“रोहित पवार तोंडात सोन्याचा चमचा घेऊन जन्माला आले आहेत” अशी टीका करणे सोपे आहे. पण पुण्यात आंदोलन करणाऱ्या मुला मुलींनी उपस्थित केलेल्या मुद्द्यांना उत्तरे द्यावी लागतील, महाराष्ट्राची झालेली कोंडी फोडावीच लागेल. रोहित पवार यांच्यावरील टीकेने ती फुटणार नाही.

पुण्यात गेल्या काही दिवसांपासून विद्यार्थ्यांनी महाराष्ट्र लोक सेवा आयोगच्या (एम पी एस सी) परीक्षा देणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे आंदोलन चालू आहे. या आंदोलनस्थळी अनेक नेत्यांनी हजेरी लावलेली पाहायला मिळाली. राज ठाकरे, संजय सिंह, अमोल कोल्हे, संजय राऊत, ओमराजे निंबाळकर, अभिजित दिपके यांनी हजेरी लावल्यानंतर तिथे मोठमोठी भाषणं झाली. त्यांनी सर्वांनी भूमिका मांडल्या. पण या सर्वामध्ये रोहित पवार एका बाजूला बसलेले दिसून येत होते. गेले अनेक दिवस ते आणि आमदार विश्वजित कदम विद्यार्थ्यांसोबत आहेत. त्यांना पाठिंबा देत आहेत. त्याच पार्श्वभूमीवर आता रोहितचे वडिल राजेंद्र पवार यांनी मुलासाठी एक भावनिक संदेश लिहिला आहे. यामध्ये एका बापाच्या मुलाबद्दलच्या भावनांना त्यांनी वाट मोकळी करुन दिली. त्यांनी यावेळी टीकाकारांनाही उत्तर दिलं आहे. “सोन्याचा चमचा मी शोधू लागलो आहे”, असं म्हणत त्यांनी “राजकारणातील एखादा साप जर तुला कधी चावला तर ते विष पचवायची तयारी ठेव, पण त्याचसोबत त्याचे दात उपसायचीही तयारी ठेव”, असं म्हटलं आहे.

बारामतीचे पवार म्हटले की, अनेकांच्या मनामध्ये वेगवेगळे विचारप्रवाह येतात. त्याला इलाज नाही. कारण तो आता वर्तमानातला इतिहास झाला आहे. गोविंदराव पवार आणि शारदा पवार यांच्या मुलांनी विशेषतः शरद पवार यांनी महाराष्ट्राच्या राजकारणामध्ये एक वेगळी भूमिका स्वीकारून सार्वजनिक जीवन उभे केले आहे. ते कोणाला नाकारता येत नाही. (त्याचे मूल्यमापन अनेकांनी केले आहे अनेक जण करीत राहतील. आता तो विषय नाही) त्यांचे बंधू आप्पासाहेब पवार कृषी तज्ञ होते. त्यांनी अहिल्यानगर जिल्ह्यात राहुरीला असलेल्या महात्मा फुले कृषी विद्यापीठात काही काळ नोकरी केली आणि नंतर त्यांनी कृषी क्षेत्रातील विविध प्रयोग करण्यामध्ये आपले जीवन व्यतीत केले. त्यांचे चिरंजीव राजेंद्र पवार. या आंदोलनामध्ये विद्यार्थ्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिलेले रोहित पवार त्यांचे चिरंजीव..!

महाराष्ट्र लोक सेवा आयोगा मार्फत महाराष्ट्र शासनासाठी आवश्यक असणारे मनुष्यबळ भरती करण्यासाठी विविध प्रकारच्या परीक्षा घेतल्या जातात. त्या परीक्षांमध्ये गुणवंत ठरणाऱ्यांच्या मुलाखती होतात आणि त्यांना सेवेमध्ये हजर करून घेतले जाते. अलीकडच्या काळामध्ये अशा प्रकारची सेवा (नोकरी) करण्यासाठी महाराष्ट्रातील तरुण तरुणींचा ओढा वाढलेला आहे. याचे कारण शासकीय नोकरी म्हणजे सेवेची हमी असते. तुलनेने चांगली वेतन श्रेणी असते. अनेक सोयी सुविधा असतात. पूर्वी अशा नोकरदार वर्गाला निवृत्तीनंतर मृत्यूपर्यंत वेतनही मिळत होते. आता त्यामध्ये बदल झाला आहे. शासकीय नोकरी म्हणजे जीवन यथार्थ झाले असे मानले जाऊ लागले. कारण आपल्या आजूबाजूला अनेकांचा बदल होताना पाहिला आहे. शिवाय सरकारी यंत्रणेत प्रचंड भ्रष्टाचार चालतो त्यामध्ये हात धुवून घेणारे कमी नाहीत. त्यामुळे अशा प्रकारची नोकरी मिळाली तर चौफेर प्रगती होते यावर शिक्कामोर्तब झालेले आहे. परिणामी या नोकरीची ओढ करून तरुण वर्गामध्ये निर्माण होणे साहजिकच आहे.

त्याचबरोबर एक भयान वास्तव असे आहे की, या शासकीय नोकरी व्यतिरिक्त जो काही रोजगार निर्माण होतो किंवा नोकऱ्या मिळतात त्याला कोणतीही शाश्वती नाही अलीकडच्या काळामध्ये माहिती तंत्रज्ञानात किंवा तांत्रिक शिक्षण घेतलेल्या तरुण-तरुणींना वगळता इतरांना नोकरीच मिळत नाही. मिळाली तरी तुटपुंजे वेतन मिळते. कला, वाणिज्य किंवा विज्ञान अशा शाखेतून शिकून पदवी – पदव्युत्तर शिक्षण घेतलेल्या मुलांना कोणत्याही प्रकारच्या रोजगाराच्या संधी उपलब्ध नाहीत.

सरकारने अलीकडे नोकर भरती थांबवलेली आहे. शिक्षक किंवा प्राध्यापक वर्गाची भरती देखील अनेक वर्षे थांबवलेली आहे. याला आता पंधरा ते वीस वर्षे होऊन गेली. या कालावधीमध्ये शिकून तयार झालेली एक पिढीच बरबाद झाली आहे. अनेकांनी पदव्युत्तर शिक्षणापासून नेट- सेट ते पीएचडीपर्यंतचा अभ्यास पूर्ण केला. आता ते पन्नाशीच्या पुढे गेले तरी त्यांना नोकरी काही मिळली नाही. विनाअनुदानित शिक्षणाचा रोग आपल्या व्यवस्थेला लागला आणि त्याची दुर्गंधी दूरवर पसरत गेली. परिणामी अशा संस्थांमध्ये दाखल झालेल्या शिक्षकांना तुटपुंज्या वेतनावर काम करावे लागते.

पदवी मिळते, ज्ञान नाही

याहून दुसरी कोंडी आत्ताच्या तरुण पिढीची अशी झाली आहे की, जे काही शिक्षण मिळते, ते टिकाऊ नाही ते टाकाऊ झाले आहे. अनुदानित शाळा हायस्कूल किंवा कॉलेजमध्ये शिकवले जात नाही आणि खाजगी शिक्षण संस्थांमध्ये त्याहून अधिक वाईट परिस्थिती आहे. म्हणजे पदवी मिळते पण ज्ञान मिळत नाही. परिणामी जेव्हा ही मुले नोकरीसाठी जातात तेव्हा त्यांना नकारच मिळतो. अशी पदवीधारक तरुणांची पिढी करण्याचे महान कार्य गेल्या चार-पाच दशकामध्ये महाराष्ट्रात घडलेले आहे.

दुसऱ्या बाजूला ग्रामीण भागातील अर्थकारण जे शेतीवर अवलंबून आहे त्या शेतीची चौफेर कोंडी झालेली आहे. त्यांना कोणी सांगते आधुनिक शेती करा. पण आधुनिक शेती करण्यासाठी भांडवल पुरत नाही किंवा तितके भांडवल गुंतवून नवे तंत्रज्ञान वापरण्याची क्षमता या शेतकरी वर्गामध्ये नाही. उत्पादित केलेल्या मालाला भाव मिळेल याची खात्री नाही. उत्पादन खर्चावर मर्यादा राहिलेली नाही. शेतीमालाची जशी लुबाडणूक होते त्याहून अधिक लुबाडणूक शेतीसाठी लागणाऱ्या माल पुरवठाधारकांकडून केली जाते. अलीकडेच एक बातमी आपण वाचली. बाजारात विकल्या गेलेल्या पिकावरील कीटकनाशकांपैकी अकरा हजार कोटी रुपयांची औषधे बनावट निघाली. बियाणे बनावट,.खते बनावट, औषधे बनावट, तंत्रज्ञान बनावट आणि सल्ला देणारे महा बनावट…! अशा लोकांनी शेतीला दुहेरी लुबाडायचे तंत्र अवलंबलेले आहे. अशा शेतीतून बाहेर पडावे आणि नोकरी करावी तर शिक्षण व्यवस्था उध्वस्त झालेली आहे.

अनुदानित किंवा विनाअनुदानित शिक्षण संस्थांमध्ये न शिकवताच पदव्या दिल्या जातात (याला काही अपवाद असू शकतात आणि आहेत) ज्यांनी शिक्षणाचा बाजार करायचाच ठरवलेला आहे अशा बहुसंख्य असलेल्या लोकांकडून काय अपेक्षा करणार? (एका माजी मंत्र्याच्या शिक्षण सम्राट दिवट्याने खास विमानातून पळून परदेशी जाण्याचा प्रयत्न केला होता ही घटना ताजीच आहे)

आम्ही आणि ते

महाराष्ट्राच्या ग्रामीण, निमशहरी आणि शहरात राहणाऱ्या कमी उत्पन्न गटातील मुलांची ही अवस्था आहे. ती सर्व जाती धर्मातील लोकांच्यामध्ये आहे. पण आपले प्रश्न समान पातळीवर येऊन मांडण्याची व्यवस्था नाही. तसे व्यासपीठ नाही. कारण आपण जात आणि धर्मामध्ये वाटणी करून घेतलेली आहे. ‘आम्ही आणि ते’ अशी ठाम समजूत झाली आहे. महाराष्ट्राचा इतिहास पाहिला तर तो असा नव्हता. किंबहुना असा महाराष्ट्र निर्माण होईल याची शक्यता त्या काळातील समाज धुरींना तथा राज्यकर्त्यांना होती. तो होऊ नये म्हणून अनेकांनी प्रयत्न केले. आधुनिक महाराष्ट्राचे स्वप्न पाहिलेल्या तत्कालीन नेत्यांनी देखील हाच मार्ग अवलंबणे पसंत केले होते. पण त्या सर्व आता आदर्शवादी गोष्टी वाटू लागलेल्या आहेत. अनेकांना त्याचेच चुकीचे होते असे आता वाटू लागले आहे.

अशा पार्श्वभूमीवर जेव्हा विद्यार्थ्यांचे आंदोलन उभे राहते आणि रोहित पवार यांच्यासारखा संवेदनशील लोकप्रतिनिधी त्यांच्या पाठीशी उभा राहतो. तेव्हा त्याचे कौतुक केले पाहिजे. एम पी एस सी चा कारभार भ्रष्टाचाराने बरबटला असेल तर त्यातील साऱ्यांना हाकलून द्या ही मागणी चुकीची कशी असू शकते. सत्ताधाऱ्यांनो खुर्च्या खाली करा अशी मागणी थोडीच आहे? मी वर उल्लेख केल्याप्रमाणे पवार आणि बारामतीकर म्हटले तर अनेक जण अनेक प्रकारच्या चष्म्यातून त्यांच्याकडे पाहतात. राजेंद्र पवार यांनी जे धारदार उत्तर या सर्वांना दिले आहे. ते महत्त्वाचे आहे. ‘रोहित पवार तोंडात सोन्याचा चमचा घेऊन जन्माला आले आहेत’ अशी टीका करणाऱ्यांना माझा एक प्रश्न आहे की, त्यांच्या तोंडी सोन्याचा चमचा असेल पण जी मुलं पुण्यामध्ये आंदोलन करतात किंवा देशभर सुद्धा करीत आहेत. त्यांच्या तोंडामध्ये सोन्याचा चमचा आहे का.? त्यांच्या तोंडामध्ये अन्नाचे दोन घास पडावेत याची काही शाश्वती आहे का? ती शाश्वती नसेल आणि ती मुलं जर अन्नासाठी झगडा करत असतील आणि त्यांच्यासाठी कोणीतरी उभा राहत असेल मग त्याच्या तोंडी भाषा कोणती आहे हे महत्त्वाचे की त्याच्या तोंडी सोन्याचा चमचा होता म्हणून ते इथपर्यंत आलेत अशी टीका करणे महत्त्वाचे आहे?

आप्पासाहेब पवार ते रोहित पवार हा प्रवास देखील आपण पाहिला पाहिजे. तो साधा नाही महाराष्ट्रातील अनेक जण तसा प्रवास करण्याचा प्रयत्न करतात. शेतकरी कुटुंबामध्ये जन्माला आलेले अप्पासाहेब पवार यांनी अनेक पातळीवर वेगळा प्रयत्न करून पाहिला. कदाचित त्यांना हा प्रयत्न करण्यासाठी किंवा हे प्रयोग करण्यासाठी शरद पवार या राजकीय भावंडाची मदत झाली असेल. भाऊच भावाला मदत करणार नाही तर कोण करेल? मदत केली तरी आणि नाही केली नाही तरी लोकांचा राग असतो. आप्पासाहेब पवार यांनी कष्टाने संपत्ती निर्माण केली. आज रोहित पवार राजकारणामध्ये आहेत म्हणून आपल्याला दिसतात. ते जर उद्योग धंदे उभे करून गडगंज पैसा मिळवून आरामांमध्ये राहिले असते तर आपण त्यांच्याविषयी चर्चा केली असती का? तसे करणे कोणता गुन्हा ठरला असता का? अजिबात नाही. तशीच परिस्थिती विश्वजित कदम यांची आहे.

काही विकल्प नाही

महाराष्ट्राच्या नव्या पिढीची जी कोंडी झाली आहे ती या तरुण राज्यकर्त्यांनी ओळखले पाहिजे. सध्याचे जे राज्यकर्ते आहेत, मंत्री आहेत, मुख्यमंत्री आहेत. यांच्या पुढे कोणताही विकल्प नाही. महाराष्ट्रात राहणाऱ्या मराठी माणसाचे जीवन सुखकर कसे होईल किंवा त्याच्या पुढच्या विवंचना कशा संपतील किंवा सुलभ होतील याचा काही आराखडा आहे का..? याचे उत्तर नकारात्मक आहे. त्यांच्यासमोर काही विकल्प नाही. महाराष्ट्राची स्थापना झाली तेव्हा काम करणारे मंत्रिमंडळातील अनेक नेते त्यांच्या खात्या समोर असलेली आव्हाने ही माणूस केंद्रीय ठेवून सांभाळत होते. काम करीत होते. त्यामुळे सहकार चळवळ वाढली, शिक्षण प्रसार झाला, गावोगावी शिक्षण संस्था उभ्या राहिल्या, सहकारी कारखानदारी उभी राहिली. महाराष्ट्राचे वेगाने आधुनिक झाले. औद्योगीकरण झाले. शहरीकरण वाढले. नव्या तंत्रज्ञानाचे केंद्र (आयटी) उभे राहिले. फळबाग शेती विकसित झाली. या सर्व गोष्टी आपोआप घडलेल्या नाहीत.

महाराष्ट्रात १९७२ मध्ये दुष्काळ पडला होता. त्या वर्षी याच पुण्यातील शनिवार वाड्यासमोर उभे राहून तत्कालीन मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक म्हणाले होते की, “अन्न – धान्याच्या उत्पादनामध्ये महाराष्ट्राला स्वावलंबी बनवायचे आहे. तो जर स्वावलंबी झाला नाही तर याच शनिवार वाड्यासमोर मला गुन्हेगार म्हणून फाशीची शिक्षा द्या. ती शिक्षा मी भोगायला तयार आहे”

महाराष्ट्र समोरील सर्वात मोठा प्रश्न सोडवण्यासाठी किती मोठा निर्धार होता. तो पूर्ण झाला नाही तर मी जबाबदार असेन आणि त्यासाठी शिक्षा भोगण्याची तयारी दर्शवणारी आहे, असे राज्यकर्ते आज आपल्याला हवे आहेत. विद्यार्थी आत्महत्या करत आहेत. शेतकरी आत्महत्या करत आहेत. तरुण आत्महत्या करतो आहे.. दुसऱ्या बाजूला अमली पदार्थांचा विळखा पडतो आहे.भ्रष्टाचाराची बजबजपुरी झाली आहे. शिक्षण संस्थांचा बाजार मांडलेला आहे. शिक्षक होऊ इच्छिणाऱ्याला लाच देऊन नोकरी दिली जाऊन त्याने कोणता आदर्श जोपासावा, अशी अपेक्षा करणार आहोत? अशा परिस्थितीचा परिपाक म्हणजे हे विद्यार्थ्यांचे आंदोलन आहे. त्याची थट्टा करू नका. या आंदोलकांच्या पाठीशी उभे राहून या विद्यार्थ्यांनी उपस्थित केलेले प्रश्न सोडवणे आवश्यक आहे. त्यासाठी एक दोन आमदार धडपडत असतील तर त्यांच्यावर टीका करताना त्यांनी जन्माला येताना तोंडात सोन्याचा चमचा घेऊन जन्माला आहेत की नाही. असा प्रश्न उपस्थित करणे किती क्रूर असू शकते ?

कोणी कोणाच्या पोटी जन्माला यावे, कुठे जन्माला यावे, कोणाच्या घरात जन्माला यावे. याचे कोणी नियंत्रण करू शकते का? पण परिस्थिती काहीही असली तरी समाज कोठे आहे समाजातला प्रत्येक घटक कोठे आहे याचे आकलन उत्तम असेल आणि त्याच्या समोरच्या समस्यांना भिडण्याची तयारी जर असेल तर त्याला आपण पाठवले दिले पाहिजे.

ज्योतिबांचे बंड

महात्मा ज्योतिबा फुले यांचे उदाहरणं आपण घेऊ या. ते समाज सुधारक होते. घरावर तुळशीपत्र ठेवण्याची त्यांची तयारी होती. त्यांच्या समाजसुधारणेला विरोध करणाऱ्यांनी त्यांच्या वडिलांवर दबाव आणला की तुमच्या मुलांनी या गोष्टी बंद कराव्यात अन्यथा तुमच्यावर बहिष्कार घातला जाईल. तेव्हा वडिलांनी जोतिबांचे मन वळवण्याचा प्रयत्न केला. तेव्हा ज्योतिबांनी घराचा त्याग केला म्हणून आजही त्यांचे आपण महत्त्व जाणतो. हेच ज्योतिबा फुले हे उत्तम व्यावसायिक होते. त्यांनी अनेक कंत्राटे घेतली होती. पैसे मिळवले. पण सारे मिळवलेले बळ समाजाच्या उद्धारासाठी खर्ची घातले. जर त्यांनी सोन्याच्या चमच्याने जेवायचे ठरवले असते तर त्यांना अशक्य नव्हते. त्यांच्याकडे व्यवसाय करण्याची कला होती. ते चांगले कंत्राटदार होते. त्यांनी अनेक इमारती बांधल्या. पूल बांधले. रस्ते बांधले. तसेच राजेंद्र पवार यांनी चांगले व्यवसाय केले. आजही करीत आहेत. रोहित पवार यांनी देखील उद्योगधंदे उभे केले. ते करणे कोणताही गुन्हा नाही. अनेकांना आज माहीत नसेल की एखाद्या बहुराष्ट्रीय कंपन्यांच्या सर्वोच्च अधिकाऱ्याला जितका पगार मिळत असेल तसा पगार रोहित पवार आपल्या उद्योगधंद्यांचा कारभार सांभाळणाऱ्या अधिकाऱ्याला देतात. असे अनेक उद्योजक, व्यापारी, कंत्राटदार महाराष्ट्रात उभे राहिले. या सर्वांनी चोऱ्या केलेल्या नाहीत.

आत्ता जी व्यवस्था तयार झाली आहे त्याच्याविषयी आपण बोलले पाहिजे. महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाची परीक्षा ज्या पद्धतीने होते. त्यात गैरकारभार ज्या पद्धतीने चालतो या विषयी बोलायचेच नाही का.? नीटच्या परीक्षेमुळे काय घडलं हे आपल्यासमोर आहे. आठ विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केली. हा सर्व प्रकार भ्रष्टाचारामुळे होतो. चुकीच्या प्रशासकीय व्यवस्थेमुळे होतो. हे सर्व घडल्यानंतर त्याचे जे दूरगामी परिणाम आपल्या समाजावर होणार आहेत. ते सर्वांनाच भोगावे लागणार आहेत. चुकीच्या पद्धतीने झालेले डॉक्टर्स किंवा इंजिनियर्स कोणत्या प्रकारची सेवा आपल्याला देऊ शकतील? याचा विचार केलेला बरा ..! शिक्षण न घेतलेले पदव्युत्तर धारक पुढच्या पिढीला काय शिकवू शकतील.? याचाही विचार आपण केला पाहिजे.

वटणीवर आणणे

तेव्हा रोहित पवार जन्मले तेव्हा यांच्या तोंडी सोन्याचा चमचा होता अशी टीका करण्याऐवजी त्यांच्या तोंडी आजची भाषा काय आहे? त्याचा विचार आपण केला पाहिजे. रोहित पवार यांनी आमदारकी आणि सार्वजनिक जीवन सोडून उद्योगधंद्यासाठी काम करायचे ठरवले तर ते मोठे यशस्वी उद्योजक होऊ शकतात. आताही ते आहेत. पण त्यापेक्षा ज्यांची परिस्थिती बरी आहे त्यांनी समाजासाठी अधिक वेळ खर्च करणे हे महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे राजेंद्र पवार यांनी ज्या तळमळीने ‘सोन्याच्या चमचा’ याला उत्तर दिले आहे ते महत्त्वाचे आहे. पण महाराष्ट्रामध्ये एक प्रथा पडलेली आहे की, बारामतीच्या पवारांच्या विषयी काही बोलले तर त्यालाही चमचा ठरवले जाते. कदाचित ते भाग्य माझ्याही वाटायला येऊ शकेल. पण मुलांनी उपस्थित केलेला प्रश्न, महाराष्ट्राची झालेली कोंडी ही टीका आपल्याला वाचू शकणार नाही. ती कोंडी फोडावीच लागेल. ती फोडण्याची तयारी विद्यमान सरकारमध्ये नाही. त्याला पर्यायी काही दिसत नाही. कारण हे सरकार येण्याच्या अगोदर जे सत्तेवर होते. त्यांनी देखील असंख्य चुका केलेल्या आहेत. या सर्वांनाच वटणीवर आणावे लागेल, तरच महाराष्ट्र पुढे जाईल.

विवेकानंद पाटील यांच्यासारखा तरुण ज्या तळमळीने बोलतो आहे आणि तो बोलला म्हणून त्याच्या घरच्या परिस्थितीकडे लक्ष गेले. त्याचा जो व्हिडिओ आला, त्यामध्ये त्याचं घर म्हणजे शहरातील झोपडपट्टी सारखेच आहे. ते ग्रामीण भागात आहे म्हणून आपण झोपडी म्हणत नाही. पण कच्च्या घरात राहणाऱ्यांची संख्या खेड्यापाड्यात प्रचंड आहे. हे सर्व लोक दारिद्र रेषेखाली राहतात. त्यांची ही मुलं आहेत. ही मुलं मुली जी भाषा वापरत आहेत त्या भाषेकडे तरी पहा. पण ज्यांची विचार करण्याची पद्धत भ्रष्ट झाली आहे. त्यांच्या स्वप्नात सोन्याचा चमचा येणार..! त्यांना या मुला मुलींची स्वप्ने काय आहेत, ते दिसणार नाही.