आजच्या काळात भक्ती म्हणजे केवळ पूजा, आरती, व्रत-वैकल्ये किंवा धार्मिक प्रदर्शन इतक्यापुरती मर्यादित राहिल्याचे दिसते. मात्र संत ज्ञानेश्वरांनी भक्तीला अंतर्मनातील जागृती, विवेक आणि आत्मपरिवर्तनाची दिशा दिली. “अर्जुना हे गुरुवी भक्ती…” या ओवीतून त्यांनी ज्ञानरूप यज्ञाची संकल्पना मांडताना माणसाच्या अंतःकरणातील अज्ञान, अहंकार आणि विकार जाळून टाकणाऱ्या भक्तीचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. ही भक्ती बाह्य कर्मकांडात अडकत नाही; ती जीवन अधिक करुणामय, समतावादी आणि प्रकाशमय बनवते.
अर्जुना हे गुरुवी भक्ती । सांगितली तुजप्रती ।
आतां ज्ञानयज्ञे यजिती । ते भक्त आइकें ।। २२८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा
ओवीचा अर्थ – अर्जुना, तुला ही श्रेष्ठ प्रतीची भक्ती सांगितली. आतां ज्ञानरूप यज्ञानें जे माझी आराधना करतात, त्या भक्तांचा प्रकार ऐक.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीत भक्तीचा एक अत्यंत उन्नत आणि सूक्ष्म प्रकार उलगडला जातो. साधी पूजा, व्रत-वैकल्ये, तीर्थयात्रा किंवा केवळ नामस्मरण यापलीकडे जाणारी ही भक्ती आहे. ही भक्ती म्हणजे अंतःकरणातील अज्ञान जाळून टाकणारा “ज्ञानयज्ञ” होय. मनुष्य जेव्हा आपल्या जीवनातील प्रत्येक अनुभवाकडे जागृतीने पाहू लागतो, तेव्हा त्याचे संपूर्ण आयुष्यच यज्ञमय बनते.
यज्ञ म्हटले की आपल्यासमोर अग्निकुंड, समिधा, मंत्रोच्चार आणि आहुतीचे दृश्य उभे राहते. पण संतांनी यज्ञाचा अर्थ फार व्यापक केला. आपल्या अहंकाराची, अज्ञानाची, लोभाची, मत्सराची आहुती देणे म्हणजे खरा ज्ञानयज्ञ. बाह्य अग्नीत तूप टाकणे सोपे असते; पण अंतःकरणातील विकार जाळणे कठीण असते. म्हणूनच ज्ञानयज्ञ ही भक्ती श्रेष्ठ ठरते.
मनुष्याच्या जीवनात दोन प्रवास असतात. एक बाह्य आणि दुसरा अंतर्मनाचा. बाह्य प्रवासात तो पैसा, प्रतिष्ठा, पद, मान-सन्मान यांचा शोध घेत असतो. पण अंतर्मनाचा प्रवास सुरू झाला की त्याला कळते की सुख वस्तूंमध्ये नसते; ते जाणिवेत असते. अनेकदा एखादा माणूस सर्व सुखसोयी असूनही बेचैन असतो, तर एखादा गरीब शेतकरी अथवा साधा कामगार समाधानाने जगत असतो. याचे कारण बाह्य परिस्थिती नसून अंतर्मनातील प्रकाश असतो.
ज्ञानेश्वर माऊलींनी सांगितलेली भक्ती ही अशाच अंतर्मनातील प्रकाशाची साधना आहे. ही भक्ती अंधश्रद्धेवर उभी नाही. ती विवेकावर उभी आहे. डोळे मिटून विश्वास ठेवणे हा तिचा मार्ग नाही; तर डोळे उघडून सत्य अनुभवणे हा तिचा मार्ग आहे.
एका गावात दोन व्यक्ती राहत होत्या. एक दररोज मंदिरात जाऊन पूजा करीत असे. दुसरा मात्र शांतपणे गावातील गरीबांना मदत करीत असे. पहिल्याला वाटत असे की तो मोठा भक्त आहे. पण गावातील लोक दुसऱ्याला अधिक मान देत. कारण त्याच्या वागण्यात करुणा होती. त्याने देवाला केवळ दगडातील मूर्तीत पाहिले नव्हते; तर माणसामाणसांत अनुभवले होते. हीच ज्ञानयज्ञाची सुरुवात असते.
ज्ञान म्हणजे केवळ पुस्तकी माहिती नव्हे. आज इंटरनेटवर हजारो माहिती उपलब्ध आहे. पण माहिती आणि ज्ञान यात फरक असतो. माहिती डोक्यात साठते; ज्ञान जीवनात उतरते. एखादा डॉक्टर औषधांची माहिती ठेवतो, पण रुग्णाशी मायेने बोलला तर ते ज्ञान ठरते. एखादा शिक्षक पाठ्यपुस्तक शिकवतो, पण विद्यार्थ्याच्या मनात आत्मविश्वास जागवतो, तेव्हा त्याचे अध्यापन ज्ञानयज्ञ होते.
ज्ञानेश्वरांनी भक्तीला भावनेबरोबरच जाणिवेची जोड दिली. कारण भावना कधी अंध होऊ शकते. इतिहासात अनेक युद्धे धर्माच्या नावाने झाली. लोकांनी देवासाठी माणसांनाच मारले. पण खरे ज्ञान असे कधी शिकवत नाही. खरे ज्ञान माणसाला अधिक नम्र बनवते. झाडावर जितकी फळे अधिक येतात तितकी त्याची फांदी खाली झुकते. त्याचप्रमाणे खऱ्या ज्ञानाने माणूस अहंकारी होत नाही; तो विनम्र होतो.
आजच्या काळात भक्तीही बाजारात उतरली आहे. मोठमोठे सोहळे, जाहिराती, प्रदर्शन, स्पर्धा यांत अध्यात्म हरवत चालले आहे. लोक देवाला नवस करतात, पण माणसाशी कटुतेने वागतात. मंदिरात डोके टेकवतात, पण घरी वृद्ध आईवडिलांचा अपमान करतात. अशा भक्तीतून अंतःकरण शुद्ध होत नाही. ज्ञानयज्ञाची भक्ती मात्र माणसाला आतून बदलते.
एकदा एका संतांना विचारले गेले, “देव कुठे आहे?” संत म्हणाले, “जिथे तुझा अहंकार संपतो, तिथे देव सुरू होतो.” ही वाक्ये ज्ञानयज्ञाचे सार सांगतात. जोपर्यंत “मी” मोठा आहे, तोपर्यंत देव अनुभवाला येत नाही. “मी केले”, “माझेच खरे”, “माझ्याशिवाय काही नाही” हा अहंकारच माणसाला दुःखी करतो. ज्ञान म्हणजे या “मीपणाचे” विलयन.
जीवनात संकटे येतात तेव्हा माणूस खचतो. पण ज्याच्या अंतर्मनात ज्ञानाचा दिवा पेटलेला असतो, तो संकटांकडे वेगळ्या नजरेने पाहतो. एखादा शेतकरी दुष्काळातही धीर सोडत नाही. कारण त्याला माहीत असते की ऋतू बदलतात. एखादी आई अपार दुःख सहन करूनही मुलांसाठी हसत राहते. तिच्या प्रेमात एक प्रकारचा त्याग असतो. हा त्यागही ज्ञानयज्ञाचाच भाग आहे.
ज्ञानयज्ञ म्हणजे सतत स्वतःला तपासत राहणे. आपण बोलतो ते योग्य आहे का? आपल्या कृतींमुळे दुसऱ्याला वेदना तर होत नाहीत ना? आपल्या यशामुळे आपण गर्विष्ठ तर होत नाही ना? ही आत्मपरीक्षणाची प्रक्रिया म्हणजे अंतर्मनातील यज्ञकुंडच होय.
संत तुकाराम महाराज म्हणतात, “रात्रंदिन आम्हा युद्धाचा प्रसंग.” हे युद्ध बाहेरचे नसून आतले आहे. लोभ, क्रोध, मत्सर, द्वेष, भीती यांच्याशी सतत लढावे लागते. ज्ञानयज्ञ म्हणजे या विकारांवर विजय मिळवण्याची साधना.
आज विज्ञानाने जग बदलले आहे. माणूस चंद्रावर पोहोचला, कृत्रिम बुद्धिमत्ता निर्माण झाली, माहितीचे महासागर खुले झाले. पण तरीही मनुष्य अस्वस्थ आहे. कारण बाह्य प्रगती झाली; अंतर्मन रिकामे राहिले. ज्ञानेश्वरांचे तत्त्वज्ञान आज अधिक आवश्यक वाटते. कारण त्यांनी ज्ञानाला केवळ बौद्धिक मर्यादेत ठेवले नाही; तर ते करुणा, समता आणि प्रेमाशी जोडले.
ज्ञानयज्ञाची भक्ती माणसाला व्यापक बनवते. जात, धर्म, भाषा, पंथ यांच्या भिंती विरघळू लागतात. सूर्य जसा सर्वांवर समान प्रकाश टाकतो, तशी ज्ञानी व्यक्ती सर्वांकडे समभावाने पाहते. म्हणून संतांच्या दारी सर्व जातीधर्मांचे लोक एकत्र येतात. कारण तेथे भेद नसतो.
एका नदीचा विचार करा. पर्वतातून उगम पावलेली नदी खडक, वळणे, अडथळे पार करत समुद्राकडे जाते. प्रवासात ती कुणाला पाणी देते, कुणाची तहान भागवते, कुणाच्या शेताला जीवन देते. नदी स्वतःसाठी वाहत नाही. ज्ञानी भक्ताचे जीवनही असेच असते. तो स्वतःपुरता मर्यादित राहत नाही. त्याच्या अस्तित्वातून समाजाला शांती, आधार, प्रेरणा मिळते.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या ओवीतील “आइकें” हा शब्दही महत्त्वाचा आहे. कारण अध्यात्म फक्त बोलण्यात नसते; ते ऐकण्यातही असते. आज माणूस ऐकण्याची क्षमता हरवत चालला आहे. प्रत्येकाला स्वतःचेच सांगायचे आहे. पण जो शांतपणे ऐकतो, तो अधिक समजूतदार बनतो. निसर्गही सतत आपल्याशी बोलत असतो. झाडांची शांतता, पावसाचा नाद, पक्ष्यांचे गाणे — हे सर्व जीवनाचे धडे देतात.
ज्ञानयज्ञाचा मार्ग संयम शिकवतो. लगेच फळ मिळावे, लगेच समाधान मिळावे अशी घाई आजच्या जगात वाढली आहे. पण बी पेरल्यावर झाड वाढण्यासाठी वेळ लागतो. त्याचप्रमाणे अंतर्मनातील परिवर्तनासाठीही धीर आवश्यक असतो. सतत प्रयत्न, सतत जागृती आणि सतत आत्मचिंतन यांतून भक्ती परिपक्व होते.
खरा ज्ञानी माणूस स्वतःला कधी ज्ञानी समजत नाही. समुद्र जितका विशाल तितका शांत असतो. उथळ पाणीच अधिक आवाज करते. आज समाजात थोडे ज्ञान मिळाले की लोक अहंकाराने भरून जातात. पण संतांचे ज्ञान नम्रतेने नटलेले होते. म्हणून त्यांचे शब्द आजही हृदयाला स्पर्श करतात.
ज्ञानयज्ञ म्हणजे जीवनाला पवित्र दृष्टीने पाहणे. काम करणे, कुटुंब सांभाळणे, समाजासाठी जगणे, निसर्गावर प्रेम करणे — हे सर्व भक्तीच होऊ शकते. एखादी आई प्रेमाने अन्न बनवते, एखादा शेतकरी प्रामाणिकपणे शेती करतो, एखादा शिक्षक निष्ठेने विद्यार्थ्यांना घडवतो — तेव्हा त्यांच्या कर्मात भक्ती उतरते.
भक्ती आणि ज्ञान यांचा संघर्ष नाही; उलट ते एकमेकांना पूरक आहेत. ज्ञानाशिवाय भक्ती अंध होऊ शकते आणि भक्तीशिवाय ज्ञान कोरडे होऊ शकते. म्हणून संतांनी दोघांचा सुंदर संगम घडवला. जसे दिव्यासाठी तेल आणि वात दोन्ही आवश्यक असतात, तसेच जीवनासाठी ज्ञान आणि भक्ती दोन्ही आवश्यक आहेत.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीतून एक मोठा संदेश मिळतो — देव शोधण्यासाठी दूर जाण्याची गरज नाही. स्वतःच्या अंतर्मनात उतरले की तो अनुभवता येतो. आपल्या प्रत्येक कृतीत जागरूकता आली, प्रत्येक नात्यात प्रेम आले, प्रत्येक विचारात करुणा आली, तर संपूर्ण जीवनच ज्ञानयज्ञ बनते.
आजच्या धावपळीच्या, स्पर्धेच्या आणि तणावाच्या काळात ही शिकवण अधिक महत्त्वाची वाटते. माणूस बाहेरून आधुनिक झाला, पण आतून रिकामा झाला. म्हणूनच ज्ञानेश्वरांची ओवी पुन्हा पुन्हा आठवते. ती आपल्याला बाह्य प्रदर्शनापेक्षा अंतर्मनातील प्रकाशाकडे नेते.
शेवटी भक्ती म्हणजे देवाला शोधण्याचा प्रयत्न नसून स्वतःतील दिव्यता जागवण्याचा प्रवास आहे. जेव्हा माणूस स्वतःतील अंधार जाळतो, तेव्हा त्याच्या जीवनात ज्ञानाचा सूर्य उगवतो. आणि त्या प्रकाशात त्याला प्रत्येक जीवात, प्रत्येक क्षणात आणि संपूर्ण सृष्टीत परमेश्वराचे दर्शन घडू लागते. हाच ज्ञानयज्ञाचा खरा अर्थ आहे.
