Explore the inspiring journey of Lokmanya Tilak, the architect of Swaraj movement, his contribution to Indian freedom struggle, education, journalism and the awakening of national consciousness.
आज लोकमान्य टिळक यांचा जन्मदिवस आणि एक ऑगस्ट रोजी त्यांचा पुण्यतिथीचा दिवस आहे.'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे' ही सिंहगर्जना करणारे लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक केवळ स्वातंत्र्यलढ्याचे अग्रणी नेते नव्हते. ते संस्कृतचे गाढे अभ्यासक, इतिहाससंशोधक, शिक्षणतज्ज्ञ, पत्रकार, गणितज्ञ, ज्योतिषशास्त्राचे जाणकार आणि राष्ट्रचिंतक होते. त्यांच्या राजकीय नेतृत्वाइतकाच त्यांच्या वैचारिक आणि संशोधनपर वारशाचाही सखोल अभ्यास होणे आजच्या पिढीसाठी आवश्यक आहे. टिळकांच्या जन्मदिनानिमित्त त्यांच्या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाचा आणि राष्ट्रनिर्मितीतील योगदानाचा हा अभ्यासपूर्ण वेध...
- लहु गायकवाड
“स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!” ही सिंहगर्जना भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा घोष बनली. परंतु लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ या घोषणेपुरते मर्यादित नाही. ते राष्ट्रवादी नेते होतेच; पण त्याचबरोबर संस्कृतचे प्रकांड पंडित, इतिहाससंशोधक, शिक्षणतज्ज्ञ, पत्रकार, गणितज्ञ, ज्योतिषशास्त्राचे अभ्यासक, तत्त्वचिंतक आणि राष्ट्रनिर्मितीचे दूरदर्शी विचारवंतही होते. त्यांच्या राजकीय कार्याइतकाच त्यांच्या वैचारिक आणि संशोधनपर वारशाचाही अभ्यास होणे आज अत्यंत आवश्यक आहे.
२३ जुलै १८५६ रोजी जन्मलेल्या लोकमान्य टिळकांनी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला नवे वैचारिक अधिष्ठान दिले. एक ऑगस्ट १९२० रोजी त्यांच्या निधनाने भारतीय राष्ट्रवादाचा एक तेजस्वी अध्याय संपला; परंतु त्यांच्या विचारांचा प्रकाश आजही तितक्याच ताकदीने समाजाला दिशा देत आहे.
भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या इतिहासात अनेक नेते झाले; परंतु जनतेने आपल्या प्रेमाने आणि विश्वासाने “लोकमान्य” ही पदवी बहाल केलेले व्यक्तिमत्त्व एकच—बाळ गंगाधर टिळक. “लोकमान्य” ही संज्ञा प्रथम कोणी वापरली, याबाबत इतिहासकारांत मतभेद आहेत. भोपटकर, शिवरामपंत परांजपे, ओकशास्त्री किंवा दाभोळकर यांची नावे घेतली जातात; मात्र हा वाद गौण आहे. कारण ही पदवी कोणत्याही संस्थेने किंवा सरकारने दिलेली नव्हती, तर ती भारतीय जनतेच्या अंतःकरणातून आलेली होती.
टिळकांचे कार्य प्रारंभी महाराष्ट्रापुरते मर्यादित असले, तरी त्यांच्या विचारांची व्याप्ती संपूर्ण भारतभर पोहोचली. स्वराज्याचा विचार त्यांनी लोकचळवळ बनविला. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध जनमत तयार करण्यात आणि भारतीयांमध्ये राष्ट्रीय स्वाभिमान जागविण्यात त्यांचे योगदान अद्वितीय आहे.
लोकमान्य टिळकांची ओळख प्रामुख्याने राजकीय नेते म्हणून झाली असली, तरी त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा केंद्रबिंदू अभ्यास आणि संशोधन हाच होता. संस्कृत भाषेवर त्यांचे विलक्षण प्रभुत्व होते. वेद, उपनिषदे, ज्योतिषशास्त्र, भारतीय कालगणना, इतिहास, गणित आणि तत्त्वज्ञान या विषयांचा त्यांनी सखोल अभ्यास केला.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मतारखेचा प्रश्न असो किंवा वैदिक संस्कृतीचा उगम, टिळकांनी प्रत्येक विषयाकडे संशोधकाच्या चिकित्सक नजरेने पाहिले. शिवाजी महाराजांची जन्मतारीख १९ फेब्रुवारी १६३० असल्याचा निष्कर्ष मांडताना त्यांनी ‘जेधे शकावली’सारख्या विश्वसनीय ऐतिहासिक साधनांचा आधार घेतला. इतिहासाचा अभ्यास हा पुराव्यावर आधारित असावा, हा त्यांचा दृष्टिकोन आधुनिक संशोधनालाही मार्गदर्शक ठरतो.
लोकमान्य टिळकांनी इतिहास, अर्थशास्त्र, संस्कृती, वैदिक वाङ्मय, शिक्षण आणि धर्म या विषयांवर विपुल लेखन केले. ओरायन, द आर्क्टिक होम इन द वेदाज, वेदांग ज्योतिष, वेदकाल निर्णय यांसारख्या ग्रंथांतून त्यांनी भारतीय संस्कृतीच्या प्राचीनतेचा आणि वैदिक परंपरेचा चिकित्सक अभ्यास मांडला.
युरोपीय संस्कृतीपेक्षा भारतीय वैदिक संस्कृती अधिक प्राचीन असल्याचे त्यांनी अभ्यासपूर्ण पद्धतीने प्रतिपादन केले. त्यांच्या काही निष्कर्षांवर नंतर मतभेद झाले; तरी संशोधनाची त्यांची पद्धत आणि अभ्यासाची खोली आजही अभ्यासकांसाठी प्रेरणादायी आहे.
टिळकांना शिक्षण हे राष्ट्रनिर्मितीचे सर्वात प्रभावी साधन वाटत होते. डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीच्या स्थापनेत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. फर्ग्युसन महाविद्यालयात त्यांनी संस्कृत आणि गणिताचे अध्यापन केले. पुढे न्यू इंग्लिश स्कूलच्या स्थापनेतून भारतीय मूल्यांवर आधारित शिक्षणाची संकल्पना त्यांनी प्रत्यक्षात आणली.
त्यांच्या मते शिक्षण हे केवळ नोकरी मिळविण्याचे साधन नसून स्वाभिमानी, चारित्र्यसंपन्न आणि राष्ट्राभिमानी नागरिक घडविण्याची प्रक्रिया आहे. आजच्या राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणात कौशल्याधारित शिक्षणावर दिला जाणारा भर पाहिला, तर टिळकांची दूरदृष्टी प्रकर्षाने जाणवते.
टिळक राजकारणात सत्तेसाठी आले नव्हते. त्यांच्या मते राजकारण हा समाजपरिवर्तनाचा आणि राष्ट्रनिर्मितीचा मार्ग होता. म्हणूनच त्यांनी त्याला ‘पाचवा पुरुषार्थ’ असे संबोधले. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध उभे राहताना त्यांनी तुरुंगवास, खटले आणि छळ यांचा धैर्याने सामना केला.
मंडालेच्या कारागृहात त्यांनी लिहिलेले गीतारहस्य हे भारतीय तत्त्वज्ञानातील अजरामर योगदान मानले जाते. भगवद्गीतेचा केंद्रबिंदू कर्मयोग आहे, असे प्रतिपादन करून त्यांनी निष्क्रियतेऐवजी कर्तव्य, संघर्ष आणि लोककल्याणाचा संदेश दिला.
लोकमान्य टिळकांचे नाव घेतले की स्वराज्याची घोषणा आठवते; पण भारतीय पत्रकारितेच्या इतिहासात त्यांचे योगदान तेवढेच क्रांतिकारी आहे. त्यांनी पत्रकारितेला केवळ वृत्त देण्याचे माध्यम न मानता लोकशिक्षण, राष्ट्रजागृती आणि जनमत घडविण्याचे प्रभावी शस्त्र बनविले.
१८८१ मध्ये विष्णुशास्त्री चिपळूणकर, गोपाळ गणेश आगरकर आणि सहकाऱ्यांच्या मदतीने त्यांनी ‘केसरी’ (मराठी) आणि ‘मराठा’ (इंग्रजी) ही वृत्तपत्रे सुरू केली. मराठी जनतेपर्यंत स्वराज्याचा विचार पोहोचविण्याचे कार्य केसरीने केले, तर सुशिक्षित भारतीय आणि इंग्रजी जाणणाऱ्या वाचकांपर्यंत राष्ट्रवादी विचार पोहोचविण्याचे काम मराठाने केले.
सुरुवातीला केसरीचे संपादन आगरकरांकडे होते आणि मराठाची जबाबदारी टिळकांकडे होती. पुढे वैचारिक मतभेद झाल्यानंतर टिळकांनी केसरीची संपूर्ण जबाबदारी स्वीकारली. त्यानंतर जवळपास चार दशकांपर्यंत केसरीचा आत्माच त्यांच्या अग्रलेखांतून बोलत राहिला.
१८८१ ते १९२० या काळात टिळकांनी तब्बल ५१३ अग्रलेख लिहिले. “सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे काय?”, “उजाडले पण सूर्य कुठे आहे?”, “हे आमचे गुरूच नव्हेत”, “प्रिन्सिपॉल, शिशुपाल की पशुपाल” यांसारख्या अग्रलेखांनी ब्रिटिश सत्तेला धारेवर धरले. त्यांच्या लेखनात केवळ आक्रमकता नव्हती, तर अभ्यासपूर्ण विवेचन, तर्कशुद्ध मांडणी आणि राष्ट्रहिताची स्पष्ट भूमिका होती.
लोकमान्य टिळकांचे आणखी एक मोठे योगदान म्हणजे सार्वजनिक गणेशोत्सव. गणेशोत्सव घराघरांत साजरा होत होता; परंतु त्याला सामाजिक आणि राष्ट्रीय स्वरूप देण्याचे ऐतिहासिक कार्य टिळकांनी केले.
१८९३ मध्ये त्यांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात केली. ब्रिटिशांनी राजकीय सभांवर निर्बंध घातले होते. अशा परिस्थितीत धार्मिक आणि सांस्कृतिक उत्सवांच्या माध्यमातून समाजाला एकत्र आणण्याचा अभिनव मार्ग त्यांनी शोधला.
गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक विधी राहिला नाही; तो लोकशिक्षण, राष्ट्रभक्ती, स्वदेशीचा प्रचार, सामाजिक एकात्मता आणि स्वराज्याच्या विचारांचा मंच बनला. याच माध्यमातून हजारो तरुण राष्ट्रीय चळवळीत सहभागी झाले.
महात्मा जोतिराव फुले यांनी शिवजयंती साजरी करण्याची परंपरा सुरू केली. त्या परंपरेला व्यापक लोकचळवळीचे स्वरूप देण्याचे श्रेय लोकमान्य टिळकांना जाते.
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे चरित्र हे केवळ इतिहास नसून स्वाभिमान, धैर्य, संघटन आणि राष्ट्रप्रेमाची प्रेरणा आहे, असा संदेश त्यांनी दिला. शिवजयंती उत्सवातून भारतीयांना आपल्या इतिहासाचा अभिमान मिळाला आणि स्वराज्याची प्रेरणा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचली.
मंडालेच्या कारागृहात लिहिलेला ‘श्रीमद्भगवद्गीता रहस्य’ हा लोकमान्यांचा सर्वात महत्त्वाचा ग्रंथ मानला जातो. अनेकांनी भगवद्गीतेचा अर्थ संन्यास, वैराग्य किंवा भक्ती असा मांडला होता; परंतु टिळकांनी गीतेचा केंद्रबिंदू कर्मयोग असल्याचे प्रतिपादन केले.
त्यांच्या मते अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करणे, समाजासाठी कार्य करणे आणि राष्ट्रधर्म पाळणे हेच गीतेचे खरे तत्त्वज्ञान आहे. म्हणूनच गीतारहस्य हा केवळ धार्मिक भाष्यग्रंथ नसून राष्ट्रनिर्मितीचा वैचारिक दस्तऐवज ठरतो.
या ग्रंथाची प्रत त्यांनी कसबा गणपती, पंढरपूरचे विठ्ठल आणि अण्णासाहेब पटवर्धन यांना अर्पण केली. यातून त्यांच्या श्रद्धेचा व्यापक आणि समन्वयवादी दृष्टिकोन स्पष्ट होतो.
भारतीय शिक्षणपद्धती परकीय मानसिकता निर्माण करणारी नसून राष्ट्रीय चारित्र्य घडविणारी असली पाहिजे, असा टिळकांचा आग्रह होता.
न्यू इंग्लिश स्कूल आणि डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीच्या माध्यमातून त्यांनी भारतीय मूल्यांवर आधारित शिक्षणाचा पाया घातला. विद्यार्थ्यांसाठी स्वतंत्र पाठ्यपुस्तके तयार करण्याचा आग्रह त्यांनी धरला. शिक्षणात विज्ञान, उद्योग, कौशल्य, मातृभाषा आणि राष्ट्रीय संस्कार यांचा समतोल असावा, असे त्यांचे मत होते.
आज राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणात कौशल्याधारित शिक्षण, भारतीय ज्ञानपरंपरा आणि रोजगाराभिमुख अभ्यासक्रमांवर दिला जाणारा भर पाहिला, तर टिळकांची दूरदृष्टी अधिक स्पष्टपणे जाणवते.
लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांचे व्यक्तिमत्त्व समजून घेताना केवळ त्यांच्या राजकीय संघर्षाकडे पाहून चालणार नाही. त्यांनी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याची जी वैचारिक पायाभरणी केली, तिच्यावरच पुढे महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील जनआंदोलन उभे राहिले. टिळक आणि गांधी यांच्या विचारांत काही मूलभूत मतभेद असले, तरी राष्ट्रहिताच्या प्रश्नावर दोघांमध्ये परस्पर आदर आणि विश्वास कायम राहिला.
इतिहासात अनेकदा टिळक आणि गांधी यांची तुलना केली जाते. प्रत्यक्षात हे दोघेही भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे परस्परपूरक नेतृत्व होते. टिळक गांधींपेक्षा वयाने तेरा वर्षांनी मोठे होते. गांधींच्या राष्ट्रीय नेतृत्वाचा उदय होत असताना टिळकांनी त्यातील क्षमता ओळखली होती. वैचारिक मतभेद असले तरी ते सार्वजनिक संघर्षाचे कारण होऊ दिले नाहीत.
इतिहासकार नरेंद्र चपळगावकर यांच्या मते, गांधींचे नेतृत्व देश स्वीकारणार असल्याची जाणीव टिळकांना झाली होती. आवश्यक वाटल्यास दुय्यम भूमिका स्वीकारण्याची त्यांची तयारीही होती. हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील विशालपणाचे दर्शन घडवते.
टिळकांच्या निधनानंतर महात्मा गांधींनी व्यक्त केलेले शब्द आजही इतिहासात अजरामर आहेत—“असा मोहरा झाला नाही आणि पुढे होणार नाही; बाळ टिळक हे नाव जगात गर्जत राहील.” हा गौरव केवळ एका नेत्याचा नव्हे, तर एका युगपुरुषाचा होता.
टिळकांचे राजकारण केवळ सत्तेसाठी नव्हते. त्यांच्या मते राजकारण हे राष्ट्रसेवेचे साधन होते. त्यांनी त्याला “पाचवा पुरुषार्थ” असे संबोधले. त्यामुळे तुरुंगवास, खटले आणि ब्रिटिशांचा छळ त्यांनी हसत-हसत स्वीकारला.
त्यांच्या विचारांमध्ये राष्ट्रवादाबरोबरच सामाजिक जबाबदारी, लोकसंग्रह, कर्तव्य आणि आत्मविश्वास यांना केंद्रस्थानी स्थान होते. म्हणूनच त्यांचे संपूर्ण जीवन भारतीय राष्ट्रवादाचा वैचारिक आराखडा म्हणून अभ्यासले जाते.
लोकमान्य टिळकांनी “स्वराज्य” ही संकल्पना केवळ परकीय सत्ता हाकलून लावण्यापुरती मर्यादित ठेवली नाही. त्यांच्या मते स्वराज्य म्हणजे राजकीय स्वातंत्र्याबरोबरच बौद्धिक स्वातंत्र्य, सांस्कृतिक आत्मविश्वास, आर्थिक स्वावलंबन आणि राष्ट्रीय चारित्र्य होय.
त्यांच्या लेखनात वारंवार एक विचार दिसून येतो—राष्ट्र केवळ सरकारमुळे घडत नाही; तर शिक्षित, स्वाभिमानी आणि कर्तव्यनिष्ठ नागरिकांमुळे घडते. म्हणूनच त्यांनी शिक्षण, पत्रकारिता, सामाजिक संघटन आणि सांस्कृतिक चळवळी यांना समान महत्त्व दिले.
आजचा भारत वेगाने बदलत आहे. तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जागतिकीकरण आणि बदलती अर्थव्यवस्था या नव्या आव्हानांसमोर उभा आहे. अशा काळात टिळकांचे काही विचार विशेष महत्त्वाचे ठरतात—
ही तत्त्वे आजही तितकीच समर्पक आहेत.
लोकमान्य टिळकांचे विचार आजही तितकेच समकालीन वाटतात. राष्ट्रीय शिक्षण, कौशल्यविकास, स्वदेशी उद्योग, पत्रकारितेचे स्वातंत्र्य, सांस्कृतिक अस्मिता आणि लोकसहभाग यांसारखे विषय आजच्या भारतातही तितकेच महत्त्वाचे आहेत.
स्वराज्याची त्यांची संकल्पना केवळ ब्रिटिश सत्तेविरुद्धची नव्हती; ती जबाबदार नागरिकत्वाची होती. प्रत्येक भारतीयाने राष्ट्रहिताला सर्वोच्च स्थान द्यावे, ही त्यांची शिकवण आजही मार्गदर्शक ठरते.
टिळकांच्यविषयीचे ग्रंथ
महाराष्ट्रातील ऊस लागवड क्षेत्र, उत्पादन आणि उत्पादकता यांचा तपशील क्षेत्र (लाख हेक्टरमध्ये), उत्पादन (लाख टनांमध्ये)…
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाची गाथा सर्वश्रुत आहे; मात्र त्यांच्या दूरदर्शी जलनितीची चर्चा तुलनेने कमी होते.…
जागतिक पातळीवरील मंदीचे सावट व देशांतर्गत आव्हाने या पार्श्वभूमीवर भारतीय अर्थव्यवस्था एका महत्त्वाच्या वळणावर उभी…
आषाढी एकादशीपर्यन्त पावसाचे सातत्य कायम आपल्याही मनात हवामानाविषयी काही शंका असतील. पाऊस, पाणी व शेती…
नीट पेपरफुटीने देशभरातील लाखो विद्यार्थ्यांच्या भविष्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले असतानाच शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याच्या…
भारताच्या चिंतेचा कॅनव्हास ‘इप्सॉस’ (Ipsos) या आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील सर्व्हेक्षण संस्थेने जून २०२६ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या…