली चालणारे गैरप्रकार आणि भोळ्या लोकांच्या श्रद्धेचा गैरफायदा घेणाऱ्या प्रवृत्तींवर भाष्य केले. देव अंगात येतो, नवसाला पावतो अशा समजुतींच्या आडून काही लोक कशा प्रकारे स्वतःचे पोट भरतात, याचे वास्तव त्यांनी कवितेतून मांडले. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांमधील सीमारेषा ओळखण्याची गरज त्यांच्या कवितेतून व्यक्त झाली.

‘अहो वय झालं, वय झालं म्हणून काय झालं…’ या कवितेतून त्यांनी वयाच्या पलीकडे असणारा उत्साह आणि जगण्याची उमेद अधोरेखित केली. त्यांच्या अध्यक्षीय भाषणातील एक विचार विशेष लक्षवेधी ठरला. शेताचे रक्षण करण्यासाठी जसे कुंपण असते, तसे समाजाचे रक्षण करण्यासाठी कवींनी आपल्या शब्दांचे कुंपण उभे केले पाहिजे. कवितेच्या माध्यमातून समाजाचे रक्षण करण्याची जबाबदारी कवींनी स्वीकारावी, हा त्यांचा संदेश होता.

यानंतर विविध भागांतून आलेल्या कवींनी आपल्या कविता सादर केल्या. प्रत्येकाची अभिव्यक्ती वेगळी, विषय वेगळे आणि कवितेचा बाजही निराळा होता. ‘शब्द म्हणजे केवळ धमाल’, ‘असा आदर्श भूपती’, ‘सलग राहतात मधल्या गाठी’, ‘बेत तिला बघण्याचा होता’, ‘चंद्र होता साक्षीला’, ‘उंबरठा’, ‘आठवण म्हणजे’, ‘माणुसकीच्या रोपट्याला काळजाच्या शेतात लावा’, ‘संविधान अन् माणुसकी’, ‘तिच्या अस्तित्वाला पर्याय नाही’, ‘शब्द शोधताना’ अशा विविध कवितांनी संमेलनात विषयांची समृद्धी आणली. काही कवितांतून मानवी नात्यांमधील गुंतागुंत उलगडली, तर काहींनी प्रेमाच्या आठवणींना उजाळा दिला. काही कवितांनी सामाजिक जाणिवांना स्पर्श केला.

‘नॉनस्टिक’ ही कविता आधुनिक जीवनशैलीवर केलेले मार्मिक भाष्य ठरली. नॉनस्टिक भांड्यांना काही चिकटत नाही, त्याचप्रमाणे आजचा माणूसही कोणत्याही नात्यात फारसा गुंतत नाही, अशी कल्पना या कवितेतून मांडण्यात आली. पूर्वीच्या लोखंडी तव्याला अन्नाचे कण चिकटून राहायचे, तसेच माणसांच्या मनात नाती तुटल्यानंतरही आठवणी रेंगाळत राहायच्या. मात्र आधुनिक जीवनात माणसाने स्वतःला अलिप्त ठेवण्याचे कौशल्यच आत्मसात केले आहे. चाळींची जागा अपार्टमेंटने घेतली आणि लोखंडी तव्याची जागा नॉनस्टिकने घेतली, या बदलातून सामाजिक आणि भावनिक परिवर्तनाचे सूक्ष्म निरीक्षण कवितेतून व्यक्त झाले.

डॉ.शरद गोरे यांनी सादर केलेल्या कवितांमध्ये प्रेम, विरह आणि आठवणींचा हळवा स्वर उमटला. शरद पौर्णिमेच्या चांदण्यांच्या पार्श्वभूमीवर त्यांनी प्रेमभावना व्यक्त करणाऱ्या रचना सादर केल्या. ‘तुझ्या दाराहून जाता आले डोळे भरून’, ‘मी अंधारात, तू बोलतेस उजेडाची गाणी’ अशा ओळींमधून प्रिय व्यक्तीच्या आठवणी, भेटीची ओढ, विरहाची वेदना आणि आयुष्यातील भावनिक अंतर व्यक्त झाले. प्रेमातली हुरहूर आणि मनात साठलेल्या आठवणींचे चित्रण त्यांच्या कवितेतून अनुभवायला मिळाले.

कवितेचे आणखी एक वेगळे रूप म्हणजे आईच्या कष्टांचे चित्रण. एका कवीने आईच्या आयुष्याचा संघर्ष शब्दबद्ध केला. लेकरांच्या सुखासाठी स्वतःच्या आनंदाचा बळी देणारी आई, ऊन-वारा-पाऊस सहन करत संसाराचा गाडा ओढणारी माऊली, जात्यावर ओव्या गाणारी आणि मुलांच्या भविष्यासाठी आयुष्य वेचणारी स्त्री या कवितेतून उभी राहिली. आईने आयुष्यभर केलेल्या कष्टांची जाणीव मुलांना यश मिळाल्यानंतर होते; मात्र त्या कष्टांचा इतिहास अनेकदा विस्मरणात जातो, ही वेदना या कवितेतून व्यक्त झाली.

स्त्रियांवरील अत्याचार आणि त्यांच्या वेदनांवर भाष्य करणाऱ्या कवितेने संमेलनातील वातावरण गंभीर केले. ‘रातराणीच्या किंचाळ्या ऐकून दगडांनाही घाम फुटतो, नराधमांच्या छातीत होत नसतो’ अशा आशयाच्या ओळींतून स्त्रीच्या अस्तित्वावर होणारे आघात आणि समाजातील संवेदनहीनता मांडण्यात आली. स्त्रीच्या अस्मितेचे रक्षण करण्यासाठी केवळ सहानुभूती पुरेशी नाही, तर समाजाच्या अंतःकरणात विवेकाचा दीप उजळला पाहिजे, असा संदेश या कवितेतून देण्यात आला.

‘माणसाच्या गर्दीत माणूस शोधतो मी, हरवलेली माणुसकी माणसात शोधतो मी’ या आशयाच्या कवितेने आजच्या काळातील माणसाच्या जगण्यावर प्रश्न उपस्थित केला. समाजात गर्दी वाढत आहे, प्रतिष्ठा वाढत आहे, संपत्ती वाढत आहे; मात्र माणसामधील माणुसकी कुठेतरी हरवत चालली आहे. प्रेमाच्या ठिकाणी स्वार्थ, प्रतिष्ठेच्या ठिकाणी अहंकार आणि व्यवहाराच्या ठिकाणी संवेदनशीलतेचा अभाव जाणवतो. अशा परिस्थितीत माणसात माणूस शोधण्याची वेळ आली आहे, ही जाणीव कवितेतून व्यक्त झाली.

‘कविता कशी असावी’ या विषयावर सादर झालेल्या कवितेने कवीच्या लेखनदृष्टीवर प्रकाश टाकला. दररोज तोच वरणभात आणि तीच पाणीपुरी नको, नव्या कवितेतून विचारांची मेजवानी जन्माला यावी, अशी अपेक्षा या रचनेतून व्यक्त झाली. कवितांचा महापूर नको, तर मोजक्या कवितांतूनही विचारांचा धारदार वार झाला पाहिजे. वाचकांच्या आणि श्रोत्यांच्या काळजाचा ठोका चुकवणारी, अन्यायाच्या छाताडावर शब्दांनी प्रहार करणारी आणि काळाच्या कसोटीवर टिकणारी कविता लिहिली गेली पाहिजे, असा आग्रह या कवितेतून मांडण्यात आला.

वारकरी परंपरा आणि भक्तिभावाचा स्पर्श असलेली कविताही या संमेलनात सादर झाली. ‘चल रे दादा चल रे दादा, चल पायी पायी, वाट माझी पाहतोय विठोबा’ या रचनेतून पंढरीच्या वारीचे चित्र उभे राहिले. डोक्यावर तुळस, गळ्यात माळ, कपाळी बुक्का, हातात टाळ आणि भगवी पताका घेऊन पंढरीकडे निघालेला वारकरी, त्याच्या मुखातील ज्ञानोबा-तुकारामांची अभंगवाणी आणि विठ्ठलदर्शनाची ओढ यांचे सुंदर चित्रण या कवितेतून झाले.

बालपणाच्या आठवणी आणि आयुष्याच्या उत्तरार्धातील आत्मशोध यांची सांगड घालणारी कविताही लक्षवेधी ठरली. लहानपणी बादलीतील स्थिर पाण्यात स्वतःचे प्रतिबिंब पाहण्याचा खेळ आणि आज आयुष्याच्या सांध्यवेळी स्वतःच्याच चेहऱ्यावर दिसणारे अनेक मुखवटे, अशी प्रतीकात्मक मांडणी या कवितेत होती. व्यवहाराच्या बाजारात वावरताना माणूस कधी सुखाचे, कधी दुःखाचे, कधी मत्सराचे तर कधी प्रलोभनाचे मुखवटे धारण करतो. मात्र आयुष्याच्या एका टप्प्यावर स्वतःचे खरे अस्तित्व शोधण्याची वेळ येते. बालपणातील निरागस चेहरा आणि वर्तमानातील मुखवट्यांनी झाकलेला चेहरा यांतील अंतर या कवितेतून व्यक्त झाले.

प्रेम, विरह, भक्ती, कौटुंबिक नाती, सामाजिक विषमता, स्त्रीजीवन, माणुसकी आणि आत्मचिंतन अशा अनेक विषयांना स्पर्श करणाऱ्या या कवी संमेलनात महाराष्ट्रातील विविध भागांसह गुजरातमधील बडोदा आणि सुरत येथील कवींचाही सहभाग होता. नाशिक, वाशिम, बदलापूर, भणंग, सिन्नर, बारामती, पुणे, मुंबई, धुळे, ब्रह्मपुरी, कराड, महाबळेश्वर, शहापूर आदी ठिकाणांहून आलेल्या कवींनी आपल्या कवितांमधून मराठी भाषेतील अभिव्यक्तीची विविधता दाखवून दिली.

कवी संमेलनात सहभागी कवी

या कवी संमेलनात महाराष्ट्रासह गुजरातमधील विविध शहरांतून आलेल्या कवींनी सहभाग घेतला. सहभागी कवी असे – माणिकराव गोडसे – नाशिक, संतोष खंडारे – वाशिम, भैयानंद बागुल – बदलापूर, दत्तात्रय जाधव – भणंग, सुनीता वाळुंज – सिन्नर, शालीन म्हसकर – बडोदा, संजय मोरे – बारामती, मीनाक्षी जगताप – सुरत, शर्वरी नारकर – पुणे, प्रभू अग्रहारकर – मुंबई, गोकुळ देवरे – धुळे, त्रिवेणी शिर्के – बडोदा, कुमुद शहाकर – मुंबई, अजित पाटणकर – बडोदा, डॉ. संजय हर्षे – ब्रह्मपुरी, यशवंत पगारे – बदलापूर, मंजुला बोकाडे – सुरत, नम्रता नारकर – पुणे, अंजली माणगावकर – बडोदा, संतोष तावडे – शहापूर, मालिनी सराफ – बडोदा, जयश्री माजगावकर – महाबळेश्वर, सायली कुलकर्णी – बडोदा, वंदना मोरे – सोनगड, रेखा तांबे – बडोदा, स्वाती फाटक – बडोदा

एकूणच या कवी संमेलनाचा सूर बहुरंगी होता. कुठे विनोदातून सामाजिक विसंगतीवर बोट ठेवले गेले, कुठे प्रेमाच्या आठवणींनी मन ओलावले, तर कुठे आईच्या त्यागाने आणि स्त्रीवेदनांनी अंतर्मुख केले. भक्तीच्या स्वराने मनाला आध्यात्मिक स्पर्श दिला, तर माणुसकीच्या शोधाने सामाजिक भान जागवले. या संमेलनातून एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली, ती म्हणजे कविता ही केवळ कवीच्या मनातील भावना व्यक्त करण्याचे माध्यम नाही; ती समाजाच्या मनातील अस्वस्थता, वेदना, आशा आणि परिवर्तनाची आकांक्षा व्यक्त करणारी ताकद आहे. शब्दांना जेव्हा संवेदनशीलतेची आणि सामाजिक जाणिवेची जोड मिळते, तेव्हाच कविता खऱ्या अर्थाने काळाच्या पुढे जाणारा विचार बनते.