डॉ. प्रकाश कुंभार यांनी कुंभार समाजाबाबत केलेल्या दीर्घकाळ, खोलवर, व्यापक, आशयगर्भ आणि डोंगराएवढ्या संशोधनाचं वर्णन करण्यासाठी माझ्याकडेच काय पण अन्य कोणाकडे सर्वव्यापी शब्द असतील का याविषयी मी स्वतः थोडा साशंक आहे. १६०० पानांच्या आणि पाच खंडात विभागल्या गेलेल्या या ग्रंथाला एका अर्थाने सायक्लोपीडिया म्हटल्यास वावगे होणार नाही. सुमारे वीस हजार वर्षांपासूनचा कुंभार समाज आणि त्याने समाज घडविण्यासाठी केलेला प्रवास शब्दबद्ध करणाऱ्या डॉ. प्रकाश कुंभार यांचे काम एकोंड्या शिलेदारासारखे आहे. अशा कामासाठी प्रचंड जिद्द, समर्पणाची भावना, स्वतःलाच पुनपुन्हः उसवण्याची क्षमता, कष्ट, विद्वत्ता आदी सर्व गोष्टींची आवश्यकता असते. डॉ. प्रकाश कुंभार यांनी ती सर्व सिद्ध केली आहे.

एकसंघ समाजाचा इतिहास आणि त्याचा एक घटक असलेल्या आणि काळाच्या ओघात जात बनलेल्या लोकजीवनाचा इतिहास या दोन गोष्टी असतात. त्या परस्परांचा भाग असल्या तरी त्याचे अस्तित्व स्वतंत्रपणे असते. कुंभार हा काही एका देशापुरता, एका प्रदेशापुरता मर्यादित समाज नाही. तो वैश्विक आहे. जेथे जेथे माणसाचे जगणे चालू आहे तेथे हा समाज होता. हा समाज पकडण्यासाठी सर्वप्रथम एक विशाल दृष्टी असावी लागते. प्रसंगी कायांतराची क्षमता असावी लागते. भूगोलानुसार माणसाचं जीवन, संस्कृती बदलत असते. वेगवेगळ्या नावाने वेगवेगळ्या देशांत कुंभारकाम करणारा समाज एकत्रित पकडून ग्रंथबद्ध करणे हे आणखी अवघड काम असते. मराठीत एखाद्या जातीविषयी एवढ्या खंडात आणि पानांत विभागलेल असा संदर्भ ग्रंथ अपवादानेच सापडेल, या अपवादाचा धनी डॉ.कुंभार आहे.

… म्हणूनी ते स्वराज्य सुराज्य

मातीशी माणसाचं एक भरभक्कम नातं तयार झालं आणि त्यातून मातीच्या भांड्यांचा, वस्तूंचा जन्म झाला. भांड्यांनी मानवी जीवनाशी नुसतेच भौतिक नव्हे तर एक अंतरिक नाते तयार झाले. माती वगळून मानवी जीवनाचा विचार करता येत नाही, कारण पहिली व जगभर पसरलेली क्रांती मातीमुळेच निर्माण झाली. तिला आपण कृषी क्रांती म्हणू शकतो. कृषी क्रांतीपूर्व आणखी काही क्रांत्या मातीमुळे झाल्या. त्यात मातीपासून भांडी बनविण्याची क्रांती होय. या क्रांतीने माणसाच्या प्रतिभेला पंख दिले. कलात्मकता सुगंधी बनवली. आता अन्न, पाणी विखुरलं जाणार नव्हतं तर ते मातीच्या भांड्यात सुरक्षित राहणार होतं. अधिक काळ टिकणारं होतं. लोहकण घेऊन ते जगणारं होतं. प्रदूषणापासून अन्न-पाण्याला मुक्त ठेवणारं होतं. मातीपासून नुसतीच भांडी जन्माला आली नाहीत ती तर मातीच. शिवाय पुढं शेतीचा शोध लागला. मग औद्योगिक क्रांत्या आल्या. सोन्या-चांदीपासून लोखंडापर्यंत अनेक धातू माणसानं पृथ्वीच्या विस्तीर्ण आणि समृद्ध उदरातून बाहेर काढले. या सर्व स्थित्यंतरांचा, त्यातून घडणाऱ्या बदलाचा एक आदीम साक्षीदार म्हणजे डॉ.प्रकाश कुंभार आहे.

प्राचीन संस्कृती, शिक्षण, कला मानवी जीवनाला घडविणाऱ्या प्रगतीच्या व प्रतिभेच्या लाटा याचा साक्षीदार आणि काही अंशी निर्माता म्हणजे हा समाज आहे. जगभर तो पसरला. आपल्या प्रतिभेच्या, कर्तृत्वाच्या मुद्रा तो कोरत राहीला. त्याच्या हातातून आकाराला आलेल्या गोष्टी म्हणजे नुसती भांडी नाहीत, तर त्यांच्या कणाकणांत मानवी संस्कृती आणि तिच्या वाटचालीची माहिती मिळते. भांड्यांचा एक तुकडा आपल्याला हजारो वर्षेमागे घेऊन जातो आणि निसर्गातून बाहेर पडून संस्कृती बनवू पाहणाऱ्या माणसापर्यंत त्याच्या पर्यावरणापर्यंत त्याच्या सर्व प्रकारांच्या विकासापर्यंत आपल्याला तो घेऊन जातो. संस्कृतीच्या विकासाचा झरा जेथे सुरू झाला तेथपर्यंत हा तुकडा आपल्याला घेऊन जातो. ऱ्हास पावलेल्या, टिकून राहिलेल्या आणि भकास झालेल्या संस्कृतीच्या अभ्यासात हाच कुंभारांच्या हातून तयार झालेला, आकार धारण केलेला तुकडा शिडीप्रमाणे ठरतो. या तुकड्याचा बाप कुंभार म्हणूनच. समाज व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक तोच ठरतो. तो नुसत्या वस्तूच तयार करत नाही तर त्यात इतिहास, भूगोल सर्व काही भरतो आणि मडक्यांना, थाळ्यांना, अन्य काही मातीच्या वस्तूंना तो श्वास घ्यायला लावतो. त्यात श्वास भरतो. माणसाचे श्वास मर्यादित असतात, पण मातीपासून बनवल्या गेलेल्या वस्तूंचे श्वास मर्यादित नसतात. ते काळाच्या कॅलेंडरखाली पुरून उरतात.

आपलं शरीर पंचमहाभुतांपासून बनले आहे असे गर्वाने सांगणारा माणूस या पंचमहाभुतांविषयी श्रद्धा, भक्ती या नात्यानं वागू लागला. माती तर सर्व श्रेष्ठ होती. तिच्यातून त्याने शेतीच केली नाही तर माती त्याच्या जगण्याच्या कणाकणाला चिकटली. त्यातूनच भांडी तयार झाली हे आपण पाहिलेच. भांड्याने माणसाचे एकूणच ऐहीक जीवन बदलले. भांडीसुद्धा वृत्ती, धर्म, अर्थ, कला, संस्कृती आदी घटकांचा भाग बनली. एवढेच नव्हे तर ग्रीस देशात हीच भांडी काही काळ चलनाचा भाग बनली. पूर्वी विनिमयासाठी सोने, चांदी, गाई वगैरे गोष्टी वापरल्या जात. हीच चलनाची जागा भांड्यांनी घेतली हे ऐकून आपणास आश्चर्य वाटल्याशिवाय राहणार नाही.

भारतीय अध्यात्म आणि आंतरभारती चळवळ : एकात्मतेचा सेतू

आपल्या सर्वांनाच ठाऊक आहे की, अलबेरूनी हा मध्ययुगातला (९७३-१०४८) एक जगप्रसिद्ध विचारवंत, ज्योतिषशास्त्रज्ञ, इतिहासकार, ग्रह-ताऱ्यांचा आणि अनेक भाषा, संस्कृतीचा तो अभ्यासक होता. गझतीने भारतावर केलेल्या स्वारीच्या वेळी तो त्याच्याबरोबर आला. काही काळ भारतात राहून भारतातील धर्म, संस्कृती, समाज, वर्ण आदींचा अभ्यास करून त्यानं ग्रंथ लिहिला. ‘अलबेरूनीचा भारत’ या नावाने तो प्रसिद्ध आहे. या ग्रंथात अनेक ठिकाणी मातीपासून तयार झालेल्या मूर्ती, भांडी याचा उल्लेख आहे. याच ग्रंथात ग्रीसमध्ये मातीच्या भांड्यांचा अर्थकारणात प्रचंड महत्त्व येऊन त्यानी चलनाची जागा कशी घेतली गेली किंवा ती दिली गेली याचा उल्लेख आहे. (पान नं. ७२)

ग्रीसमध्ये कायरसनंतर गादीवर आलेल्या पहिल्या इ.स.नाच्या काळी रोमन लोकांनी अथेनियन लोकांकडून बारा ग्रंथात असलेले त्यांचे (अथेनियनांचे) कायदेशास्त्र मागवून घेतले. पॉम्पीलियन राजाच्या कारकीर्दीपर्यंत रोमन लोकांमध्ये हेच कायदे सुरू हाते. पुढे पॉम्पीलियसने नवीन कायदे केले. दहा ऐवजी बारा महिन्यांचे वर्ष पाडण्याची प्रथा त्याने सुरू केली. चांदी ऐवजी मातीच्या भांड्यांचा आणि चामड्याचा उपयोग व्यापारासाठी चलनाप्रमाणे करावा असेही त्यांनी ठरवले. या सर्व गोष्टींचा परिणाम म्हणून की काय त्याच्याविषयी जनमत प्रतिकूल झाले.

देवाची रूपे, मूर्तीमध्ये साकार करण्यात आली. आजही आपण कुंभाराने बनवलेल्या देव-देवतांच्या मूर्ती मोठ्या श्रद्धेने, भक्तीने सांभाळत असतो. एवढेच नव्हे तर समाज या मूर्तीमध्ये जीव भरवण्याचा प्रयत्न करत असतो. केवळ भांडी बनवण्यापुरताच कुंभार मर्यादित राहिला नाही तर त्याच्या कलेने धार्मिक, आध्यात्मिक, आर्थिक क्षेत्रात प्रवेश केला. हजारो वर्षेएक महत्त्वाचा आणि बहुआयामी घटक म्हणून कुंभार वाटचाल करत राहिला, हे मान्यच करावे लागेल.

माती कलेत आली, वस्तूत आली, माणसाच्या रक्तात आणि त्याच्या जगण्यात आली. त्याच्या देवा-धर्मात, अध्यात्मात आणि पुराणात आली. विज्ञानात आली, साहित्यात आली. माती वगळून काहीच होणार नाही अशा ठिकाणी कुंभार उभा आहे. माती हा मूलभूत तत्त्वज्ञानाचा विषय झाला. जगातले एक अती प्राचीन ‘तत्वज्ञ लाओत्से’ पासून ते बुद्धापर्यंत, अगदी अलीकडे संत कबीरापासून ते गोरा कुंभारापर्यंत या सर्वांनी माती म्हणजे माणसाच्या जगण्याचा आणि अध्यात्माचा भाग कसा आहे हे सांगितले. पाच तत्वातील एक तत्व म्हणजे माती ! विश्वाच्या चराचरांत आणि माणसाच्या अणू-रेणूत ती पसरली आहे, रूजली आहे. मातीच्या मडक्याला कबीर मानवी जीवनाची उपमा देतात. हे मडके स्वार्थ, द्वेष आदी विकाराने भरले आहे. ते फुटते तेव्हा कबीर आनंद व्यक्त करतात आणि ‘भला हुआ मेरी मेडकी फुटी…’ असे सांगतात.

एवढेच नव्हे तर त कुंभाराला उपदेश करताना म्हणजे माती होऊन उपदेश करताना ते म्हणतात, ‘तू मला आयुष्यभर चेंगरत जा, तुडवत जा, पण एक दिवस असा येईल की तुझ्या मृत्यूनंतर मीच तुझ्यावर पसरलेली असेन.’ मातीच्या मडक्याची मातीच होणार. तसा माणूस पंचत्वात विलीन होणार. तो दिसणार नाही पण असेल. मातीत पुरल्यानंतर काही काळानंतर तोही मातीचाच भाग बनेल. दिसणार नाही पण माती बनून असेल. मातीचं तत्वज्ञान जगभर लोकांनी मांडले आहे.

मानवी जीवन घडणाऱ्यापैकी ते सुंदर बनवणाऱ्यापैकी कुंभार एक आहे. भारतात व्यवसाय, जाती बंद झाले आणि कुंभारालाही मनुस्मृतीनं शूद्र बनवला. जो प्रचंड कष्ट करतो, निर्माण करतो त्याला आपल्याकडे शूद्र बनविण्याची प्रथा आहे. या प्रथेचा कुंभारही बळी ! याबरोबर आधुनिकतेमध्ये त्याच्या जगण्याला, व्यवसायाला अनेक आव्हाने तयार झाली आहेत. वाढत्या यांत्रिकीकरणामध्ये त्याचा पारंपरिक व्यवसाय कात्रीत सापडला आहे. इतका कात्रीत सापडला आहे की तो स्वतःची ओळखच विसरू लागला आहे. अशा काळात डॉ. प्रकाश कुंभार यांनी साकारलेला महाकाय संदर्भ ग्रंथ एखाद्या दीपस्तंभासारखा वाटतो. आपल्या समाजाचा वीस हजारांहून अधिक वर्षांचा प्रवास कोठून कुठेपर्यंत आला, त्यातील ताणेबाणे काय, चढ-उतार काय हे सारं सांगण्याचे काम आणि समाजाला सावध करण्याचं कामही हा संदर्भ ग्रंथ करतो आहे.

पुस्तकाचे नाव – भारतीय कुंभार समाज – शोध आणि बोध
संपादक – डॉ. प्रकाश कुंभार
किंमत – 3000 रुपये