धान्यापासून उद्योगाकडे : एक्सट्रुजन तंत्रज्ञानातून ग्रामीण उद्योजकतेला नवी दिशा

बाजरी, ज्वारी, नाचणी, मका आणि तांदूळ यांसारखी धान्ये केवळ कच्चा शेतमाल म्हणून विकण्याऐवजी त्यांचे मूल्यवर्धित स्नॅक्स, पफ्स आणि पौष्टिक खाद्यपदार्थांमध्ये रूपांतर केले, तर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला नवी चालना मिळू शकते. वाढती आरोग्यजागरूकता, मिलेट्सची मागणी आणि तयार खाद्यपदार्थांच्या बाजारपेठेच्या पार्श्वभूमीवर एक्सट्रुजन तंत्रज्ञान हे शेतकरी, महिला बचत गट आणि ग्रामीण युवकांसाठी रोजगार, स्वावलंबन आणि नवउद्योजकतेची मोठी संधी ठरत आहे.

कु.मोनिका संतोष गायकवाड (एम.टेक विद्यार्थी ) ८१८०८९८४६६
डॉ. विजया पवार, प्राध्यापक,
अन्नप्रक्रिया विभाग,अन्नतंत्र महाविद्यालय वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषि विद्यापीठ, परभणी

आजच्या आधुनिक आणि वेगवान जीवनशैलीमध्ये तयार खाण्याचे पदार्थ, पौष्टिक स्नॅक्स आणि मिलेट आधारित खाद्यपदार्थांची मागणी दिवसेंदिवस वाढत आहे. ग्राहक आता चविष्ट पदार्थांबरोबरच आरोग्यदायी, पौष्टिक आणि कमी तेलातील पदार्थांना अधिक पसंती देत आहेत.अशा परिस्थितीमध्ये एक्सट्रुजन तंत्रज्ञान हे अन्न प्रक्रिया क्षेत्रासाठी अत्यंत उपयुक्त,आधुनिक आणि फायदेशीर तंत्रज्ञान म्हणून समोर येत आहे.या तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने कमी वेळेमध्ये, कमी खर्चामध्ये आणि मोठ्या प्रमाणात विविध प्रकारचे स्नॅक्स, पफ्स, रिंग्स, प्रथिनयुक्त पदार्थ, बालआहार आणि मिलेट आधारित खाद्यपदार्थ तयार करता येतात. त्यामुळे ग्रामीण भागातील युवक, महिला बचत गट आणि शेतकऱ्यांसाठी हा उद्योग रोजगार आणि स्वावलंबनाची मोठी संधी निर्माण करत आहे.

ग्रामीण भागामध्ये मोठ्या प्रमाणात बाजरी, ज्वारी, नाचणी, मका, तांदूळ आणि कडधान्यांचे उत्पादन घेतले जाते. परंतु अनेक वेळा या धान्यांना योग्य बाजारभाव मिळत नाही. अशा परिस्थितीमध्ये एक्सट्रुजन तंत्रज्ञानामुळे या धान्यांपासून मूल्यवर्धित पदार्थ तयार करून त्यांना नवीन बाजारपेठ उपलब्ध करून देता येते. साधी धान्ये थेट विकण्यापेक्षा त्यापासून कुरकुरीत स्नॅक्स, तयार खाण्याचे पदार्थ आणि पौष्टिक खाद्यपदार्थ तयार केल्यास अधिक नफा मिळू शकतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नामध्ये वाढ होण्यास मदत होते तसेच स्थानिक धान्यांना चांगली बाजारपेठ उपलब्ध होते.

एक्सट्रुजन आधारित उद्योग हा ग्रामीण भागासाठी रोजगार निर्मितीचे प्रभावी साधन ठरू शकतो.उत्पादन प्रक्रिया, मसाला मिश्रण, पॅकिंग, गुणवत्ता तपासणी, वाहतूक आणि विक्री यांसारख्या अनेक कामांमधून स्थानिक युवक आणि महिलांना रोजगार उपलब्ध होतो. विशेषतः महिला बचत गटांसाठी हा उद्योग अत्यंत उपयुक्त ठरू शकतो. कमी जागेमध्ये आणि कमी भांडवलामध्ये उद्योग सुरू करता येत असल्यामुळे ग्रामीण भागातील महिलांना घराजवळ रोजगाराची संधी मिळते. त्यामुळे महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणाला चालना मिळते आणि त्या स्वावलंबी बनण्यास मदत होते.आज अनेक युवक नोकरीच्या शोधात शहरांकडे जात आहेत. परंतु एक्सट्रुजन आधारित अन्न प्रक्रिया उद्योगामुळे युवक स्वतःचा व्यवसाय सुरू करून रोजगार निर्माण करणारे बनू शकतात. आधुनिक यंत्रसामग्री, आकर्षक पॅकिंग, नवीन चवीचे पदार्थ आणि सामाजिक माध्यमांद्वारे जाहिरात यांच्या सहाय्याने ग्रामीण भागातील उद्योगदेखील मोठ्या बाजारपेठेमध्ये पोहोचू शकतात. त्यामुळे युवकांमध्ये उद्योजकता वाढण्यास मदत होते.

आज “मिलेट” आणि “पौष्टिक पदार्थ” यांना देशभरात मोठ्या प्रमाणात प्रोत्साहन दिले जात आहे. आरोग्याबाबत वाढती जागरूकता, मधुमेह आणि लठ्ठपणा यांसारख्या समस्यांमुळे ग्राहक पौष्टिक आणि कमी तेलातील पदार्थांकडे अधिक आकर्षित होत आहेत. त्यामुळे बाजरी, ज्वारी आणि नाचणीपासून तयार होणाऱ्या स्नॅक्सना भविष्यात आणखी मोठी मागणी निर्माण होण्याची शक्यता आहे. भारताबरोबरच परदेशामध्येही मिलेट आधारित पदार्थांना चांगली मागणी वाढत आहे. त्यामुळे निर्यातीच्या संधी देखील उपलब्ध होत आहेत.शासनाच्या विविध योजना, अनुदान, प्रशिक्षण आणि कर्ज सुविधांमुळे ग्रामीण भागातील युवक, महिला आणि शेतकरी सहजपणे अन्न प्रक्रिया उद्योग सुरू करू शकतात. योग्य नियोजन, चांगली गुणवत्ता, स्वच्छता आणि आकर्षक पॅकिंग यांवर भर दिल्यास लहान उद्योगदेखील मोठ्या व्यवसायामध्ये रूपांतरित होऊ शकतात.

आवश्यक यंत्रसामग्री

यंत्राचे नाव तपशील/वैशिष्ट छायाचित्र अंदाजे किंमत

स्क्रू यंत्राने साहित्य घालून मिसळणारे यंत्र

ही मशीन विविध प्रकारच्या साहित्याचे समसमान मिसळ (मिक्सिंग) करण्यासाठी तयार केलेली आहे, जसे की तांदूळ-मका गिट्टी. रिबन ब्लेंडर हॉपरच्या दोन्ही बाजूंमधून साहित्य मध्यभागी आणतो, ज्यामुळे लवकर आणि चांगल्या प्रकारे मिसळ होते. त्यानंतर ते साहित्य मध्यभागी असलेल्या आउटलेटद्वारे सहज बाहेर काढले जाते आणि नंतर जोडलेल्या उतार असलेल्या स्क्रू कन्व्हेयरद्वारे पुढे नेले जाते.

अंदाजे किंमत – ₹ 3,50,000

फुगवलेले अन्न तयार करणारे एक्सट्रूजन यंत्र

हे यंत्र मुख्यतः वेगवेगळ्या आकाराचे फुगवलेले (पफ केलेले) स्नॅक्स तयार करण्यासाठी वापरले जाते. हे यंत्र वापरल्याने स्नॅक्स तयार करण्याची प्रक्रिया सोपी आणि जलद होते.

अंदाजे किंमत – ₹2,00,000

एक्सट्रुडर मशीन

एक्सट्रुजन प्रक्रियेचे मुख्य यंत्र. उष्णता आणि दाबाच्या सहाय्याने पदार्थ शिजवून विविध आकारामध्ये तयार करते.

अंदाजे किंमत -₹ 1,50,000

सामान नेणारे यंत्र

उपयोग सामान एका जागेवरून दुसऱ्या जागी नेण्यासाठी केला जातो. ही प्रणाली जड किंवा हाताने नेणे कठीण असलेली वस्तू सहजपणे हलवते. यामुळे वेळ वाचतो आणि काम सोपे होते.

अंदाजे किंमत – ₹ 25,750

फिरते भाजक यंत्र

फिरते भाजक यंत्र बियाणे, मका ग्लूटेन आणि डिस्टिलरचे धान्य वाळवण्यासाठी केला जातो. काही रोटरी ड्रायर काजू, तीळ आणि नारळ (कोको) भाजण्यासाठीही वापरले जातात. या यंत्रात उष्णता तयार करण्यासाठी विजेचा वापर करून गरम भाग तयार केला जातो.

अंदाजे किंमत – ₹ 95,000

आपोआप पॅक करणारे यंत्र

हे मशीन सामग्री भरून पॅक करण्यासाठी वापरले जाते.यामध्ये कॉलरसारखी रचना असल्यामुळे याला कॉलर टाईप कप फिलर मशीन असे म्हणतात. या मशीनचा एक मोठा फायदा म्हणजे यामध्ये उत्पादनाचा अपव्यय (वाया जाणे) खूप कमी होतो.

अंदाजे किंमत – ₹ 10,00,000

पल्परायझर

धान्ये, मिलेट आणि कडधान्यांचे बारीक पीठ तयार करण्यासाठी वापरले जाते. वेगवेगळ्या जाळीच्या सहाय्याने आवश्यक कण आकार मिळवता येतो.
अंदाजे किंमत – ₹ 75.000

दाबयुक्त हवा तयार करणारे यंत्र

हे एक यंत्र आहे जे वीज,डिझेल किंवा पेट्रोलच्या मदतीने हवा दाबून (संकुचित करून) टाकीत साठवते. ही साठवलेली दाबलेली हवा पुढे इतर यंत्रांसाठी उपयोगी पडते. यामुळे हवा दाबाखाली साठवून त्याचा उपयोग कामासाठी करता येतो.

अंदाजे किंमत – ₹ 80,000

शासनाच्या योजना व मदत –

शासकीय योजना:
क्रमांक योजनेचे नाव मुख्य वैशिष्ट्ये अनुदान / कर्ज
1 PMFME योजना (पंतप्रधान सूक्ष्म अन्न प्रक्रिया उद्योग योजना) एक जिल्हा – एक उत्पादन (ODOP), अन्न प्रक्रिया व्यवसायासाठी प्रोत्साहन 35% अनुदान (कमाल ₹10 लाख)
2 PMEGP (प्रधानमंत्री रोजगार निर्मिती योजना) नवीन व्यवसाय सुरू करणाऱ्यांसाठी केंद्र सरकारची योजना 15–35% अनुदान + बँकेकडून कर्ज
3 CMEGP (मुख्यमंत्री रोजगार निर्माण कार्यक्रम – महाराष्ट्र सरकार) ग्रामीण व शहरी उद्योगांसाठी राज्य शासनाची योजना 15–25% अनुदान
4 नाबार्ड अन्न प्रक्रिया योजना कृषी-आधारित लघुउद्योगासाठी मदत यंत्रसामुग्रीसाठी अनुदान + कर्ज
5 मुद्रा योजना (PMMY) लघुउद्योग व स्टार्टअपसाठी कर्ज ₹50,000 – ₹10 लाख (गहाण नसलेले)
6 स्टार्टअप इंडिया योजना नवीन कल्पनांवर आधारित उद्योगांना प्रोत्साहन आर्थिक सहाय्य + उद्योग मार्गदर्शन
7 महिला आर्थिक विकास महामंडळ योजना महिला बचत गट आणि महिला उद्योजकांसाठी मदत कमी व्याजदरात कर्ज + प्रशिक्षण
8 अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्रालय योजना अन्न प्रक्रिया उद्योग उभारणी व विस्तारासाठी मदत यंत्रसामग्री व प्रक्रिया केंद्रासाठी अनुदान
9 कृषी विज्ञान केंद्र प्रशिक्षण योजना अन्न प्रक्रिया, स्नॅक्स उत्पादन व पॅकिंग प्रशिक्षण मोफत / कमी शुल्कात प्रशिक्षण
10 कौशल्य विकास योजना युवक आणि महिलांना उद्योग कौशल्य प्रशिक्षण प्रशिक्षण + रोजगार सहाय्य
11 महाराष्ट्र राज्य उद्योग योजना ग्रामीण भागातील लघुउद्योगांना प्रोत्साहन आर्थिक सहाय्य + उद्योग मार्गदर्शन
12 शेतकरी उत्पादक संस्था योजना शेतकऱ्यांना एकत्र येऊन प्रक्रिया उद्योग सुरू करण्यासाठी मदत कर्ज + प्रक्रिया उद्योग सहाय्य
13 सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग योजना लघुउद्योग नोंदणी व उद्योग वाढीसाठी सहाय्य कर्ज सुविधा + शासकीय सवलती
14 प्रधानमंत्री कौशल्य विकास योजना युवकांना उद्योग व तांत्रिक कौशल्य प्रशिक्षण मोफत प्रशिक्षण + प्रमाणपत्र
15 आत्मनिर्भर भारत अभियान योजना स्थानिक उत्पादन आणि ग्रामीण उद्योगांना प्रोत्साहन आर्थिक सहाय्य + कर्ज सुविधा
16 मिलेट प्रोत्साहन योजना बाजरी, ज्वारी, नाचणी आधारित उद्योगांना प्रोत्साहन प्रशिक्षण + बाजारपेठ सहाय्य
17 राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान महिला बचत गट आणि ग्रामीण उद्योजकता विकास आर्थिक सहाय्य + व्यवसाय प्रशिक्षण
18 जिल्हा उद्योग केंद्र योजना नवीन उद्योग नोंदणी व मार्गदर्शन प्रकल्प अहवाल + कर्ज मार्गदर्शन
19 डिजिटल विक्री प्रोत्साहन योजना ऑनलाईन विक्री आणि विपणन प्रशिक्षण डिजिटल विपणन मार्गदर्शन
20 अन्न सुरक्षा व गुणवत्ता प्रशिक्षण योजना सुरक्षित आणि दर्जेदार अन्न उत्पादनासाठी प्रशिक्षण गुणवत्ता प्रशिक्षण + प्रमाणपत्र सुविधा

पुरक नोंदणी व परवाने (सर्व योजनांसाठी उपयुक्त):

क्रमांक परवान्याचे / नोंदणीचे नाव माहिती

1. GST नोंदणी (GST Registration)
   जर तुमच्या व्यवसायाचे वार्षिक उत्पन्न ₹20 लाखांपेक्षा जास्त असेल, तर GST नोंदणी बंधनकारक आहे. यामुळे तुम्ही इन्व्हॉइसवर GST लावू शकता आणि ITC (Input Tax Credit) मिळवू शकता.
2. उद्योग आधार / उद्यम नोंदणी (Udyam Registration) MSME (लघु, मध्यम व सूक्ष्म उद्योग) म्हणून ओळख मिळण्यासाठी आवश्यक नोंदणी. यामुळे कर्ज, सबसिडी व शासकीय योजनांचा लाभ मिळतो.
3. FSSAI परवाना (अन्न सुरक्षा व मानके प्राधिकरण) अन्न उत्पादने तयार करणाऱ्या प्रत्येक व्यवसायासाठी FSSAI नोंदणी किंवा परवाना बंधनकारक आहे. यात तीन प्रकार असतात.
4. कारखाना परवाना (Factory License) जर तुमच्याकडे 10 पेक्षा अधिक कामगार असतील (वीजेसह), तर Factories Act, 1948 अंतर्गत कारखाना परवाना आवश्यक आहे.
5. अग्निशमन परवाना (Fire NOC) व्यवसायाचे ठिकाण 500 स्क्वे.फूटपेक्षा जास्त असेल, किंवा इमारत बहुमजली असेल तर Fire NOC (अग्निशमन विभागाचा परवाना) आवश्यक आहे. अर्ज स्थानिक महानगरपालिका / नगरपरिषद येथे करावा लागतो.
6. प्रदूषण नियंत्रण परवाना (Pollution NOC) जर व्यवसायामुळे धूर, पाणी किंवा ध्वनी प्रदूषण निर्माण होण्याची शक्यता असेल, तर MPCB (महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ) कडून परवाना घ्यावा लागतो.
7. ब्रँड नाव व ट्रेडमार्क नोंदणी उत्पादनाचे वेगळेपण दाखवण्यासाठी ब्रँड नाव ठरवा. ते नाव इतर कोणी वापरू नये यासाठी ट्रेडमार्क नोंदणी (TM) करावी.

धान्यापासून ब्रँडपर्यंत; एक्सट्रुजन तंत्रज्ञानातून ग्रामीण उद्योगाची नवी वाट