• बुलढाण्याच्या मातीतून सुरू झालेला प्रवास;
• पुण्यात स्वतःची कायदेविषयक संस्था उभी करत सामाजिक न्यायासाठी लढा

ओळख: वेगळी वाट चोखाळणाऱ्या नवदुर्गांची..!..८

वकिलीच्या काळ्या कोटाला अन्यायाविरुद्धच्या लढ्याचे कवच बनवत, पीडितांच्या न्यायासाठी न्यायालयापासून रस्त्यापर्यंत ठामपणे उभी राहणारी रणरागिणी म्हणजे ॲड. परिक्रमा खोत! बुलढाण्यासारख्या छोट्या शहरातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास परदेशातील उच्च शिक्षणापासून पुण्यात स्वतःची कायदेविषयक संस्था उभारण्यापर्यंत पोहोचला. कोथरूड प्रकरणातील न्यायासाठीचा संघर्ष असो वा महिलांचे अधिकार, मानवी हक्क आणि संविधानिक मूल्यांच्या जपणुकीसाठीचे कार्य; प्रत्येक टप्प्यावर त्यांनी जिद्द, धैर्य आणि सामाजिक बांधिलकीचा प्रत्यय दिला आहे. स्वतःची वाट स्वतः घडवणाऱ्या आणि कायद्याला सामाजिक न्यायाचे प्रभावी साधन बनवू पाहणाऱ्या या आधुनिक दुर्गेचा प्रवास अनेक महिलांसाठी प्रेरणादायी आहे.

ॲड. शैलजा मोळक
लेखक, कवी, संपादक, प्रकाशक
अध्यक्ष, शिवस्फूर्ती प्रतिष्ठान पुणे
मो. 9823627244

वकिली म्हणजे केवळ न्यायालयात कायदेशीर युक्तिवाद करणे नव्हे, तर अन्यायाला सामोरे जाणाऱ्या व्यक्तीच्या पाठीशी ठामपणे उभे राहणे, ही भूमिका प्रत्यक्ष कृतीतून जगणाऱ्या ॲड. परिक्रमा खोत यांचा प्रवास संघर्ष, स्वावलंबन आणि सामाजिक बांधिलकीचा प्रेरणादायी आलेख आहे. कोथरूड प्रकरणात पीडित मुलीला न्याय मिळवून देण्यासाठी त्यांनी दाखवलेली जिद्द, अन्यायाविरुद्ध घेतलेली आक्रमक भूमिका आणि कायद्याच्या चौकटीत राहून दिलेला लढा यांतून त्यांच्यातील रणरागिणीचे दर्शन घडते. एका मुलीच्या न्यायासाठी काही तरुणी एकत्र येऊन लढत असताना परिक्रमा यांनी घेतलेली भूमिका त्यांच्या धाडसी व्यक्तिमत्त्वाची साक्ष देणारी ठरली. कायद्याचा अभ्यास, मानवी हक्कांची जाणीव आणि संविधानिक मूल्यांवरील निष्ठा यांच्या बळावर त्यांनी स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली आहे.

बुलढाणा हे राजमाता जिजाऊंचे जन्मस्थान. याच भूमीत वाढलेल्या परिक्रमा या जयप्रकाश खोत आणि अरुणा खोत यांच्या कन्या. कुटुंबात तीन मुली असूनही त्यांच्या शिक्षणाला आणि स्वप्नांना घरातून नेहमीच पाठबळ मिळाले. त्यांच्या कुटुंबात यापूर्वी कोणीही कायद्याच्या क्षेत्रात नव्हते. त्यामुळे वकिलीच्या क्षेत्रात स्वतःची वाट निर्माण करणाऱ्या त्या पहिल्या पिढीतील वकील ठरल्या.

परिक्रमांनी पाच वर्षांचा बी.एस.एल., एलएल.बी. (B.S.L., LL.B.) हा कायद्याचा अभ्यासक्रम पूर्ण केला. या अभ्यासक्रमात त्यांनी प्रथम क्रमांकाचा मान मिळवला. त्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी परदेशात जाण्याचे स्वप्न त्यांनी उराशी बाळगले. कार्डिफ विद्यापीठ, वेल्स, ब्रिटन (Cardiff University, Wales, UK) येथे त्यांनी मानवी हक्क कायदा (LL.M. in Human Rights Law) या विषयात पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. या शिक्षणासाठी त्यांना विद्यापीठाची व्हाइस चान्सलर इंटरनॅशनल शिष्यवृत्ती मिळाली. आपल्या कुटुंबातून उच्च शिक्षणासाठी परदेशात जाणाऱ्या त्या पहिल्या व्यक्ती ठरल्या. एका छोट्या शहरातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास आंतरराष्ट्रीय शैक्षणिक अनुभवापर्यंत पोहोचला.

२०१६ मध्ये त्यांनी वकिलीची सनद मिळवली. त्यानंतर २०२० मध्ये पुण्यात ‘Sapient Law Chambers’ या स्वतःच्या कायदेविषयक संस्थेची स्थापना केली. बुलढाण्यासारख्या छोट्या शहरातून पुण्यात येऊन, कायदेविषयक क्षेत्रात कोणतेही तयार नेटवर्क किंवा कौटुंबिक पार्श्वभूमी नसताना स्वतःची प्रॅक्टिस सुरू करणे आणि संस्था उभी करणे हा त्यांच्या आयुष्यातील महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

फौजदारी कायदा, कौटुंबिक आणि वैवाहिक कायदे, कौटुंबिक हिंसाचार, महिलांचे अधिकार, लिंगाधारित हिंसा, मानवी हक्क आणि संविधानिक अधिकार ही त्यांच्या कामाची प्रमुख क्षेत्रे आहेत. वकिलीच्या माध्यमातून व्यक्तीला न्याय मिळवून देण्याबरोबरच कायदा, सामाजिक न्याय आणि सार्वजनिक जनजागृती या त्रिसूत्रीवर काम करण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे.

संघर्षातून स्वतःची ओळख

व्यावसायिक क्षेत्रे वेगवेगळी असली तरी परिक्रमा आणि त्यांचे पती ओंकार आडके एकमेकांच्या कामाचा, विचारांचा आणि स्वप्नांचा आदर करतात. सांगली जिल्ह्यातील बत्तीस शिराळा हे त्यांचे सासर. सासू-सासरे, दीर आणि जाऊ अशा कुटुंबीयांच्या सहकार्याने त्या संसार आणि व्यावसायिक जबाबदाऱ्या यांचा समतोल साधत आहेत. ओंकार यांचा ‘Lokayat Furnishing’ हा व्यवसाय आहे.

आपल्या संघर्षाविषयी बोलताना परिक्रमा सांगतात, “आर्थिक संघर्ष नसला तरी प्रत्येकाच्या आयुष्यात काही ना काही संघर्ष असतोच. माझ्याही आयुष्यात संघर्षाची मालिका आहे. बुलढाण्यासारख्या छोट्या शहरातून मराठी माध्यमात शिक्षण घेऊन आधी औरंगाबाद आणि नंतर पुण्यासारख्या शहरात येताना प्रचंड मानसिक दडपण होते. इंग्रजी भाषेचा अडसर, आजूबाजूच्या लोकांचा वेगळा वावर आणि त्यातून निर्माण होणारा न्यूनगंड यांचा सामना करावा लागला.

“कायद्याच्या क्षेत्रात कोणतीही कौटुंबिक पार्श्वभूमी नसताना स्वतःची ओळख निर्माण करणे, न्यायालयात काम मिळवणे, पक्षकारांचा विश्वास संपादन करणे, आर्थिक जबाबदाऱ्या सांभाळणे आणि त्याच वेळी स्वतंत्र प्रॅक्टिस उभी करणे, हे सगळे मला स्वतः शिकत करावे लागले. पुरुषांचे वर्चस्व असलेल्या क्षेत्रात स्वतःचे स्थान निर्माण करण्याचे आव्हानही होते.

“२०२० मध्ये Sapient Law Chambers सुरू केली, तेव्हा मोठी साधनसामग्री नव्हती. होते ते केवळ काम करण्याचे धैर्य आणि जिद्द. सुरुवातीच्या काळात आर्थिक अनिश्चितता, कामाचा ताण आणि स्वतःची जागा निर्माण करण्याची धडपड होती. अनेकदा प्रश्न पडले, थकवाही आला; पण स्वतः निवडलेली वाट सोडली नाही.”

परिक्रमा यांच्या या शब्दांतून त्यांच्या प्रवासातील जिद्द आणि आत्मविश्वास स्पष्ट होतो. परिस्थिती अनुकूल होण्याची वाट पाहण्याऐवजी उपलब्ध संधींचा उपयोग करून स्वतःचे विश्व उभे करण्याचा त्यांचा प्रयत्न राहिला आहे.

कोथरूड प्रकरणातील न्यायासाठीचा लढा

परिक्रमा यांच्या वकिलीच्या प्रवासातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि वैयक्तिकदृष्ट्याही कठीण टप्पा म्हणजे कोथरूड प्रकरण. या प्रकरणात पोलिसांकडून झालेल्या कथित अत्याचार, जातीय भेदभाव, मारहाण आणि अधिकारांच्या उल्लंघनाबाबत न्याय मिळवण्यासाठी त्यांनी कायदेशीर मार्गाने लढा दिला. पीडित मुलीच्या वतीने प्रमुख वकील म्हणून काम करताना त्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला.

त्या सांगतात, “या प्रकरणात एफआयआर नोंदवून घेण्यासाठी तब्बल १४ तास पोलीस ठाणे आणि पोलीस आयुक्त कार्यालयात थांबूनही पोलिसांनी नकार दिला. न्याय मिळवण्यासाठी कायदेशीर लढा सुरू ठेवताना मानसिकदृष्ट्या मोठी कसोटी होती. मला स्वतःलाही पोलीस चौकशी, दबाव आणि त्रासाला सामोरे जावे लागले. माझ्याविरुद्धही एफआयआर दाखल झाली. विविध प्रकारे दबाव आणण्याचे प्रयत्न झाले.

“एका बाजूला पीडित मुलीला न्याय मिळवून देण्याचा प्रयत्न सुरू होता, तर दुसऱ्या बाजूला मलाच कायदेशीर कारवाईला सामोरे जावे लागत होते. मात्र, कायद्याच्या चौकटीत राहून मी माझी भूमिका सोडली नाही. अखेर पाच महिन्यांच्या अथक प्रयत्नांनंतर न्यायालयीन हस्तक्षेपातून एफआयआर नोंदविण्याचे आणि तपास सुरू करण्याचे निर्देश मिळाले.”

या प्रकरणाने त्यांची व्यावसायिक आणि वैयक्तिक पातळीवर कसोटी पाहिली. मात्र, न्यायासाठी उभे राहण्याची भूमिका त्यांनी कायम ठेवली. आर्थिक अडचणी, व्यावसायिक अनिश्चितता, स्वतःची ओळख निर्माण करण्याचा संघर्ष किंवा एखाद्या प्रकरणातून निर्माण होणारा वैयक्तिक दबाव असो, त्यापासून दूर पळण्याऐवजी त्याचा सामना करणे त्यांनी पसंत केले. सतत शिकत राहणे, कायद्याचा सखोल अभ्यास करणे आणि कामातून स्वतःची ओळख निर्माण करणे, हा त्यांच्या प्रवासाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

संविधानिक मूल्ये आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनासाठी कार्य

वकिलीच्या पलीकडे जाऊन सामाजिक परिवर्तनासाठी काम करण्याची परिक्रमांची भूमिका महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या संविधान जागर विभागाच्या राज्य कार्यवाह म्हणून त्या संविधान जागृती, महिलांचा सहभाग, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, स्त्री-अधिकार आणि सामाजिक प्रबोधन या क्षेत्रांत कार्यरत आहेत.

संविधानातील मूल्ये सामान्य नागरिकांपर्यंत पोहोचवणे, तरुण आणि महिलांमध्ये संविधानिक हक्कांविषयी जागरूकता निर्माण करणे आणि या संदर्भात शासनाकडे पाठपुरावा करणे, यावर त्यांचा भर असतो. अंधश्रद्धेशी संबंधित अनेक प्रकरणांकडे सुरुवातीला कौटुंबिक किंवा वैयक्तिक प्रश्न म्हणून पाहिले जाते. मात्र, त्यामागे शोषण, हिंसा किंवा फसवणूक असेल, तर तो केवळ वैयक्तिक प्रश्न राहत नाही; तो कायदेशीर आणि सामाजिक न्यायाचा विषय बनतो, असे त्या मानतात.

“लोकांच्या श्रद्धांचा अपमान न करता श्रद्धेच्या नावाखाली होणाऱ्या शोषणाला विरोध करणे, हे या कामातील मोठे आव्हान आहे. वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि संविधानिक मूल्यांची बाजू घेताना संवादाचा पूल टिकवून ठेवावा लागतो,” असे त्या स्पष्ट करतात.

या कार्यात कधी घटनास्थळी जावे लागते, कधी पोलिसांशी चर्चा करावी लागते, तर कधी पीडित कुटुंबाला धीर देत कायदेशीर कारवाईसाठी सातत्याने पाठपुरावा करावा लागतो. माध्यमांशी भूमिका स्पष्ट करण्यापासून ते सामाजिक प्रश्नांवर जनजागृती करण्यापर्यंत विविध पातळ्यांवर त्यांचे काम सुरू असते. त्यामुळे हे कार्य केवळ कायदेशीर ज्ञानापुरते मर्यादित राहत नाही; त्यासाठी संवेदनशीलता, संयम आणि सामाजिक वास्तवाचे भानही आवश्यक ठरते.

अंधश्रद्धा, लिंगभेद, सामाजिक रूढी आणि त्यातून निर्माण होणारे शोषण यांविरोधात कायदा, संविधान आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांच्या माध्यमातून काम करणे, हे त्या महत्त्वाचे मानतात. याच व्यापक दृष्टिकोनातून त्यांना राष्ट्रीय पातळीवरील प्रस्तावित अंधश्रद्धाविरोधी कायद्याच्या मसुदा-निर्मिती उपक्रमात समिती सदस्य म्हणून काम करण्याची संधी मिळाली. या प्रक्रियेत कायदेविषयक संशोधन आणि धोरणात्मक सूचना देताना अंधश्रद्धा व शोषणकारी प्रथांना आळा घालणे, पीडितांचे संरक्षण, संस्थात्मक उत्तरदायित्व आणि मानवी हक्कांवर आधारित कायदेशीर संरक्षणात्मक तरतुदी या मुद्द्यांवर काम करण्याचा अनुभव त्यांना मिळाला.

स्वावलंबन म्हणजे स्वतःच्या निर्णयांची जबाबदारी

स्वतःची संस्था सुरू करण्याचा निर्णय हा परिक्रमा यांच्या आयुष्यातील महत्त्वाचा स्वावलंबी टप्पा आहे. त्यांच्या मते, स्वावलंबन म्हणजे केवळ आर्थिक स्वातंत्र्य नव्हे, तर स्वतःचे निर्णय स्वतः घेणे, त्या निर्णयांची जबाबदारी स्वीकारणे आणि अडचणी आल्या तरी स्वतःच्या पायावर उभे राहणे होय.

“महिलांनी केवळ इतरांसाठी निर्णय घेणारी व्यक्ती न राहता स्वतःच्या आयुष्याची निर्णयकर्ती व्हावे, हा माझ्या कामाचा मूलभूत विचार आहे,” असे त्या सांगतात.

वकिलीबरोबरच कायदेविषयक जनजागृती, लिंगसंवेदनशीलता, पोलीस प्रशिक्षण, संविधानिक साक्षरता आणि सामाजिक-कायदेविषयक संशोधन या क्षेत्रांतही त्यांचे योगदान आहे. पोलीस अधिकारी, विद्यार्थी आणि विविध संस्थांसाठी महिलांशी संबंधित कायदे, प्रमाणित कार्यपद्धती (SOPs), लिंगसंवेदनशील पोलीस व्यवस्था, कौटुंबिक हिंसाचार, संविधान आणि मानवी हक्क या विषयांवर त्यांनी प्रशिक्षण व व्याख्याने दिली आहेत.

महिलांचे लैंगिक स्वायत्ततेचे अधिकार (Women’s Right to Sexual Autonomy), लिंगन्याय आणि लिंगाधारित हिंसा या विषयांवर त्यांनी संशोधन केले आहे. २०२३ मध्ये नवी दिल्ली येथे झालेल्या मानवी हक्क आणि लिंगविषयक आंतरराष्ट्रीय परिषदेत (International Conference on Human Rights and Gender) “Understanding Women’s Right to Sexual Autonomy” या विषयावरील शोधनिबंधासाठी त्यांना ‘Best Paper Presenter’ म्हणून गौरवण्यात आले.

पुरस्कारांतून कार्याचा गौरव

परिक्रमा यांच्या कार्याची विविध संस्थांनी दखल घेतली आहे. यशवंतराव चव्हाण सेंटर, पुणे यांच्याकडून त्यांना ‘यशस्विनी सन्मान पुरस्कार’ प्रदान करण्यात आला. याशिवाय ‘मुक्ता साळवे वैचारिक वारसदार पुरस्कार’, ‘Women Achievers Award – Pune Times Mirror’, ‘The 30(ish) Award – Cardiff University’, नवी दिल्ली येथील International Conference on Human Rights and Gender मधील ‘Best Paper Presenter’ सन्मान, ‘Vice Chancellor’s International Scholarship – Cardiff University’, ‘Adv. A.S. Halabe Merit Prize’ आणि पाच वर्षांच्या कायदा अभ्यासक्रमातील उत्कृष्ट कामगिरीसाठी ‘Shri Vinayak Rao Alias Dadasaheb Sawant Merit Prize’ असे अनेक सन्मान त्यांना मिळाले आहेत.

या पुरस्कारांमधून त्यांच्या शैक्षणिक गुणवत्तेची, संशोधनातील योगदानाची आणि सामाजिक बांधिलकीची दखल घेतली गेली आहे. मात्र, केवळ पुरस्कार मिळवणे हेच त्यांच्या कामाचे ध्येय नाही. कायद्याच्या माध्यमातून सामान्य माणसाला न्याय मिळावा, महिलांना आपल्या हक्कांची जाणीव व्हावी आणि संविधानिक मूल्ये समाजाच्या व्यवहारात उतरावीत, हा त्यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू आहे.

त्यांचा प्रवास न्यायालयातील वकिलीपासून संशोधनापर्यंत, संशोधनापासून प्रशिक्षणापर्यंत आणि प्रशिक्षणापासून धोरणात्मक सहभाग, शैक्षणिक उपक्रम, संविधानिक साक्षरता व सार्वजनिक कायदेविषयक शिक्षणापर्यंत विस्तारला आहे. कोणतेही विशेष कौटुंबिक कायदेविषयक पाठबळ नसताना स्वतःची वाट निर्माण करत त्यांनी या विविध क्षेत्रांत आपले स्थान निर्माण केले आहे.

कायदा म्हणजे केवळ नियमांचे पुस्तक नव्हे; तो न्याय, समानता, मानवी प्रतिष्ठा आणि व्यक्तिस्वातंत्र्याच्या संरक्षणाचा आधार आहे. कायद्याला सामाजिक न्यायाचे प्रभावी साधन बनविण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करणाऱ्या ॲड. परिक्रमा खोत यांचा प्रवास नव्या पिढीतील महिलांसाठी प्रेरणादायी आहे. अन्यायाविरुद्ध ठामपणे उभे राहण्याचे धैर्य, स्वतःच्या निर्णयांवर विश्वास ठेवण्याची वृत्ती आणि सामाजिक परिवर्तनासाठी कार्यरत राहण्याची जिद्द या गुणांनी त्यांनी स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली आहे.

अशा या आधुनिक दुर्गेला मानाचा मुजरा!

ॲड. परिक्रमा खोत- 77740 72200