मनानें योगी…

म्हणोनि याकारणें । तूंतें मी सदा म्हणें ।
योगी होय अंतःकरणें । पंडुकुमरा ।। ४८१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – म्हणून या कारणास्तव हे अर्जुना, तूं मनानें योगी हो, असें मी नेहमी तुला म्हणतों.

भगवद्गीता ही केवळ एक धार्मिक ग्रंथकथा नाही, तर ती संपूर्ण जीवनाला दिशा देणारी तत्वज्ञानाची गंगा आहे. जीवनातील प्रत्येक वळणावर, प्रत्येक प्रश्नावर, प्रत्येक संभ्रमात गीता आपल्याला उत्तर देते. सहाव्या अध्यायात – ध्यानयोगात – भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला योगी होण्याचे शिक्षण देतात. या संपूर्ण अध्यायाचा गाभा म्हणजे – योग हा खरा धर्ममार्ग, खरा साधनमार्ग, खरे जीवनशास्त्र आहे.

या ओवीत श्रीज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की, “हे अर्जुना, म्हणूनच मी तुला नेहमी सांगतो की मनापासून योगी हो.” हा शब्द ‘मनापासून योगी हो’ खूप खोल आहे. कारण योग ही केवळ बाह्य आसन-प्राणायामाची गोष्ट नाही. योग हा अंतःकरणाचा, हृदयाचा, मनाचा विषय आहे.

योग म्हणजे काय?

योग म्हणजे केवळ शरीर वाकवणे, आसन करणे एवढेच नाही. गीतेतील योग म्हणजे जीव आणि परमेश्वराचा मिलाप. आपले मर्यादित अहंकारयुक्त अस्तित्व आणि अनंत परमसत्य यांची सांगड घालणे. योग म्हणजे एकत्व.

ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की योग हा अंतःकरणात घडला पाहिजे. बाहेरून कितीही आडाखे केले, आडंबर केले तरी तो योग नाही. मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार या अंतःकरणाच्या घटकांचे शुद्धीकरण झाले की योगाची खरी फळं प्रकट होतात. म्हणूनच श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात – “अर्जुना, तू सैनिक आहेस, तू युद्धभूमीवर उभा आहेस. पण त्यापलीकडे तुझा खरा धर्म म्हणजे अंतःकरणाने योगी होणे.”

योगी का व्हावे?

जीवनात कितीही संपत्ती मिळाली, कितीही सत्ता मिळाली, कितीही यश मिळाले, तरीही मन अस्वस्थ असेल तर माणूस सुखी राहत नाही. मनाचे समाधान हा खरा आनंद आहे. याच समाधानासाठी, शांततेसाठी, प्रज्ञेच्या प्रकाशासाठी योग हा एकमेव मार्ग आहे. म्हणूनच श्रीकृष्ण पुन्हा पुन्हा अर्जुनाला सांगतात की योगी हो. योगी होण्यामागे कारण काय? कारण योगी हा कर्माचा अर्थ समजतो. तो कर्म करतो पण कर्मबंधात अडकत नाही. त्याला जीवनातील आनंद-दुःख, लाभ-हानी, यश-अपयश यात फारसा फरक वाटत नाही. तो सर्वत्र समभाव ठेवतो.

अंतःकरणाने योगी होणे

ओवीतला मुख्य शब्द आहे – “अंतःकरणें योगी हो”. म्हणजे बाह्य रूपानं नव्हे तर हृदयाने, भावनेने, श्रद्धेने, आत्म्याने योगी हो. कधीकधी आपण पूजा करतो, ध्यान करतो, पण मन दुसरीकडे फिरतं. शरीर मंदिरात असतं, पण मन बाजारात असतं. अशा स्थितीत योग घडत नाही. योग घडतो तो अंतःकरणाच्या एकाग्रतेने.
ज्ञानेश्वर माऊलींनी इथे ‘अंतःकरण’ हा शब्द वापरून योगाचा खरा गाभा उलगडून दाखवला आहे. माणसाचं अंतरंग शुद्ध झालं की बाह्य जीवन आपोआप पवित्र होतं.

अर्जुनाची अवस्था आणि कृष्णाचा सल्ला

कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर अर्जुन उभा आहे. हातात गांडीव आहे, पण मन खचलेले आहे. आपल्या बंधूंवर बाण सोडण्याची तयारी त्याला होत नाही. संभ्रम, भीती, दया, मोह याच्या गर्तेत तो अडकलेला आहे. अशा स्थितीत श्रीकृष्ण त्याला सांगतात – “अर्जुना, बाहेरचं बघून घाबरू नकोस. तुझं अंतःकरण शुद्ध ठेव. योगी हो. कारण योगी झाला की निर्णय योग्य होतो. मन स्थिर होतं. आणि मन स्थिर झालं की युद्ध जिंकणं, पराभव, यश, अपयश हे गौण ठरतं.”

योगीची लक्षणे

गीतेच्या या सहाव्या अध्यायात श्रीकृष्ण योगीच्या अनेक लक्षणांचा उल्लेख करतात.

योगी म्हणजे समभाव ठेवणारा.
योगी म्हणजे स्वतःला वश करणारा.
योगी म्हणजे सुख-दुःखाला समान मानणारा.
योगी म्हणजे सर्व प्राणिमात्रात आत्मा एकच आहे हे जाणणारा.
योगी म्हणजे अहंकार, लोभ, द्वेष, मत्सर या साखळ्यांपासून मुक्त असणारा.

अशा योगीची तुलना श्रीकृष्ण करतात की तो सर्व तपस्व्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, सर्व ज्ञानींपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

‘मी तुला नेहमी सांगतो’

ओवीत श्रीकृष्ण म्हणतात – “तूंते मी सदा म्हणें”. म्हणजे हा एकदाच दिलेला उपदेश नाही. हा आयुष्यभर चालणारा संदेश आहे. जसं आई आपल्या मुलाला पुन्हा पुन्हा सांगते – “बाळा, प्रामाणिक राहा”, “सत्य बोल” – तसं भगवान सतत अर्जुनाला सांगत आहेत की “योगी हो”. हेच वाक्य आपल्यालाही लागू होतं. जीवनात कितीही मोह आले, कितीही वादळं आली, तरी मनाशी नेहमी आठवण ठेवायची – “योगी व्हा.”

आजच्या जीवनातील योग

आजच्या काळात योगाची गरज अधिक आहे. माणूस तंत्रज्ञानात प्रगत झाला आहे, पण मानसिक अस्वस्थता वाढली आहे. ताण, नैराश्य, स्पर्धा, असुरक्षितता यामुळे जीवन बेचैन झाले आहे.

अशा वेळी गीतेचा हा संदेश – “अंतःकरणाने योगी व्हा” – हा औषध आहे.
कॉर्पोरेट जगतात यशस्वी होण्यासाठी एकाग्रता हवी – ती योगातून मिळते.
कौटुंबिक जीवन सुखी ठेवण्यासाठी संयम हवा – तो योगातून येतो.
समाजसेवा करण्यासाठी करुणा हवी – ती योगातून जागृत होते.
योग म्हणजे जीवन जगण्याची समग्र पद्धत आहे.

गुरु आणि योग

योग हा केवळ पुस्तक वाचून येत नाही. योगासाठी सद्गुरूंचं मार्गदर्शन हवं. अर्जुनाला श्रीकृष्ण हे सद्गुरू मिळाले. त्यांच्या शब्दांतून अर्जुनाला आत्मज्ञानाचा मार्ग दिसला. आपल्यालाही जीवनात सद्गुरू भेटले की योगाचा प्रवास सुलभ होतो. कारण गुरू अंतःकरण शुद्ध करतात, अहंकार विरघळवतात, आणि आपल्याला परमार्थाच्या मार्गावर नेतात.

ज्ञानेश्वरांचा संदेश

ज्ञानेश्वर माऊलींनी गीतेचा अर्थ मराठीत करून सर्वसामान्यांना दिला. त्यांची भाषा साधी, पण हृदयस्पर्शी आहे. “योगी होय अंतःकरणें” हा त्यांचा उपदेश आजही तितकाच जिवंत आहे. ते आपल्याला सांगतात की योग म्हणजे कुठे डोंगरावर जाऊन बसणे नाही, तर जीवनात प्रत्येक क्षणी समत्व ठेवणे. नातेवाईकांशी, समाजाशी, कामाशी वागताना शांतता राखणे. हीच खरी साधना आहे.

ही ओवी जणू आपल्या जीवनासाठी दिशा दाखवणारा दीपस्तंभ आहे. श्रीकृष्णाचा संदेश, ज्ञानेश्वरांचा अर्थ – दोन्ही एकच सांगतात – “मनाने योगी व्हा.” योगी झालो की आपली दृष्टि बदलते. मग सुख-दुःख आपल्याला बांधत नाही. यश-अपयश आपल्याला डळमळीत करत नाही. लोभ-द्वेष आपल्याला स्पर्श करत नाही.

योगी म्हणजेच मुक्त माणूस, खरा माणूस.

म्हणूनच श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात –
“अर्जुना, म्हणूनच मी तुला पुन्हा पुन्हा सांगतो –
तू अंतःकरणानं योगी हो. कारण योगी होणं हेच जीवनाचं सर्वोच्च साध्य आहे.”