ओळख: वेगळी वाट चोखाळणाऱ्या नवदुर्गांची..!..४
शिक्षणाला समाजसेवेची जोड, मुलींच्या स्वप्नांना बळ आणि तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना जागतिक संधी उपलब्ध करून देत शाळेला परिवर्तनाचे केंद्र बनवणाऱ्या कुंदा बच्छाव-शिंदे यांनी आपल्या कार्यातून शिक्षकाच्या भूमिकेला नवा अर्थ दिला आहे. आर्थिक अडचणींमुळे मुलींचे शिक्षण थांबू नये, यासाठी ‘शैक्षणिक पालकत्व’ उपक्रमातून १५० हून अधिक मुलींच्या शिक्षणाला आधार देणाऱ्या आणि लोकसहभागातून महानगरपालिका शाळेचा कायापालट घडवणाऱ्या कुंदाताईंच्या शैक्षणिक व सामाजिक कार्याची दखल राष्ट्रीय स्तरावर घेण्यात आली. राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्काराने सन्मानित झालेल्या या शिक्षिकेचा प्रवास म्हणजे संवेदनशीलता, नवोपक्रम आणि सामाजिक बांधिलकी यांतून नवी पिढी घडवणाऱ्या आधुनिक नवदुर्गेची प्रेरणादायी कहाणी आहे.
ॲड. शैलजा मोळक
लेखक, कवी, संपादक, प्रकाशक
अध्यक्ष, शिवस्फूर्ती प्रतिष्ठान पुणे
मो. 9823627244
पुढील पिढी घडवण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य शिक्षक करत असतात. शिक्षक नेमका कसा असावा, याचा विचार केला तर अलीकडच्या काळात काही सरकारी शाळांमधून घडत असलेले सकारात्मक बदल आश्वासक चित्र उभे करतात. काही शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाचा ध्यास घेऊन, अत्यंत तळमळीने आणि पूर्णवेळ स्वतःला शैक्षणिक कार्यात झोकून देतात. अशा शिक्षकांचे कार्य केवळ शाळेपुरते मर्यादित राहत नाही, तर त्याची दखल पुरस्कारांच्या माध्यमातूनही घेतली जाते.
राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कार २०२६ साठी नाशिक महानगरपालिकेच्या क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले विद्यामंदिर, आनंदवली, नाशिक येथील शिक्षिका कुंदा बच्छाव-शिंदे यांची झालेली निवड ही अशाच प्रेरणादायी कार्याची पोचपावती आहे. त्यांच्या कार्याविषयीची बातमी वाचताना त्यांनी शैक्षणिक क्षेत्रात केलेल्या कामातील झपाटलेपणा आणि विद्यार्थ्यांच्या विकासाप्रती असलेली त्यांची तळमळ प्रकर्षाने जाणवली.
कुंदा शिंदे यांचा जीवनप्रवास म्हणजे शिक्षणाच्या सामर्थ्यावर अढळ विश्वास ठेवत, प्रतिकूल परिस्थितीतही शिक्षणाची वाट न सोडणाऱ्या आणि त्याच अनुभवांतून संवेदनशील शिक्षिका घडलेल्या व्यक्तिमत्त्वाची प्रेरणादायी कहाणी आहे. एकेकाळी चप्पल नसताना शिक्षणासाठी केलेली पायपीट, बसचा पास काढण्यासाठी २०० रुपयेही नसण्याची आर्थिक अडचण आणि अशा वेळी मदतीला धावून आलेले शिक्षक, या आठवणी त्यांच्या मनात कायमच्या कोरल्या गेल्या. आपल्याला शिक्षणाच्या वाटेवर आधार देणारे हात लाभले, तसेच हात शिक्षणाची गरज असलेल्या विद्यार्थ्यांच्या पाठीशी उभे करायचे, ही भावना त्यांच्या कार्याची प्रेरणा बनली.
गेल्या २१ वर्षांपासून त्यांनी जिल्हा परिषद शाळांमध्ये सेवा बजावल्यानंतर नाशिक महानगरपालिकेच्या शाळांमध्ये अध्यापनाचे कार्य केले आहे. सध्या त्या नाशिकमधील आनंदवली येथील महानगरपालिका शाळा क्रमांक १८ मध्ये कार्यरत आहेत. त्यांच्या मते, शिक्षकाचे कार्य केवळ पाठ्यपुस्तकातील अभ्यासक्रम पूर्ण करण्यापुरते मर्यादित नसते; तर विद्यार्थ्यांच्या जीवनाला योग्य दिशा देणे, त्यांच्यात आत्मविश्वास निर्माण करणे आणि त्यांच्या स्वप्नांना प्रत्यक्षात उतरवण्यासाठी बळ देणे, हीदेखील शिक्षकाची महत्त्वाची जबाबदारी असते. याच विचारातून त्यांच्या शैक्षणिक कार्याला संवेदनशीलतेची आणि सामाजिक बांधिलकीची जोड मिळाली आहे.
शालेय शिक्षणासोबतच विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक अडचणी लक्षात घेऊन, विशेषतः आर्थिक परिस्थितीमुळे मुली शिक्षणापासून वंचित राहू नयेत, यासाठी कुंदा बच्छाव-शिंदे यांनी ‘शैक्षणिक पालकत्व’ हा उपक्रम सुरू केला. सामाजिक परिवर्तनाची क्षमता असलेला हा उपक्रम अनेक मुलींच्या आयुष्याला नवी दिशा देणारा ठरला.
अनेक मुली आर्थिक अडचणी, प्रतिकूल कौटुंबिक परिस्थिती आणि बालविवाहाच्या दबावामुळे शिक्षण अर्धवट सोडत असल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. अशाच एका विद्यार्थिनीने, “बाई, मला लग्न नाही करायचंय… मला शिकायचंय,” अशी आर्त विनंती केली. या शब्दांनी त्यांच्या मनाला खोलवर स्पर्श केला आणि मुलींचे शिक्षण सुरू राहावे, यासाठी ठोस पावले उचलण्याचा त्यांनी निर्धार केला. सन २०२१ मध्ये त्यांनी स्वतः पाच मुलींच्या शिक्षणाची जबाबदारी स्वीकारली. पुढे लोकसहभागातून या उपक्रमाचा विस्तार होत गेला.
या उपक्रमांतर्गत शाळा-महाविद्यालयांचे शुल्क, वह्या-पुस्तके, गणवेश, वाहतूक खर्च आणि अन्य शैक्षणिक साहित्य यांसाठी मदत केली जाते. त्याचबरोबर करिअर मार्गदर्शन आणि उच्च शिक्षणासाठी आर्थिक सहाय्यही उपलब्ध करून दिले जाते. या मदतीमुळे अनेक मुलींना उच्च शिक्षणाची संधी मिळाली असून, काही विद्यार्थिनी अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, सनदी लेखापाल (सीए) आणि अन्य व्यावसायिक शिक्षणाच्या क्षेत्रांत आपले भविष्य घडवत आहेत. मुलींचे शिक्षण खंडित होऊ न देणे, बालविवाहाला आळा घालणे आणि त्यांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात टिकवून ठेवणे, या दृष्टीने हा उपक्रम महत्त्वपूर्ण ठरला आहे.
‘एक शिक्षक ठरवून प्रयत्न करू लागला, तर समाजात किती मोठा बदल घडवू शकतो,’ याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे कुंदा बच्छाव-शिंदे. त्यांच्या या कार्याला समाजातून उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला. चांगल्या कामासाठी अनेक मदतीचे हात पुढे आले आणि देश-विदेशातील दात्यांच्या सहकार्याने या उपक्रमासाठी १४ लाख रुपयांहून अधिक निधी जमा झाला. ‘एका मुलीचे शिक्षण म्हणजे एका कुटुंबाचे भविष्य बदलण्याची संधी,’ हा विचार त्यांनी आपल्या कृतीतून समाजापुढे ठेवला. त्यांच्या या प्रयत्नांतून शिक्षण हे केवळ वैयक्तिक प्रगतीचे साधन नसून सामाजिक परिवर्तनाची प्रभावी शक्ती असल्याचे अधोरेखित झाले.
शिक्षण समाजाभिमुख होण्यासाठी त्यांनी गावाचा सहभाग वाढवला. ‘ज्ञानभिंती’ च्या माध्यमातून संपूर्ण गावाला त्यांनी ज्ञानाचे केंद्र बनविले. शिक्षण वर्गखोलीपुरते मर्यादित न राहता संपूर्ण परिसरच विद्यार्थ्यांसाठी शिकण्याचे माध्यम बनावा, या संकल्पनेतून त्यांनी ‘ज्ञानभिंती’ हा अभिनव उपक्रम राबविला. आनंदवली परिसरातील सुमारे ३० ते ३५ घरांच्या भिंतींवर नकाशे, इंग्रजी शब्द, गणिताची सूत्रे आणि विविध शैक्षणिक माहिती रंगवली, यामुळे परिसरातील भिंती विद्यार्थ्यांसाठी ‘ओपन क्लासरूम’ बनल्या.
नोकरी करणाऱ्या पालकांची “आपले मूल शाळेत पोहोचले का?” ही समस्या लक्षात घेऊन त्यांनी ‘स्मार्ट अटेंडन्स’/ स्मार्ट ओळखपत्र संकल्पना राबवली. विद्यार्थी शाळेत येताना आणि घरी जाताना ओळखपत्र स्कॅन करतात आणि त्याबाबतचा संदेश पालकांपर्यंत पोहोचतो. महानगरपालिकेच्या शाळेतील ही एक अभिनव संकल्पना मानावी लागेल. यामुळे विद्यार्थ्यांची उपस्थिती सुधारली, विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेवर लक्ष ठेवता आले, पालकांची चिंता कमी झाली, तंत्रज्ञानाचा शिक्षणात प्रत्यक्ष उपयोग झाला.
‘संविधान सापशिडी’ या खेळातून नागरिकशास्त्राची ओळख या उद्देशाने संविधानातील हक्क, कर्तव्ये आणि मूल्ये केवळ पाठ न करता ती खेळाच्या माध्यमातून समजावून देण्यासाठी त्यांनी ‘संविधान सापशिडी’ तयार केली. तसेच ‘मूल्यमापन सापशिडी’ हा उपक्रम राबवण्यात आला. खेळ, चर्चा, क्षेत्रभेटी, मुलाखती आणि प्रत्यक्ष अनुभव यांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांमध्ये संविधानाची जाण, मूल्यशिक्षण, सामाजिक जबाबदारी, निर्णयक्षमता, नागरिकत्वाची जाणीव विकसित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
विद्यार्थ्यांना आंतरराष्ट्रीय शिक्षणाची संधी मिळावी यासाठी त्यांनी अमेरिकेसोबत e-Twinning, बांगलादेशासोबत Tele-collaboration, जर्मनीसोबत Learn German असे उपक्रम राबवले. जर्मन भाषा शिकण्यासाठी विशेष जर्मन अंकलिपी तयार करण्यात आली.पारंपरिक शिक्षणाबरोबर विद्यार्थ्यांना STEM आणि कौशल्याधारित शिक्षणाची संधी मिळावी यासाठी त्यांनी STEM Club सारखे उपक्रम विकसित केले. यासाठी यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठानांतर्गत ₹१ लाखांची शरद पवार फेलोशिप तसेच SCERT कडून त्यांच्या उपक्रमाची दखल घेऊन पुरस्कारही मिळाला.
लोकसहभागातून शाळेत Skill Lab उभारण्यात आली असून विद्यार्थ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञान, रोबोटिक्स आणि 3D प्रिंटिंगसारख्या कौशल्यांची ओळख करून देण्यात आली.शिक्षणाबरोबरच विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरण आणि सामाजिक जबाबदारीची जाणीव निर्माण करण्यासाठीही त्यांनी उपक्रम राबवले.आनंदवली परिसरात विद्यार्थ्यांच्या सहभागातून २,००० हून अधिक झाडे लावली. पूरग्रस्तांसाठी विद्यार्थ्यांनी ₹१५,००० निधी जमा करून मुख्यमंत्री मदत निधीस दिला.
लोकसहभागातून शाळेचा कायापालट करण्याच्या भावनेतून त्यांनी पालक, माजी विद्यार्थी, सामाजिक संस्था, दानशूर व्यक्ती अशा विविध घटकांना जोडले. शाळेला स्मार्ट टीव्ही, मोबाईल, सायकली, शैक्षणिक व क्रीडा साहित्य, पुस्तके, STEM Club साहित्य, संगीत साहित्य, गणवेश व इतर आवश्यक साधने उपलब्ध झाली. २०२५ मधे शाळेला सुमारे ₹२५ लाखांचा निधी जमा झाला. यामुळे महानगरपालिका शाळेत विद्यार्थ्यांची संख्या वाढली असून खाजगी शाळांमधील विद्यार्थीही या शाळेत प्रवेश घेत आहेत.
कुंदा बच्छाव-शिंदे यांना त्यांच्या शैक्षणिक व सामाजिक कार्यासाठी नुकतीच भारत सरकार शिक्षण मंत्रालयाकडून शालेय शिक्षणातील उल्लेखनीय आणि नाविन्यपूर्ण कार्याची राष्ट्रीय पातळीवर दखल घेत राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कार २०२६ साठी निवड झाली. ५ सप्टेंबर २०२६ रोजी नवी दिल्लीतील विज्ञान भवन येथे राष्ट्रपती श्रीमती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते त्यांना हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.त्यापूर्वीही त्यांना क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले राज्य शिक्षक गुणगौरव पुरस्कार, महाराष्ट्र शासनाचा क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले राज्य शिक्षक गुणगौरव पुरस्कार, State Council of Educational Research and Training कडून नवोपक्रमासाठी पुरस्कार, नाशिक मनपा शिक्षक पुरस्कार असे अनेक पुरस्कार त्यांना मिळाले आहेत.
कुंदा बच्छाव-शिंदे यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू केवळ “विद्यार्थ्यांना शिकवणे” हा नाही तर त्यांनी शिक्षणाला समाजसेवेशी जोडले, तंत्रज्ञानाला शिक्षणाशी जोडले, समाजाला शाळेशी जोडले, मुलींच्या स्वप्नांना शिक्षणाशी जोडले, आणि विद्यार्थ्यांना जगाशी जोडले अशी त्यांची थोडक्यात ओळख करून द्यावी लागेल. त्यांच्या कार्यातून शिक्षकाची भूमिका फक्त ज्ञान देणारा व्यक्ती एवढी मर्यादित नसून विद्यार्थ्यांच्या जीवनाला दिशा देणारा मार्गदर्शक, समाजाला जोडणारा दुवा आणि परिवर्तनाचा वाहक अशी असू शकते, हे अधोरेखित होते.
१५० हून अधिक मुलींच्या शिक्षणाची जबाबदारी, बालविवाह रोखण्यासाठी प्रयत्न, समाजसहभागातून शैक्षणिक साधने उपलब्ध करून देणे, विद्यार्थ्यांना सामाजिक व पर्यावरणीय उपक्रमांत सहभागी करणे आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजपरिवर्तन घडविणे या सर्व कार्यातून ‘Not Me But You’ या भावनेचे प्रभावी दर्शन घडते.
हे सारं करत असताना त्यांच्या सोबत ठामपणे उभा असणारा त्यांचा जोतिबा श्री.बच्छाव यांचेही कौतुक.कोणत्याही स्त्रीला घरची सोबत असल्याशिवाय ती यशाच्या शिखरावर पोहोचू शकत नाही.अशा या तळमळीने, विविध संकल्पना राबवत एक पिढी घडवणाऱ्या शिक्षण व शाळा समाजाभिमुख करणाऱ्या, लोकसहभागातून परिवर्तन व क्रांती करणाऱ्या, आधुनिक नवदुर्गा कुंदाताईंना मानाचा मुजरा..!!
कुंदा बच्छाव-शिंदे- 94206 95065
