विश्व किती मोठे आहे, त्याची व्याप्ती किती आणि त्यातील प्रत्येक कणाची मोजदाद कशी करायची, हा प्रश्न माणसाच्या बुद्धीला नेहमीच आव्हान देत आला आहे. मात्र ज्ञानदेव माऊली या विराटतेचा शोध बाहेर घेण्याऐवजी तो आपल्या अंतरंगातून घेण्याचा मार्ग दाखवतात. पृथ्वीवरील परमाणू मोजायचे असतील तर संपूर्ण पृथ्वीच काखेत घ्यावी लागेल; त्याचप्रमाणे परमात्म्याची अनंत व्याप्ती जाणून घ्यायची असेल, तर त्याच्या स्वरूपाचेच ज्ञान करून घ्यावे लागेल. ‘स्वतःला जाणणे’ हाच विश्वाच्या विराटतेला जाणण्याचा मार्ग आहे, असा गूढ आणि व्यापक संदेश ज्ञानेश्वरीतील या ओवीतून माऊली देतात.
राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल – 8999732685
कां पृथ्वीये परमाणूंचा उगाणा घ्यावा । तरि भूगोलूचि काखे सुवावा ।
तैसा विस्तारु माझा पहावा । तरि जाणावें मातें ।। २६० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा
ओवीचा अर्थ – किंवा पृथ्वीच्या परमाणूची मोजदाद करावी, अशी जर इच्छा असेल तर ही सर्व पृथ्वीच बगलेत घालावी, त्याप्रमाणें माझी व्याप्ती जर पाहावयाची असेल तर, माझेच ज्ञान करून घ्यावे.
ज्ञानदेवांची भाषा जितकी साधी तितकीच तिच्यामागची अनुभूती अथांग आहे. एका छोट्याशा ओवीत ते विश्वाच्या मोजमापाची आणि परमात्म्याच्या व्याप्तीची कल्पना आपल्या डोळ्यांसमोर उभी करतात. पृथ्वीवरील परमाणू मोजण्याचा प्रयत्न करायचा आणि त्यासाठी पृथ्वीपासून दूर उभे राहून एकेक कण मोजत बसायचे, हे किती अशक्य आहे! कारण ज्या वस्तूचे मोजमाप करायचे आहे, ती वस्तूच जर आपल्या आकलनाच्या पलीकडे असेल तर तिच्या कणांची मोजदाद कशी करणार? म्हणून माऊली म्हणतात, संपूर्ण पृथ्वीच काखेत घ्यावी आणि मग तिच्या परमाणूंची मोजदाद करावी. ही उपमा केवळ विनोदी किंवा कल्पनारम्य नाही; ती मानवी बुद्धीच्या मर्यादेची जाणीव करून देणारी आहे.
आपण एखाद्या मोठ्या इमारतीसमोर उभे राहिलो तर तिची उंची, रुंदी, मजले, खिडक्या यांची मोजदाद करता येते. पण पृथ्वीची मोजदाद करायची म्हटले की आपले मोजमापाचे साधनच अपुरे पडते. कारण पृथ्वी हीच आपल्या मोजमापाची आधारभूमी आहे. आपण तिच्यावर उभे राहून तिचे मोजमाप करण्याचा प्रयत्न करतो. ज्याच्या आधारे आपण जग समजून घेतो, त्यालाच पूर्णपणे आपल्या मोजपट्टीत बांधणे शक्य नसते. ज्ञानदेव याच ठिकाणी एक विलक्षण तत्त्वज्ञान सांगतात—ज्याला जाणून घ्यायचे आहे, त्याच्या बाहेर उभे राहून त्याला पूर्णपणे जाणता येत नाही.
हीच गोष्ट परमात्म्याच्या बाबतीत आहे. परमात्मा हा विश्वातील एखादा घटक नाही. तो विश्वाचा एक भाग नाही. उलट, संपूर्ण विश्व ज्याच्यामध्ये सामावले आहे, अशी त्याची व्याप्ती आहे. म्हणून देवाला एखाद्या मूर्तीमध्ये, एखाद्या ठिकाणी, एखाद्या शब्दात किंवा एखाद्या कल्पनेत पूर्णपणे पकडण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे समुद्राला मुठीत धरायचा प्रयत्न करण्यासारखे आहे. समुद्राची ओंजळीत आलेली थोडीशी मात्रा समुद्राचा अनुभव देऊ शकते; पण तीच संपूर्ण समुद्र नसते. त्याचप्रमाणे भक्ताला प्राप्त झालेली परमात्म्याची अनुभूती ही त्याच्या अनंत स्वरूपाची झलक असते.
म्हणूनच श्रीकृष्ण म्हणतात—“माझी व्याप्ती पाहायची असेल तर मला जाणून घ्या.” येथे ‘मला जाणणे’ म्हणजे केवळ कृष्ण नावाच्या व्यक्तीची माहिती करून घेणे नव्हे. कृष्णाचे शरीर, त्यांचा जन्म, त्यांचे जीवनचरित्र, त्यांनी केलेल्या लीला यांचा अभ्यास हा बाह्य परिचय आहे. पण कृष्णतत्त्व जाणणे म्हणजे त्या सर्वांच्या पाठीमागे असलेल्या चैतन्याला ओळखणे. ‘मी’ आणि ‘विश्व’ यांच्यामध्ये जी भिंत आपण उभी केली आहे, ती विरघळणे म्हणजे परमात्म्याचे ज्ञान.
माणसाची सर्वात मोठी अडचण अशी की तो स्वतःला विश्वापासून वेगळे समजतो. ‘मी’ वेगळा आणि ‘जग’ वेगळे, ‘मी’ वेगळा आणि ‘देव’ वेगळा, ‘माझे जीवन’ वेगळे आणि ‘विश्वाचे अस्तित्व’ वेगळे—अशी विभागणी आपल्या मनाने केलेली असते. ज्ञानेश्वर या विभाजनालाच प्रश्न विचारतात. कारण आपण ज्या विश्वाचा शोध घेत आहोत, त्याच विश्वाचा आपण एक अंश आहोत. आपल्या शरीरात पृथ्वीचे घटक आहेत, श्वासात निसर्ग आहे, रक्तात जलतत्त्व आहे, शरीरातील उष्णतेत अग्नी आहे, हालचालीत वायू आहे आणि या सगळ्याला जाणणारी चेतना आहे. मग स्वतःला जाणण्याचा प्रवास हा विश्वाला जाणण्याच्या प्रवासापासून वेगळा कसा असेल?
आज विज्ञान विश्वाचा शोध घेत आहे. अब्जावधी प्रकाशवर्षे दूर असलेल्या आकाशगंगा, तारे, ग्रह, कृष्णविवरे, सूक्ष्म कण आणि त्याहूनही सूक्ष्म स्तरावरील विश्वरचना समजून घेण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. एका बाजूला विज्ञान विश्वाच्या विशालतेकडे पाहते, तर दुसऱ्या बाजूला सूक्ष्म कणांच्या जगात प्रवेश करते. मोठ्याचा शोध घेताना सूक्ष्मापर्यंत जाणे आणि सूक्ष्माचा शोध घेताना पुन्हा विश्वाच्या विराटतेची जाणीव होणे—हा विज्ञानाचा प्रवास आहे. ज्ञानेश्वर माऊली याच विराटतेकडे अध्यात्माच्या दृष्टीने पाहतात.
परंतु येथे एक सूक्ष्म फरक आहे. विज्ञान विश्वाचे ‘काय?’ आणि ‘कसे?’ शोधते; अध्यात्म ‘मी कोण?’ हा प्रश्न विचारते. विज्ञान बाहेरच्या विश्वाचा शोध घेत राहते; अध्यात्म शोधाची दिशा आत वळवते. बाहेरचा विस्तार अनंत आहे, पण आत डोकावले तरी त्याच अनंततेची अनुभूती येऊ शकते. म्हणूनच संतांनी अंतर्मुख होण्याचा मार्ग सांगितला. बाहेरच्या विश्वाला मोजत बसण्यापेक्षा स्वतःच्या चेतनेचा शोध घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
आपण आयुष्यभर अनेक गोष्टी जमा करतो—ज्ञान, पैसा, प्रतिष्ठा, नाती, अनुभव, पदे. पण या सगळ्याच्या मध्यभागी असलेल्या ‘मी’चा शोध मात्र अनेकदा घेत नाही. ‘माझ्याकडे काय आहे?’ हा प्रश्न आपण सतत विचारतो; पण ‘मी कोण आहे?’ हा प्रश्न क्वचितच विचारतो. ज्ञानेश्वरीचा अध्यात्ममार्ग या प्रश्नाकडे घेऊन जातो.
परमात्म्याची व्याप्ती जाणायची असेल तर परमात्म्याला बाहेर शोधू नका, असे माऊलींचे सूचन आहे. तथापि, परमात्मा हा शोधण्याची वस्तू नाही; तो ओळखण्याची अनुभूती आहे. त्यामुळे सूर्याला हातात पकडण्याची गरज नसते. अतः सूर्य उगवला की त्याचा प्रकाश सर्वत्र पसरतो आणि आपण त्याच्या अस्तित्वाची जाणीव करतो. यासाठी त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश अंतःकरणात प्रकटला की जगाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते. शेवटी बाहेरचे जग तेच असते; पण पाहणारा बदलतो.
यामुळेच अध्यात्म म्हणजे जगापासून पळून जाणे नव्हे. उलट जगाकडे अधिक व्यापक दृष्टीने पाहणे होय. प्रत्येक जीवामध्ये तेच चैतन्य आहे, प्रत्येक अस्तित्वामागे तीच शक्ती आहे, प्रत्येक श्वासामध्ये त्याच विश्वचैतन्याची हालचाल आहे, ही जाणीव निर्माण होणे म्हणजे परमात्म्याची व्याप्ती अनुभवणे.
माणूस जेव्हा अहंकाराच्या छोट्या चौकटीत स्वतःला बंद करून घेतो, तेव्हा त्याचे विश्वही छोटे होते. ‘माझे’, ‘तुझे’, ‘आपले’, ‘परके’, ‘मला मिळाले’, ‘माझ्याकडून हिरावले’ या भावनांमध्ये तो अडकतो. पण आत्मज्ञानाची खिडकी उघडली की ही चौकट विस्तारते. मग स्वतःचे सुख आणि दुसऱ्याचे दुःख वेगळे वाटत नाही. करुणा निर्माण होते, समत्व निर्माण होते आणि जगण्याला व्यापक अर्थ प्राप्त होतो.
म्हणून या ओवीचा संदेश केवळ परमात्म्याच्या विराट स्वरूपाबद्दल नाही; तो आपल्या आकलनाच्या विस्ताराबद्दलही आहे. आपण जितके स्वतःला जाणतो तितके आपले जग मोठे होते. ज्ञान वाढले की अज्ञानाची जाणीव वाढते. आणि अज्ञानाची जाणीव झाली की नम्रता येते. म्हणूनच खरे ज्ञान माणसाला अहंकारी बनवत नाही; ते त्याला अधिक विनम्र बनवते.
पृथ्वीच्या परमाणूंची मोजदाद करायची असेल तर संपूर्ण पृथ्वीच काखेत घ्यावी लागेल, असे माऊली म्हणतात. याव्यतिरिक्त परमात्म्याची व्याप्ती जाणायची असल तर विश्वापासून स्वतःला वेगळे ठेवून चालणार नाही. स्वतःच्या अस्तित्वाच्या मुळाशी जावे लागेल. ‘मी’च्या पलीकडे जाऊन ‘आपण’ आणि ‘आपण’च्या पलीकडे जाऊन त्या अखंड चैतन्याचा अनुभव घ्यावा लागेल.
यामुळे विश्व समजून घेण्यासाठी स्वतःला जाणून घ्या. त्याप्रमाणे स्वतःला जाणून घेताना अद्वैताचा अनुभव विश्वाशी होत राहतो. परमात्म्याचा विस्तार मोजण्याचा विषय नाही. अशा प्रकारे तो अनुभवण्याचा विषय आहे.
त्यानंतर, जिथे मोजमाप संपते, तिथून अनुभूती सुरू होते. आणि त्या अनुभूतीत साधकाला उमगते—ज्ञानेश्वरी ओवी २६० : परमात्म्याची अनंत व्याप्ती जाणण्यासाठी आत्मज्ञानाचा मार्ग माझ्या अंतरंगात अखंडपणे नांदत होते. ते विराट चैतन्य माझ्या अंतरंगातच अखंडपणे नांदत होते.
