– पत्रकारितेतील वेग, अचूकता आणि कार्यक्षमतेचा नवा अध्याय
पत्रकारितेच्या बदलत्या युगात आता केवळ माहिती निर्माण करणारी नव्हे, तर उद्दिष्ट समजून स्वतः नियोजन करणारी, माहिती गोळा करणारी, तथ्य पडताळणारी आणि प्रकाशनापर्यंतची अनेक कामे पार पाडणारी 'एजंटिक एआय' (Agentic AI) ही नवी तंत्रज्ञानक्रांती वृत्तकक्षाचे स्वरूप बदलू लागली आहे. मानवी संपादकीय नियंत्रण कायम ठेवत वेग, अचूकता आणि कार्यक्षमता वाढवणारी ही प्रणाली भविष्यातील पत्रकारितेची नवी कार्यसंस्कृती घडवू शकते.
राजेंद्र घोरपडे
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) गेल्या काही वर्षांत पत्रकारितेच्या क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात वापरली जाऊ लागली आहे. सुरुवातीला बातम्यांचे भाषांतर, मजकूर संपादन, शीर्षके तयार करणे किंवा माहितीचा सारांश देणे इतक्यापुरताच तिचा वापर मर्यादित होता.मात्र आता एआयचे नवे स्वरूप म्हणजे ‘एजंटिक एआय’ (Agentic AI) वृत्तकक्षाच्या कामकाजात आमूलाग्र बदल घडवून आणण्याच्या तयारीत आहे.
एजंटिक एआय म्हणजे केवळ आदेशानुसार उत्तर देणारी प्रणाली नव्हे, तर एखादे उद्दिष्ट दिल्यानंतर त्यासाठी आवश्यक टप्पे स्वतः ठरवून,माहिती गोळा करून,विश्लेषण करून आणि अपेक्षित परिणाम तयार करणारी बुद्धिमान प्रणाली.म्हणजेच ती केवळ सहाय्यक नसून डिजिटल सहकारी (AI Agent) म्हणून काम करू शकते.
एजंटिक एआय म्हणजे काय?
पारंपरिक एआयमध्ये वापरकर्त्याने प्रत्येक प्रश्न किंवा सूचना स्वतंत्रपणे द्यावी लागते.एजंटिक एआयमध्ये मात्र “आजच्या जिल्ह्यातील सर्व महत्त्वाच्या घडामोडींचा वृत्तसारांश तयार करा” एवढी सूचना दिली तरी ती विविध स्रोतांमधून माहिती गोळा करते,पडताळणी करते,महत्त्वाच्या घडामोडी निवडते, प्राथमिक मसुदा तयार करते आणि आवश्यक असल्यास संपादकाकडे अंतिम मंजुरीसाठी पाठवते.यामुळे मानवी हस्तक्षेप कमी होतो; परंतु संपादकीय नियंत्रण कायम राहते.
वृत्तकक्षातील संभाव्य उपयोग
१. बातम्यांचे स्वयंचलित संकलन
वेगवेगळ्या सरकारी संकेतस्थळांवरील प्रसिद्धिपत्रके,हवामान विभाग,निवडणूक आयोग,शेअर बाजार,क्रीडा स्पर्धा,न्यायालयीन आदेश आणि सामाजिक माध्यमांवरील ट्रेंड यांचे सातत्याने निरीक्षण करून महत्त्वाच्या घडामोडींची माहिती पत्रकारांना तत्काळ उपलब्ध करून देता येते.
२. तथ्य पडताळणी (Fact Checking)
एखाद्या दाव्याची विविध अधिकृत स्रोतांशी तुलना करून त्याची विश्वासार्हता तपासणे,जुने संदर्भ शोधणे आणि चुकीची माहिती ओळखणे हे काम एजंटिक एआय अधिक वेगाने करू शकते.
३. वैयक्तिकृत बातम्या
वाचकांच्या आवडीनुसार शेती,अर्थकारण,राजकारण,क्रीडा किंवा स्थानिक बातम्यांचे वैयक्तिक न्यूज फीड तयार करता येतात.
४. संपादकीय नियोजन
दिवसभरातील कार्यक्रम,पत्रकारांची उपलब्धता,छायाचित्रकारांचे नियोजन,प्राधान्यक्रम आणि डेडलाईन यांचे स्वयंचलित व्यवस्थापन करता येते.
५. बहुभाषिक प्रकाशन
मराठीतील बातमी काही क्षणांत हिंदी,इंग्रजी किंवा इतर भाषांमध्ये रूपांतरित करून विविध प्लॅटफॉर्मवर प्रकाशित करता येते.
६. सोशल मीडिया व्यवस्थापन
बातमीचे शीर्षक,फेसबुक पोस्ट,एक्स (ट्विटर)पोस्ट,इंस्टाग्राम कॅप्शन,यूट्यूब वर्णन आणि एसईओ-अनुकूल मजकूर स्वयंचलितपणे तयार करता येतो.
स्थानिक पत्रकारितेसाठी मोठी संधी
कोकण,विदर्भ,मराठवाडा किंवा ग्रामीण भागातील अनेक वृत्तसंस्था कमी मनुष्यबळावर काम करतात.अशा ठिकाणी एजंटिक एआय मोठा आधार ठरू शकतो.
उदाहरणार्थ—
जिल्हाधिकारी कार्यालयातील प्रसिद्धिपत्रकांचे विश्लेषण
हवामान,पर्जन्यमान आणि नदीपातळीवरील स्वयंचलित अहवाल
ग्रामपंचायत,नगरपालिका व जिल्हा परिषद बैठकीतील निर्णयांचे वर्गीकरण
कृषी,मत्स्यव्यवसाय आणि पर्यटनाशी संबंधित नियमित अपडेट्स
डेटा-आधारित इन्फोग्राफिक्सची निर्मिती
यामुळे पत्रकारांना केवळ माहिती गोळा करण्याऐवजी प्रत्यक्ष घटनास्थळी जाऊन तपासणी,मुलाखती आणि सखोल वृत्तांकनासाठी अधिक वेळ देता येईल.
कोणती कामे एआय करू शकणार नाही?
एआय कितीही प्रगत झाले तरी काही गोष्टी मानवी पत्रकारच प्रभावीपणे करू शकतात.
घटनास्थळी जाऊन वास्तव समजून घेणे
मानवी भावना आणि सामाजिक संदर्भ ओळखणे
संवेदनशील विषयांवरील संपादकीय निर्णय
नैतिक मूल्यांचे पालन
सत्तेला प्रश्न विचारणारी शोध पत्रकारिता
म्हणूनच भविष्यात पत्रकारांची जागा एआय घेणार नसून, एआय वापरणारे पत्रकार अधिक सक्षम ठरणार आहेत.
आव्हानेही तितकीच महत्त्वाची
एजंटिक एआयचा वापर करताना काही बाबींकडे विशेष लक्ष द्यावे लागेल.
चुकीची किंवा दिशाभूल करणारी माहिती तयार होण्याचा धोका
कॉपीराइट आणि बौद्धिक संपदा हक्क
वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण
संपादकीय पारदर्शकता
एआयने तयार केलेल्या मजकुराची मानवी पडताळणी
यासाठी प्रत्येक वृत्तसंस्थेने स्पष्ट एआय धोरण (AI Policy) तयार करणे आवश्यक ठरेल.
भविष्यातील वृत्तकक्ष
पुढील काही वर्षांत वृत्तकक्षात अनेक एआय एजंट एकाच वेळी काम करताना दिसतील. एखादा एजंट बातम्या गोळा करेल, दुसरा तथ्य पडताळणी करेल, तिसरा लेखन करेल, चौथा व्हिडिओ किंवा इन्फोग्राफिक्स तयार करेल, तर पाचवा विविध डिजिटल माध्यमांवर बातम्या प्रकाशित करेल. या सर्व प्रक्रियेवर संपादक अंतिम नियंत्रण ठेवेल.यामुळे वृत्तसंस्था अधिक वेगवान,डेटा-केंद्रित आणि वाचकाभिमुख होतील.
एजंटिक एआय ही केवळ नवी तांत्रिक संकल्पना नाही;ती पत्रकारितेच्या कार्यपद्धतीत बदल घडवणारी पुढची मोठी क्रांती आहे.वेगवान बातमी निर्मिती, अचूक माहिती,कार्यक्षम व्यवस्थापन आणि वैयक्तिकृत वाचक अनुभव यामुळे वृत्तसंस्थांची गुणवत्ता आणि स्पर्धात्मकता वाढू शकते.तथापि,पत्रकारितेचा आत्मा हा सत्यशोधन,निष्पक्षता,संवेदनशीलता आणि सामाजिक जबाबदारी यामध्येच आहे.त्यामुळे भविष्यातील यशस्वी वृत्तकक्ष तोच असेल,जो मानवी बुद्धिमत्ता आणि एजंटिक एआय यांचा संतुलित व जबाबदार वापर करेल.
