आणि ते गा मी वाचा । जे सुखासनीं न्यायाचां ।
आरूढोनि विवेकाचां । मार्गी चाले ।। २७७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – आणि जी वाचा न्यायाच्या सुखासनावर बसून विवेकाच्या वाटेने चालते, ती वाचा मी आहे.

माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वाची ओळख त्याच्या बोलण्यातून होते, असे म्हटले जाते. माणूस काय बोलतो, कसे बोलतो आणि कोणत्या भावनेतून बोलतो, यावरून त्याच्या अंतःकरणातील विचारांची दिशा स्पष्ट होत असते. वाणी हे केवळ विचार व्यक्त करण्याचे साधन नाही, तर ती माणसाच्या विवेकाची, संस्कारांची आणि अंतःकरणातील सत्याची अभिव्यक्ती असते. म्हणूनच माऊली ज्ञानेश्वरांनी भगवंताच्या विभूतींचे वर्णन करताना न्यायाच्या सुखासनावर आरूढ होऊन विवेकाच्या मार्गाने चालणाऱ्या वाणीमध्येही मीच आहे, असे सांगितले आहे. या ओवीतून वाणीचे केवळ बाह्य सौंदर्य नव्हे, तर तिच्यामागे असणाऱ्या विचारांची शुद्धता आणि सत्यनिष्ठेचे महत्त्व अधोरेखित होते.

वाणीला माणसाच्या जीवनात विलक्षण सामर्थ्य लाभले आहे. शब्दांनी मने जोडता येतात, तशीच शब्दांनी मने तोडताही येतात. एका प्रेमळ शब्दाने निराश झालेल्या माणसाच्या अंतःकरणात आशेचा दीप प्रज्वलित होऊ शकतो, तर एका कटू शब्दाने मनात खोलवर जखम निर्माण होऊ शकते. शब्द हे दिसायला छोटे असले, तरी त्यांचा परिणाम दूरगामी असतो. म्हणून वाणीचा वापर करताना केवळ आपल्याला काय सांगायचे आहे, एवढाच विचार पुरेसा ठरत नाही; तर आपण जे सांगत आहोत, ते कितपत सत्य आहे, ते न्याय्य आहे का आणि त्यातून कोणते परिणाम घडतील, याचाही विचार आवश्यक असतो. माऊलींच्या या ओवीतून अशाच विचारपूर्वक, न्यायनिष्ठ आणि विवेकपूर्ण वाणीचे महत्त्व समजते.

ओवीतील ‘सुखासनीं न्यायाचां’ हे शब्द विशेष अर्थपूर्ण आहेत. न्यायाला सुखासन दिले आहे, याचा अर्थ न्याय हा वाणीचा आधार असला पाहिजे. आपल्या बोलण्यात न्यायाला स्थान मिळाले, तर वाणीला स्थैर्य प्राप्त होते. अन्यथा ती स्वार्थ, अहंकार, राग, द्वेष किंवा पूर्वग्रह यांच्या प्रभावाखाली भरकटू शकते. एखाद्या प्रसंगात आपल्याला एखादी व्यक्ती आवडत असेल, तर तिची चूकही आपण सहजपणे दुर्लक्षित करतो; परंतु तीच चूक दुसऱ्या व्यक्तीकडून घडली, तर आपण तिच्यावर कठोर टीका करतो. ही भूमिका न्यायाची नसून आपल्या आवडीनिवडींची असते. न्यायाच्या आसनावर आरूढ झालेली वाणी मात्र व्यक्ती पाहून बदलत नाही. ती नातेसंबंधांपेक्षा सत्याला, स्वार्थापेक्षा समतेला आणि भावनिक आवेगापेक्षा वस्तुस्थितीला महत्त्व देते.

न्याय म्हणजे केवळ एखाद्याला शिक्षा देणे किंवा कोण बरोबर आणि कोण चूक हे ठरवणे नव्हे. न्याय म्हणजे प्रत्येक बाजू समजून घेण्याची तयारी, दुसऱ्याचे म्हणणे शांतपणे ऐकण्याची वृत्ती आणि परिस्थितीचा सर्वांगीण विचार करून योग्य निष्कर्षापर्यंत पोहोचण्याची क्षमता. अनेकदा आपल्याला एखादी गोष्ट चुकीची वाटते; परंतु तिच्यामागील परिस्थिती आपल्याला माहीत नसते. अशा वेळी पूर्ण माहिती नसताना एखाद्याविषयी निर्णय देणे किंवा त्याच्याबद्दल कठोर शब्द वापरणे म्हणजे विवेकापेक्षा उतावळेपणाला महत्त्व देणे होय. न्यायशील वाणी आधी ऐकते, मग समजून घेते आणि त्यानंतरच बोलते. तिच्या शब्दांमध्ये निर्णयक्षमता असते; पण ती घाईगडबडीची नसते. तिच्यामध्ये ठामपणा असतो; पण तो अहंकारातून आलेला नसतो.

माऊलींनी न्यायाच्या सुखासनानंतर ‘विवेकाचां मार्गी चाले’ असे म्हटले आहे. यातून वाणीच्या प्रवासाची दिशा स्पष्ट होते. न्याय हा तिचा आधार आहे, तर विवेक हा तिचा मार्ग आहे. विवेक म्हणजे योग्य आणि अयोग्य, शाश्वत आणि अशाश्वत, हितकारक आणि अहितकारक यांतील भेद ओळखण्याची अंतःप्रज्ञा. केवळ ज्ञान असणे आणि त्या ज्ञानाचा योग्य वेळी योग्य प्रकारे उपयोग करता येणे, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. एखाद्या व्यक्तीला सत्य माहीत असू शकते; पण ते सत्य कधी सांगावे, कसे सांगावे आणि त्यातून अनावश्यक दुःख निर्माण होणार नाही याची काळजी कशी घ्यावी, यासाठी विवेक आवश्यक असतो. म्हणूनच विवेकशील वाणी म्हणजे केवळ सत्य बोलणारी वाणी नव्हे, तर सत्याचा न्याय्य, संवेदनशील आणि हितकारक आविष्कार करणारी वाणी होय.

सत्य सांगणे आणि सत्याच्या नावाखाली दुसऱ्याला दुखावणे यांत मोठा फरक आहे. काही वेळा माणूस आपल्या कठोर शब्दांचे समर्थन करताना आपण सत्यच बोललो, असे सांगतो. परंतु सत्य बोलण्यामागे दुसऱ्याचे हित साधण्याची भावना आहे की त्याचा अपमान करण्याची इच्छा आहे, याचाही विचार केला पाहिजे. विवेक वाणीच्या या अंतर्गत प्रेरणेकडे लक्ष वेधतो. एखाद्याची चूक दाखवून देताना त्याला सुधारण्याची संधी मिळावी, हा हेतू असेल तर शब्द मार्गदर्शक ठरतात. त्याच चुकीचा आधार घेऊन त्याला कमी लेखण्याची वृत्ती असेल, तर तेच शब्द जखम निर्माण करतात. शब्दांचे सामर्थ्य त्यांच्या उच्चारात जितके असते, तितकेच ते बोलणाऱ्याच्या अंतःकरणातील भावनेतही असते.

भगवद्गीतेत वाणीच्या तपाचे वर्णन करताना अनुद्वेगकारक, सत्य, प्रिय आणि हितकारक भाषणाला महत्त्व दिले आहे. या शिकवणुकीचा आशयही माऊलींच्या ओवीशी सुसंगत आहे. वाणी सत्य असावी; परंतु तिच्यात दुसऱ्याला विनाकारण अस्वस्थ करण्याची वृत्ती नसावी. ती प्रिय असावी; पण केवळ कोणाला प्रसन्न करण्यासाठी असत्याचा आधार घेणारी नसावी. ती हितकारक असावी; म्हणजेच बोलणाऱ्याच्या स्वार्थापलीकडे जाऊन ऐकणाऱ्याच्या कल्याणाचाही विचार करणारी असावी. अशा वाणीला सत्याचा आधार, न्यायाची बैठक आणि विवेकाची दिशा प्राप्त होते.

आजच्या काळात या ओवीचे महत्त्व अधिक प्रकर्षाने जाणवते. समाजमाध्यमांवर एखादी बातमी, छायाचित्र किंवा विधान समोर आले की त्याची सत्यता तपासण्यापूर्वी प्रतिक्रिया देण्याची घाई केली जाते. अपूर्ण माहितीवरून व्यक्तींची प्रतिमा मलिन केली जाते, अफवा पसरवल्या जातात आणि मतभेदांचे रूपांतर वैयक्तिक द्वेषात होते. अशा वातावरणात विवेकशील वाणी ही केवळ वैयक्तिक सद्गुणाची गोष्ट राहत नाही, तर ती सामाजिक जबाबदारी ठरते. एखादी गोष्ट आपल्याला भावनिकदृष्ट्या पटली म्हणून ती खरी ठरत नाही. एखाद्या विधानाला अनेक लोकांचा पाठिंबा मिळाला म्हणून ते न्याय्य ठरत नाही. सत्याचा शोध घेण्यासाठी माहितीची पडताळणी, विविध बाजूंचे आकलन आणि स्वतःच्या पूर्वग्रहांची चिकित्सा आवश्यक असते. या प्रक्रियेतून घडणारी वाणीच न्यायाच्या सुखासनावर बसून विवेकाच्या मार्गाने पुढे जाऊ शकते.

पत्रकारिता, साहित्य, सार्वजनिक जीवन आणि सामाजिक संवाद या सर्व क्षेत्रांत या ओवीचा अर्थ विशेष महत्त्वाचा आहे. पत्रकाराच्या शब्दांतून समाजापर्यंत माहिती पोहोचते, साहित्यिकाच्या शब्दांतून माणसाच्या भावविश्वाला आकार मिळतो, तर सार्वजनिक जीवनातील व्यक्तींच्या विधानांतून समाजाची विचारदिशा प्रभावित होते. अशा वेळी शब्दांचा उपयोग केवळ प्रसिद्धी, प्रभाव किंवा वैयक्तिक लाभ मिळवण्यासाठी झाला, तर वाणीच्या सामर्थ्याचा अपव्यय होतो. परंतु सत्याचा शोध, अन्यायाविरुद्ध आवाज आणि दुर्बलांच्या बाजूने उभे राहण्याची भूमिका यांना वाणीने साथ दिली, तर ती समाजाच्या विवेकाला जागृत करणारी शक्ती ठरते. न्याय्य वाणी म्हणजे सर्वांना खूश ठेवणारी वाणी नव्हे. कधी कधी अन्यायाविरुद्ध स्पष्टपणे बोलावे लागते, प्रस्थापित विचारांना प्रश्न विचारावे लागतात आणि बहुसंख्यांच्या मतापेक्षा सत्याला महत्त्व द्यावे लागते. अशा वेळी विवेक वाणीला धैर्य देतो आणि न्याय तिला नैतिक अधिष्ठान प्रदान करतो.

माऊलींच्या या ओवीचा आध्यात्मिक अर्थही तितकाच गहन आहे. भगवंत केवळ मंदिरातील मूर्तीमध्ये, तीर्थक्षेत्रात किंवा विशिष्ट धार्मिक विधींमध्येच शोधायचा नसतो; तर जीवनातील सत्य, न्याय, विवेक आणि सद्भाव यांच्या अभिव्यक्तीतही त्याचे दर्शन घडू शकते. जेव्हा वाणी स्वार्थाच्या बंधनातून मुक्त होते, तेव्हा ती केवळ अहंकाराचे प्रदर्शन करण्याचे साधन राहत नाही. ती अंतःकरणातील शुद्धतेची वाहक बनते. आपल्या बोलण्यातून दुसऱ्याचा अपमान करण्याची, स्वतःचे श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्याची किंवा वादात विजय मिळवण्याची इच्छा कमी होत जाते, तेव्हा शब्दांमागील चित्त अधिक निर्मळ होऊ लागते. या निर्मळतेतून उमटणाऱ्या वाणीमध्ये भगवंताच्या विभूतीचे दर्शन घेता येते, असे माऊलींच्या विधानातून सूचित होते.

विवेकशील वाणीची सुरुवात बाहेरच्या जगाला उपदेश करण्यापासून होत नाही; ती स्वतःच्या अंतर्मनाचे निरीक्षण करण्यापासून होते. आपण एखाद्याविषयी बोलताना त्याच्या अनुपस्थितीचा गैरफायदा घेत आहोत का, आपल्याला संपूर्ण सत्य माहीत आहे का, आपले शब्द एखाद्या व्यक्तीला योग्य मार्ग दाखवतील की केवळ तिचे मन दुखावतील, असे प्रश्न स्वतःला विचारणे आवश्यक आहे. प्रत्येक वेळी बोलण्यापूर्वी मोठा विचार करणे शक्य नसले, तरी प्रतिक्रिया देण्यापूर्वी क्षणभर थांबणे शक्य आहे. हा क्षणच अनेकदा विवेकाला जागा करून देतो. रागाच्या भरात उच्चारले जाणारे शब्द थांबू शकतात, गैरसमज दूर करण्याची संधी मिळू शकते आणि नात्यांमध्ये निर्माण होणारा दुरावा टाळता येऊ शकतो. अशा प्रकारे मौनातूनही विवेकाचे सामर्थ्य प्रकट होते; कारण योग्य वेळी न बोलणे हेही कधी कधी योग्य बोलण्याइतकेच महत्त्वाचे असते.

शेवटी, माऊलींच्या या ओवीतून वाणीच्या माध्यमातून माणसाने आपल्या अंतःकरणातील दिव्यत्व कसे प्रकट करावे, याचा मार्ग दिसतो. न्यायाच्या सुखासनावर आरूढ होणे म्हणजे सत्य, समता आणि निःपक्षपातीपणा यांना आपल्या बोलण्याचा पाया बनवणे. विवेकाच्या मार्गाने चालणे म्हणजे प्रत्येक शब्दाचा हेतू, त्याची सत्यता आणि त्याचे संभाव्य परिणाम यांचा विचार करणे. अशा वाणीला कटुतेची गरज नसते, तरी ती अन्यायापुढे झुकत नाही; तिला आक्रमकतेची गरज नसते, तरी ती सत्य मांडण्याचे धैर्य राखते. ती दुसऱ्याला हरवण्यापेक्षा सत्याला प्रतिष्ठा मिळवून देण्याचा प्रयत्न करते.

माणसाच्या जिभेवरून निघालेला शब्द पुन्हा परत घेता येत नाही; पण तो शब्द कोणत्या भावनेतून बाहेर पडावा, हे ठरवण्याचे स्वातंत्र्य माणसाला असते. या स्वातंत्र्याचा उपयोग न्याय आणि विवेक यांच्या प्रकाशात केला, तर वाणी केवळ संवादाचे साधन राहत नाही, ती साधना बनते. शब्दांतून करुणा प्रकटते, विचारांतून सत्य उजळते आणि कृतीतून न्याय साकारतो. अशा वेळी वाणी ही व्यक्तीच्या अहंकाराची नव्हे, तर तिच्या अंतःकरणातील चैतन्याची अभिव्यक्ती ठरते. म्हणूनच माऊली सांगतात की न्यायाच्या सुखासनावर आरूढ होऊन विवेकाच्या मार्गाने चालणारी वाणी ही भगवंताचीच विभूती आहे. आपल्या प्रत्येक शब्दातून सत्याचा प्रकाश, न्यायाची प्रतिष्ठा आणि विवेकाची शीतलता प्रकट होऊ लागली, तर आपल्या दैनंदिन जीवनातील बोलणेही ईश्वरस्मरणाची एक सहज, सुंदर आणि अर्थपूर्ण साधना बनू शकते.