ओळख: वेगळी वाट चोखाळणाऱ्या नवदुर्गांची..!..७*

संकटात सापडलेल्या माणसासाठी मदतीचा एक फोन, अन्यायाविरुद्ध लढण्याची निर्भीड वृत्ती आणि प्रत्येकाला आधार देणारा विश्वास… सामाजिक न्याय, महिला सक्षमीकरण आणि संविधानिक मूल्यांच्या जपणुकीसाठी सदैव तत्पर असलेल्या संध्या मेढे यांनी आपल्या कार्यातून माणुसकीचा वेगळा आदर्श निर्माण केला आहे. प्रसिद्धीपेक्षा कृतीला महत्त्व देणाऱ्या आणि अन्यायग्रस्तांच्या पाठीशी ठामपणे उभ्या राहणाऱ्या या डॅशिंग कार्यकर्त्या म्हणजेच आधुनिक नवदुर्गेचे एक निर्भीड रूप!

ॲड. शैलजा मोळक
लेखक, कवी, संपादक, प्रकाशक
अध्यक्ष, शिवस्फूर्ती प्रतिष्ठान पुणे
मो. 9823627244

प्रचंड उर्जा असलेल्या, हसतमुख, उत्साही, सकारात्मक व सतत आनंदी असणाऱ्या उर्जिता फाउंडेशनच्या संस्थापक अध्यक्षा, मानवाधिकार अभियानाच्या राज्य उपाध्यक्ष, डॅशिंग वुमन, एक फोन..एक विश्वास.. प्रत्येक प्रश्नाला पर्याय मिळणारच असे हे व्यक्तिमत्व. “संकटात सापडलेल्या माणसाच्या पाठीशी उभे राहणे, हीच खरी माणुसकी.” या साध्या पण अत्यंत प्रभावी विचाराला आपल्या कृतीतून अर्थ देणारे नाव म्हणजे संध्या मेढे.

जीन्सची पँट, बुशशर्ट, बॉयकट आणि चेहऱ्यावरचे मनमोकळे हास्य, डॅशिंग व्यक्तिमत्वामुळे त्या मुलींना विशेष भावतात, पण आम्हांला त्या चळवळीच्या कार्यकर्त्या आहेत हे सहज लक्षात येते. त्या स्वतःला ‘भीमकन्या’ म्हणतात. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ओळख त्यांच्या निर्भीड आणि धाडसी स्वभावात आहे. याची पाळंमुळं त्यांच्या बालपणात शोधावी लागतात.

त्यांचे मूळगाव नगर मधील पारनेर तालुक्यांतील वासुंदे. नगर परिसरात वाढताना त्यांचे बालपण विविध धर्माच्या आणि सर्व घटकांच्या सहवासात गेले. लहानपणापासूनच त्यांच्या मनात जात-पात, धर्मभेद किंवा द्वेषापेक्षा “माणूस सर्वांत मोठा” ही भावना रुजली. त्यांचे वडील प्रसिद्ध कायदेतज्ज्ञ ॲड. एम. व्ही. साठे, तर आई मालती साठे या जिल्हा परिषदेच्या शिक्षण विभागात सेक्शन ऑफिसर होत्या. सुमारे ४० वर्ष त्यांच्या वडिलांनी सिव्हील व क्रिमिनल प्रॅक्टिस केली. ते निर्भिड होते, तोच वारसा संध्याताईंना मिळाला. त्यांच्या घराला विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा वारसा लाभला होता.

सामाजिक न्याय, समानता आणि वंचितांच्या प्रश्नांविषयीची संवेदनशीलता त्यांच्या घरातील संस्कारांचा भाग होती. तीन बहिणी आणि एक जुळा भाऊ. या भावंडांच्या सहवासात त्यांचे बालपण फुलले. प्राथमिक शिक्षण क्लेरा ब्रुस हायस्कूलमध्ये, तर महाविद्यालयीन शिक्षण नगर कॉलेजमध्ये झाले. याच काळात त्यांच्या आयुष्यात जीवनसाथी म्हणून दीपक मेढे आले. दोघांनी काटकसरीने संसार उभा केला आणि त्याचबरोबर सामाजिक बांधिलकीही जपली.

दीपक यांनी वकीलीचे शिक्षण घेतले, मात्र त्यात ते रमले नाहीत. त्यांनी पत्रकारितेचा मार्ग स्वीकारला. या सहजीवनातून प्रणित आणि व्यंकटेश ही दोन मुले त्यांच्या संसारवेलीवर उमलली. दोन्ही मुले आपल्या क्षेत्रात पुढे जाण्याचा प्रयत्न करत आहेत. मोठा प्रणित मीडिया क्षेत्रात कार्यरत आहे, तर धाकटा व्यंकटेश यूपीएससीची तयारी करत आहे. कौटुंबिक जीवनात घरातील चौघांचे एकमेकांना सारं माहीत हवं, संवाद महत्त्वाचा हा शिरस्ता त्यांच्या घरचा आहे.

संध्याताईंना वकिलीचा वारसा लाभल्याने कोणावर झालेला अन्याय त्या सहन करू शकत नाहीत. त्या कायम मुली व महिलांच्या सोबत उभ्या राहतात. त्यामुळे शाळा- कॅालेजमधील सर्व विद्यार्थिनी संकटाच्या वेळी किंवा काही गैरप्रकार होतात तेव्हा ताईंची आठवण काढतात. शहरातील एका महिला महाविद्यालयातील एका विद्यार्थीनीला तेथील एक बोलघेवडा प्राध्यापक मार्कांच्या आमिषाने वारंवार एकटीला भेटण्यासाठी बोलावत होता.

ती मुलगी घाबरली तिला काय करावे, हे सुचेना. महाविद्यालयातील “हातातील मार्क” हेच तिच्यासाठी दडपणाचे हत्यार बनले होते. मार्क मिळाले नाहीत तर नापास करण्याची धमकी दिली जात होती. पोरीने आपल्या आई-वडिलांसह संध्याताईंची भेट घेतली. ताईंच्या टीमने त्यांचे गांभीर्य ओळखून पोलिसांच्या मदतीने तातडीने कारवाई केली. एसटी स्टँडवरून पळून जाण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या त्या प्राध्यापकाला पकडण्यात आले. त्याच्यावर कायदेशीर कारवाई होऊन पोस्को कायद्यांतर्गत गुन्हा दाखल झाला.

वेगळी वाट चोखाळणारी नवदुर्गा..! – सोनाली पाटमासे

संकटसमयी ११२ नंबर हा मदतीसाठी सतत कार्यरत असतो तसेच संध्याताईंचा नंबर सुध्दा सतत वाजत असतो. सामाजिक जीवनात संध्याताई मेढे यांची भूमिका काहीशी अशीच आहे. संकट कोणतेही असो, व्यक्ती महिला असो वा पुरुष, अनेकांना अडचणीच्या वेळी पहिला आठवणारा फोन म्हणजे संध्याताई मेढे यांचा फोन. त्यांचा मोबाईल नंबर अनेकांसाठी संकटाच्या वेळी मिळणारा विश्वास आहे. त्यांचे तत्त्वज्ञान अगदी साधे आहे. “माणूस समूहमय जीवन जगत असला, तरी संकटाच्या वेळी तो अनेकदा एकटा पडतो. त्या क्षणी आपण त्याच्या सोबत उभे राहिले पाहिजे.” या भावनेतून त्या कार्यरत आहेत.

महत्त्वाचे म्हणजे, प्रश्न सोडवताना कायदेशीर मार्गाचा आधार घेणे, हा त्यांच्या कार्यपद्धतीचा महत्त्वाचा भाग आहे.महिला असो वा पुरुष, संकटात असलेली व्यक्ती त्यांना बिनधास्त फोन करते. संध्याताई आधी संपूर्ण परिस्थिती समजून घेतात. आपल्या टीमसोबत चर्चा करतात. कायदेशीर मार्ग कोणता, कोणाची मदत घ्यायची आणि कोणत्या पद्धतीने प्रश्न सोडवायचा, याची रणनीती ठरवतात. त्यानंतर शक्य तितक्या तत्परतेने त्याची अंमलबजावणी केली जाते.

तारकपूर बसस्थानकासमोर संध्याताईंची जाहिरात एजन्सी असून इंडियन पोस्टची फ्रँचायसी देखील त्या चालवतात. दिवसभर पोस्टाच्या कामानिमित्त त्यांच्याकडे अनेक लोक येतात. मात्र या व्यवसायाच्या पलीकडे त्यांच्याकडे येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीशी एक माणूस म्हणून जोडले जाणे, हे त्यांच्या स्वभावाचे वैशिष्ट्य आहे.

विशेषतः महिलांच्या विविध प्रश्नांसाठी त्या सातत्याने काम करतात. दिवसभर वेगवेगळ्या समस्या घेऊन महिला त्यांच्याकडे येत असतात. काहींना फोनवरून समुपदेशन मिळते, तर काहींच्या प्रश्नांसाठी त्या प्रत्यक्ष हस्तक्षेप करतात.भरोसा सेल तसेच महिला व बालकल्याण विभागाच्या ‘सखी’ यंत्रणेला त्या आवश्यकतेनुसार सहकार्य करतात. महाराष्ट्र स्त्रीमुक्ती परिषदेच्या राज्य कार्यकारिणी सदस्या म्हणूनही त्या सामाजिक प्रश्नांवरील चर्चांमध्ये आणि बैठकांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतात. महिलांचे प्रश्न केवळ वरवर न सोडवता त्यांच्या मुळाशी जाऊन ते समजून घेणे आणि त्यावर मार्ग शोधणे, यासाठी त्या सातत्याने प्रयत्नशील असतात.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा उल्लेख करताना संध्याताई ठामपणे सांगतात की, “बाबासाहेबांनी दिलेल्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्याचे काम आपण आपल्या परीने केले पाहिजे.” त्यामुळे सामाजिक न्याय, महिला सक्षमीकरण, मानवी हक्क, संविधानिक मूल्ये आणि समानतेच्या विचारांशी त्यांचे कार्य जोडलेले दिसते.

दरवर्षी संविधान महोत्सव उत्साहाने साजरा करण्यामध्ये त्यांचा पुढाकार असतो. तसेच क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांच्या स्मरणार्थ ‘वारसा सावित्रीचा’ पुरस्कार सुरू करून त्यांनी विविध क्षेत्रांत उल्लेखनीय काम करणाऱ्या कर्तृत्ववान महिलांचा सन्मान करण्याची परंपरा निर्माण केली आहे. आजवर अनेक महिलांना या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. हा सन्मान केवळ पुरस्कार देण्याचा कार्यक्रम न राहता, समाजातील कर्तृत्ववान महिलांच्या कार्याची दखल घेण्याचे आणि इतर महिलांना प्रेरणा देण्याचे माध्यम बनला आहे.

अहिल्यानगरमधील सामाजिक क्षेत्रात काम करणाऱ्या विविध व्यक्ती आणि संस्थांना एकत्र आणण्याचा संध्याताईंचा सातत्यपूर्ण प्रयत्न असतो. विविध प्रश्नांवर काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांमध्ये संवाद, समन्वय आणि सहकार्य वाढावे, यासाठी त्या प्रयत्नशील असतात. महिलांचे प्रश्न असोत, मानवी हक्कांचे प्रश्न असोत, सामाजिक न्यायाचा विषय असो किंवा संविधानिक मूल्यांचा प्रसार असो, संध्याताई आपली भूमिका सक्रियपणे बजावताना दिसतात.

त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एक वेगळा विरोधाभासही जाणवतो. त्या एकीकडे अत्यंत रोखठोक, निर्भीड आणि स्पष्टवक्त्या आहेत, तर दुसरीकडे माणसांशी सहजपणे मिसळणाऱ्या, मनमोकळ्या आणि आनंदी स्वभावाच्या आहेत. संध्या मेढे यांना एका चौकटीत बसवणे कठीण आहे.

त्या उद्योजिका, सामाजिक कार्यकर्त्या, महिला प्रश्नांसाठी लढणाऱ्या कार्यकर्त्या आहेत. त्या मानवाधिकारांच्या प्रश्नांवर काम करतात. त्या संविधानिक मूल्यांचा प्रसार करतात. त्या संकटात सापडलेल्या व्यक्तीला आधार देतात आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे त्या माणसाच्या बाजूने उभ्या राहतात.
त्यांच्याकडे येणाऱ्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर त्या एकट्या देतातच असे नाही. पण योग्य व्यक्ती, योग्य संस्था आणि योग्य कायदेशीर मार्ग यांच्याशी त्या संबंधित व्यक्तीला जोडून देतात. म्हणूनच अनेकांसाठी त्या “वन स्टॉप सोल्युशन” ठरतात. म्हणूनच त्यांना प्रसिध्दीची गरज नाही. मोठ्या विचारपीठाची गरज नाही तर कधी स्वतःविषयी सांगायची गरज वाटत नाही. निर्भीडपणे जगणे, संकटात माणसाच्या पाठीशी उभे राहणे, सामाजिक बांधिलकी जपणे आणि जीवनाकडे सकारात्मकतेने पाहणे, याचे संध्याताई मेढे हे एक वेगळे उदाहरण आहेत.

अशा अन्यायाविरूध्द लढणाऱ्या, महिलांचा एक आश्वासक आवाज समजल्या जाणाऱ्या, डॅशिंग व्यक्तिमत्वाच्या, कायदेशीर पणे प्रश्न हाताळणाऱ्या, प्रसिध्दी पराड्.मुख, स्पष्ट वक्त्या, परखड अशा आधुनिक नवदुर्गा संध्याताईंना मानाचा मुजरा ..!!

संध्या मेढे – 77099 85555