ययां नरांमाजीं राजा । तो विभूतिविशेष माझा ।
जयातें सकळ प्रजा । होऊनि सेविती ।। २३९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – ज्याला सर्व लोक आपण प्रजा होऊन कारभार देतात, असा जो या सर्व मनुष्यांमध्ये राजा आहे, तो माझी महत्त्वाची विभूति आहे.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीत ‘राजा’ या शब्दामागे केवळ राजसत्ता किंवा अधिकार अभिप्रेत नाही. माणसांच्या समूहाला दिशा देणारे, त्यांच्या जीवनाची जबाबदारी स्वीकारणारे आणि प्रजेच्या कल्याणासाठी स्वतःला वाहून घेणारे नेतृत्व ही भगवंताची एक विशेष विभूती आहे, असे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात. ज्याच्या हाती अनेकांचे जीवन, व्यवस्था आणि भविष्य सोपविले जाते, त्याच्यामध्ये परमेश्वराने दिलेली विशेष शक्ती कार्यरत असते, असा या ओवीचा गाभा आहे.

“ययां नरांमाजीं राजा” असे माऊली म्हणतात. या सर्व माणसांमध्ये जो राजा आहे, तो इतरांपेक्षा वेगळा का? कारण त्याच्यावर इतरांच्या जीवनाची जबाबदारी आलेली आहे. सामान्य माणूस आपल्या जीवनाचा विचार करतो; पण राजा आपल्या प्रजेच्या जीवनाचा विचार करतो. सामान्य माणसाचे कर्तव्य त्याच्या कुटुंबापुरते किंवा स्वतःपुरते मर्यादित राहू शकते; मात्र राजाचे कर्तव्य संपूर्ण समाजाशी जोडलेले असते. म्हणूनच त्याला प्राप्त झालेली सत्ता ही केवळ अधिकाराची खूण नसून मोठ्या उत्तरदायित्वाची परीक्षा आहे.

“तो विभूतिविशेष माझा” या शब्दांत श्रीकृष्ण अत्यंत सूक्ष्म आध्यात्मिक सत्य सांगतात. परमेश्वर सर्वत्र आहे, हे ज्ञानेश्वरीचे मूलभूत तत्त्व आहे. मग काही व्यक्तींमध्ये विशेषत्व का दिसते? एखाद्याच्या ठिकाणी असामान्य नेतृत्व दिसते, कोणामध्ये ज्ञानाची विलक्षण ताकद असते, कोणामध्ये करुणा असते, तर कोणामध्ये शौर्य, कला किंवा सर्जनशीलता प्रकटते. या असामान्य गुणांमधून परमचैतन्याची विशेष अभिव्यक्ती होत असते. म्हणून विभूती म्हणजे देवापासून वेगळी अशी एखादी वस्तू नव्हे; तर सामान्य जीवनामध्ये असामान्य रूपाने प्रकटलेली परमशक्ती होय.

राजाच्या बाबतीत ही शक्ती नेतृत्वाच्या रूपाने प्रकटते. अनेक माणसे आपली जबाबदारी त्याच्यावर सोपवतात. त्याच्याकडून निर्णयाची अपेक्षा करतात. संकटाच्या वेळी तो पुढे उभा राहील, अन्यायाच्या वेळी तो न्याय करील, दुर्बलांचे रक्षण करील आणि समाजाला योग्य दिशा देईल, अशी लोकांची अपेक्षा असते. म्हणूनच “जयातें सकळ प्रजा होऊनि सेविती” असे माऊली म्हणतात. प्रजा राजाची सेवा करते, पण या सेवेमागे राजाच्या पदाचा मान आहे. त्याचवेळी राजानेही प्रजेची सेवा करणे अपेक्षित आहे. इथेच या ओवीचा आध्यात्मिक अर्थ अधिक गहिरा होतो.

राजा प्रजेचा स्वामी असला तरी प्रत्यक्षात तो प्रजेचा सेवकच असतो. कारण सत्ता म्हणजे लोकांवर राज्य करण्याची मुभा नव्हे; सत्ता म्हणजे लोकांनी सोपविलेल्या विश्वासाची जबाबदारी. ज्याच्या हातात अधिक अधिकार आहे, त्याच्यावर अधिक संयम, विवेक आणि कर्तव्य येते. अधिकार वाढला की अहंकार वाढणे सहज शक्य आहे; परंतु विभूतीचे लक्षण अहंकारात नसून जबाबदारीत आहे. ज्याला आपल्या सामर्थ्याचा गर्व न होता ते सामर्थ्य लोकांच्या कल्याणासाठी वापरता येते, त्याच्यामध्ये भगवंताची विभूती अधिक अर्थपूर्णपणे प्रकटते.

म्हणून या ओवीतील राजा आपण आजच्या काळातील व्यापक अर्थानेही समजून घेऊ शकतो. देशाचा राजा असो, एखाद्या संस्थेचा प्रमुख असो, गावाचा नेतृत्वकर्ता असो किंवा कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळणारी व्यक्ती असो—ज्याच्यावर इतरांचा विश्वास आहे, त्याने त्या विश्वासाला पात्र ठरणे हेच त्याचे खरे राजेपण आहे. पद मोठे असणे ही विभूतीची अंतिम खूण नाही; तर त्या पदाचा उपयोग किती लोकांच्या जीवनात सुख, सुरक्षितता, न्याय आणि दिशा निर्माण करण्यासाठी झाला, हे अधिक महत्त्वाचे आहे.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या दृष्टीने संसार आणि अध्यात्म हे दोन वेगळे प्रदेश नाहीत. राजा प्रजेचे पालन करतो, शेतकरी भूमीचे पालन करतो, आई मुलाचे पालन करते, गुरु शिष्याला ज्ञानाची दिशा देतो—प्रत्येक ठिकाणी आपापल्या कर्तव्यामध्ये ईश्वराचे दर्शन घडू शकते. त्यामुळे राजाचे उदाहरण देताना माऊली आपल्याला केवळ राजकीय व्यवस्थेचा धडा देत नाहीत; ते प्रत्येकाला स्वतःच्या भूमिकेकडे नव्या दृष्टीने पाहायला शिकवतात.

आपल्या हातात जेवढी जबाबदारी आहे, तेवढीच आपली ‘विभूती’ आहे. एखाद्या व्यक्तीवर दहा माणसांचा विश्वास असेल, तर त्या विश्वासाचे रक्षण करणे ही तिची साधना आहे. एखाद्याच्या शब्दावर कुटुंब उभे असेल, तर त्याचे शब्द सत्य, प्रेम आणि विवेकाने भरलेले असणे हीच त्याची आध्यात्मिक जबाबदारी आहे. समाजात नेतृत्व मिळाले असेल, तर त्या नेतृत्वातून स्वतःचे मोठेपण सिद्ध करण्यापेक्षा इतरांचे जीवन अधिक चांगले करण्याचा प्रयत्न करणे हेच खरे ईश्वरसेवन आहे.

यातून माऊली आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट सूचित करतात. लोक एखाद्याची सेवा करतात म्हणून तो मोठा होत नाही; उलट लोकांनी त्याच्यावर विश्वास ठेवला आहे म्हणून त्याला अधिक नम्र व्हावे लागते. ज्याच्या चरणाशी अनेक जण येतात, त्याने स्वतःला केंद्रस्थानी न ठेवता त्या सर्वांच्या जीवनामागे असलेल्या परमचैतन्याला केंद्रस्थानी ठेवले पाहिजे. कारण सत्ता क्षणभंगुर आहे, पद बदलते, मान-सन्मान बदलतो; परंतु कर्तव्याने केलेली सेवा मनुष्याच्या जीवनाला अर्थ देते.

भगवद्गीतेतील विभूतीयोगाचा हा विशेष सौंदर्यपूर्ण पैलू आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जगातील असामान्य, तेजस्वी आणि प्रभावी रूपांकडे पाहताना त्यामध्ये माझे दर्शन घे. त्यामुळे राजाकडे पाहताना केवळ मुकुट, सिंहासन आणि सत्ता पाहू नये; तर त्याच्यावर सोपविलेली लोककल्याणाची जबाबदारी पाहावी. नेतृत्वामध्ये जेव्हा न्याय, करुणा, विवेक आणि लोकहित एकत्र येतात, तेव्हा ते नेतृत्व केवळ लौकिक राहत नाही; ते ईश्वराच्या विभूतीचे माध्यम बनते.

आणि याच ठिकाणी ही ओवी आपल्यालाही अंतर्मुख करते. “मी राजा नाही, माझ्यावर कोणाची जबाबदारी नाही,” असे म्हणून या ओवीपासून आपण दूर जाऊ शकत नाही. कारण प्रत्येकाच्या आयुष्यात कुणीतरी आपल्यावर विश्वास ठेवलेला असतो. कोणाचे तरी अश्रू पुसण्याची, कोणाला तरी धीर देण्याची, कोणाला तरी योग्य मार्ग दाखवण्याची वेळ आपल्या जीवनात येते. त्या क्षणी आपण आपल्या सामर्थ्याचा उपयोग स्वार्थासाठी करतो की सेवेसाठी, यावर आपल्या जीवनातील ‘विभूती’ प्रकटते.

म्हणूनच माऊलींच्या या ओवीतील राजा बाहेरच्या जगात शोधण्यापेक्षा आपल्या अंतःकरणात शोधण्यासारखा आहे. आपल्याला मिळालेले सामर्थ्य, अधिकार, ज्ञान, प्रतिष्ठा किंवा नेतृत्व हे आपले वैयक्तिक मालकीचे नसून परमेश्वराने दिलेली साधने आहेत, अशी भावना निर्माण झाली की अहंकाराचा भार हलका होतो. मग सत्ता सेवा बनते, नेतृत्व साधना बनते आणि कर्तव्य भक्ती बनते.

“ययां नरांमाजीं राजा । तो विभूतिविशेष माझा”—या एका वाक्यातून माऊली आपल्याला सांगतात की, मोठेपण पदात नसते; मोठेपण त्या पदातून केलेल्या कार्यात असते. ज्याच्यावर अनेकांचा विश्वास आहे, त्याने अनेकांच्या कल्याणाची जबाबदारी स्वीकारली, तर त्याच्या कार्यातून भगवंताची विभूती प्रकटते. म्हणून राजेपण म्हणजे इतरांवर राज्य करणे नव्हे; तर इतरांच्या जीवनाची जबाबदारी प्रेमाने स्वीकारणे होय. आणि अशी जबाबदारी जेव्हा अहंकाररहित सेवेत रूपांतरित होते, तेव्हा माणसाच्या कृतीतूनच परमेश्वराचे दर्शन घडू लागते.

या अर्थाने पाहिले तर महाराष्ट्राच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे व्यक्तिमत्त्व या ओवीचा अत्यंत जिवंत अर्थ उलगडून दाखवते. राजेपद त्यांच्या डोक्यावर आले, परंतु त्या राजेपदाचा केंद्रबिंदू स्वतःचे वैभव नव्हता; तो होता प्रजेचे रक्षण, स्वराज्याची उभारणी आणि लोकांच्या जीवनाला सुरक्षितता व स्वाभिमान देण्याची धडपड. म्हणूनच शिवाजी महाराजांचे राजेपण केवळ सिंहासनावर बसण्यात नव्हते; ते रयतेच्या मनात विश्वास निर्माण करण्यात होते. माऊली म्हणतात, “जयातें सकळ प्रजा होऊनि सेविती.” या शब्दांमधील प्रजेचा राजा आणि शिवाजी महाराजांच्या ‘रयतेचा राजा’ या संकल्पनेत एक विलक्षण अंतःसंबंध जाणवतो.

शिवाजी महाराजांच्या कार्याकडे केवळ युद्धे आणि विजयांच्या दृष्टीने पाहिले, तर त्यांच्या राजेपणाचा मोठा भाग आपल्या नजरेआड राहतो. त्यांच्या नेतृत्वामध्ये शिस्त होती, दूरदृष्टी होती, न्यायबुद्धी होती आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे प्रजेच्या हिताची जाणीव होती. राज्य हे राजाच्या व्यक्तिगत सुखासाठी नसून प्रजेच्या कल्याणासाठी असते, ही भावना त्यांच्या कार्यातून दिसते. त्यामुळे त्यांचे राजेपण माऊलींच्या विभूतीच्या संकल्पनेशी जोडले तर सत्ता ही ईश्वराने दिलेली परीक्षा आणि प्रजेचे रक्षण हे त्या परीक्षेचे उत्तर, असा अर्थ समोर येतो.

छत्रपतींच्या व्यक्तिमत्त्वातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे स्वराज्याची संकल्पना. परकीय सत्तेविरुद्ध संघर्ष करणे एवढाच तिचा अर्थ नव्हता; आपल्या लोकांना आपल्या राज्यव्यवस्थेत सन्मानाने जगता यावे, हा तिच्यामागचा व्यापक आशय होता. म्हणूनच ‘राजा’ हा शब्द येथे एका व्यक्तीपुरता मर्यादित राहत नाही. तो लोकांच्या सामूहिक स्वाभिमानाचा आणि सुरक्षिततेचा आधार बनतो. अशा वेळी राजसत्ता ही केवळ भौतिक शक्ती न राहता लोककल्याणाचे माध्यम बनते. हाच तर ‘विभूतिविशेष’ आहे.

या राजेपणाला पुढे एक वेगळी सामाजिक दिशा देणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे राजर्षी शाहू महाराज. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याला राजकीय आणि सामाजिक स्वाभिमानाची दिशा दिली, तर राजर्षी शाहू महाराजांनी आपल्या राज्यकारभारातून सामाजिक न्यायाचा अर्थ अधिक व्यापक केला. कोल्हापूरच्या गादीवर असतानाही त्यांनी राजेपणाचा अर्थ केवळ राज्य करण्यापुरता ठेवला नाही. शिक्षण, सामाजिक समता आणि वंचित घटकांना संधी मिळावी यासाठी त्यांनी केलेले प्रयत्न त्यांच्या राजेपणाला लोककल्याणाच्या भूमिकेशी जोडतात.

म्हणूनच ‘राजर्षी’ हा शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण ठरतो. राजा असूनही ऋषीसारखी लोककल्याणाची दृष्टी असलेला म्हणजे राजर्षी. राजाच्या हातात सत्ता असते; ऋषीच्या अंतःकरणात समाजाच्या कल्याणाची तळमळ असते. या दोन्हींचा संगम झाला की राजेपदाला एक नैतिक आणि आध्यात्मिक उंची प्राप्त होते. राजर्षी शाहू महाराजांच्या कार्याकडे पाहताना हीच भावना प्रकर्षाने जाणवते.

माऊलींच्या ओवीतील “सकळ प्रजा होऊनि सेविती” या शब्दांकडे पुन्हा पाहिले, तर त्यातील ‘सेविती’ हा शब्द फार महत्त्वाचा वाटतो. प्रजा राजाची सेवा करते; पण आदर्श राजा प्रजेची सेवा करण्याला आपले कर्तव्य मानतो. या परस्पर संबंधातूनच राज्यव्यवस्थेचे खरे सौंदर्य निर्माण होते. शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याच्या विचारात आणि शाहू महाराजांच्या सामाजिक कार्यात राजेपदाला लोकसेवेची जोड मिळालेली दिसते. म्हणून या दोन्ही व्यक्तिमत्त्वांकडे केवळ इतिहासातील राजे म्हणून न पाहता ‘राजेपणाचे दोन महत्त्वाचे आयाम’ म्हणून पाहता येते.

एकीकडे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे राजेपण आपल्याला सांगते की संकटाच्या काळात नेतृत्वाने धैर्याने पुढे उभे राहिले पाहिजे. दुसरीकडे राजर्षी शाहू महाराजांचे राजेपण सांगते की समाजातील दुर्बल घटकांना संधी देणे आणि सामाजिक विषमता कमी करण्यासाठी राज्यसत्तेचा उपयोग करणे हेही राजधर्माचेच एक रूप आहे. या दोन्ही विचारांना माऊलींच्या विभूतीयोगाची जोड दिली तर राजा म्हणजे केवळ सामर्थ्यवान व्यक्ती नव्हे, तर सामर्थ्याचा उपयोग लोककल्याणासाठी करणारे माध्यम, असा अर्थ अधिक स्पष्ट होतो.

आजच्या काळात ‘राजा’ हा शब्द ऐतिहासिक अर्थाने वापरला जात असला तरी त्यामागील तत्त्व मात्र कालातीत आहे. घरात कुटुंबाची जबाबदारी घेणारा, संस्थेत नेतृत्व करणारा, समाजासाठी काम करणारा किंवा सार्वजनिक जीवनात लोकांचा विश्वास प्राप्त करणारा प्रत्येक व्यक्ती आपल्या परीने ‘राजधर्मा’समोर उभी असते. तिच्याकडे अधिकार असेल तर त्याबरोबर उत्तरदायित्वही असते. तिच्याकडे निर्णयक्षमता असेल तर त्याबरोबर विवेकही आवश्यक असतो. आणि तिच्यावर लोकांचा विश्वास असेल तर त्या विश्वासाचे रक्षण करणे हे तिचे पहिले कर्तव्य ठरते.

छत्रपती शिवाजी महाराज आणि राजर्षी शाहू महाराज या दोन्ही व्यक्तिमत्त्वांकडे म्हणूनच या ओवीच्या प्रकाशात पाहता येते. एकाने स्वराज्याच्या माध्यमातून रयतेच्या संरक्षणाची आणि स्वाभिमानाची दिशा दाखवली, तर दुसऱ्याने राजसत्तेचा उपयोग सामाजिक परिवर्तन आणि व्यापक लोककल्याणासाठी करण्याचा आदर्श निर्माण केला. राजेपदाची बाह्य चिन्हे वेगवेगळी असली, तरी अंतःकरणातील ध्येय एकच—लोकांचे कल्याण.

म्हणून माऊलींच्या या ओवीचा संदेश केवळ प्राचीन राजसत्तेपुरता मर्यादित राहत नाही. छत्रपतींच्या स्वराज्यातून आणि राजर्षींच्या लोककल्याणकारी दृष्टिकोनातून तो आजही आपल्याशी बोलतो. आपल्याला मिळालेली शक्ती किती आहे, यापेक्षा ती शक्ती आपण कोणासाठी वापरतो, हा खरा प्रश्न आहे. सत्ता स्वतःसाठी वापरली तर ती अहंकाराचे साधन बनते; पण ती समाजासाठी वापरली तर ती विभूतीचे माध्यम बनते.

याच अर्थाने माऊलींच्या ओवीतील ‘राजा’ हा बाहेरच्या सिंहासनावर बसलेला मनुष्य नसून जबाबदारीच्या सिंहासनावर बसलेली चेतना आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यात आणि राजर्षी शाहू महाराजांच्या लोककल्याणकारी कार्यात या चेतनेची दोन ऐतिहासिक रूपे आपल्याला दिसतात. म्हणून राजेपणाचा खरा अर्थ मुकुटात नसून कर्तव्यात, अधिकारात नसून उत्तरदायित्वात आणि सत्तेत नसून सेवेत आहे. जेव्हा राजसत्ता लोकसेवेत विलीन होते, तेव्हा माणसाच्या कार्यातून भगवंताची विभूती प्रकट होत असल्याचा माऊलींचा संदेश अधिक स्पष्टपणे जाणवतो.