ज्या परमेश्वराचे स्वरूप वेदांनी जाणून घेण्याचा प्रयत्न केला, तोच परमात्मा श्रीकृष्ण भगवद्गीतेचा वक्ता आहे. त्यामुळे हा ग्रंथ केवळ शब्दांचा किंवा उपदेशांचा संग्रह राहत नाही, तर प्रत्यक्ष परमात्म्याच्या मुखातून प्रकटलेले ज्ञानामृत ठरतो. या ग्रंथावर ज्ञानेश्वरांनी लिहिलेली ज्ञानेश्वरी ही शब्दरचना नव्हे तर ते शब्द अनुभवण्याचा, त्यातून अनुभूति घेऊन ज्ञानसंपन्न होण्याचा मार्ग आहे.

राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल – 9011087406

बाप बाप ग्रंथ गीता । जो वेदी प्रतिपाद्य देवता ।
तो श्रीकृष्ण वक्ता । जिये ग्रंथी ।। २६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय अकरा

ओवीचा अर्थ – धन्य धन्य गीता ग्रंथ की, ज्या गीताग्रंथाचा वक्ता वेदांच्या प्रतिपादनाचा विषय जो कृष्ण परमात्मा तो आहे.

गीता हा केवळ एक धर्मग्रंथ नाही, तर मानवी जीवनाला दिशा देणारा आत्मज्ञानाचा दीपस्तंभ आहे. माणसाच्या मनात निर्माण होणारे प्रश्न, जीवनातील संघर्ष, कर्तव्याची जाणीव, सुख-दुःखाचे द्वंद्व आणि आत्मस्वरूपाचा शोध या सगळ्यांची उत्तरे गीतेमध्ये सामावलेली आहेत. म्हणूनच माउली या ओवीत सुरुवातीलाच ‘बाप बाप ग्रंथ गीता’ असे म्हणून गीतेच्या श्रेष्ठत्वाची जाणीव करून देतात. एखाद्या गोष्टीचे महत्त्व सांगताना तिच्याविषयी मनात असलेला आदर आणि आश्चर्य व्यक्त करण्यासाठी ‘बाप बाप’ असे उद्गार काढले जातात. या शब्दांतून गीतेविषयीचा माउलींचा अपार आदर, प्रेम आणि तिच्या ज्ञानसामर्थ्याची महती व्यक्त होते.

गीतेचे मोठेपण नेमके कशात आहे? तर तिचा वक्ता कोण आहे, यामध्ये आहे. माउली म्हणतात, ‘जो वेदी प्रतिपाद्य देवता । तो श्रीकृष्ण वक्ता । जिये ग्रंथी ।’ वेद ज्या परम तत्त्वाचे वर्णन करतात, ज्या परमेश्वराच्या स्वरूपाचे प्रतिपादन करण्यासाठी वेदवाङ्मयाची निर्मिती झाली, तोच परमात्मा श्रीकृष्ण गीतेमध्ये स्वतः बोलत आहे. वेदांचे अंतिम ध्येय परमात्म्याचे ज्ञान प्राप्त करणे हे आहे. वेदांमध्ये मंत्र, ऋचा, उपासना, कर्मकांड, ज्ञान आणि ब्रह्मतत्त्वाचे विवेचन आहे. या सर्वांचा अंतिम आशय ज्याच्यापर्यंत पोहोचतो, ते परब्रह्मतत्त्व म्हणजेच श्रीकृष्ण होय. अशा परमात्म्याने स्वतः अर्जुनाला निमित्त करून जगाला ज्ञानाचा उपदेश केला, ही गीतेची अद्वितीयता आहे.

यातील एक महत्त्वाचा आध्यात्मिक विचार लक्षात घेण्यासारखा आहे. वेद ज्या परमेश्वराचा शोध घेतात, त्याच परमेश्वराचे बोलणे ऐकण्याची संधी गीतेच्या माध्यमातून मानवाला मिळते. वेदांचे ज्ञान हे चिंतन, मनन आणि साधनेतून समजून घ्यावे लागते. मात्र गीतेमध्ये परमात्मा स्वतः जीवनातील प्रश्नांना उत्तर देत आहे. अर्जुनाच्या मनातील संभ्रम हा केवळ एका योद्ध्याचा संभ्रम नाही. तो प्रत्येक सामान्य माणसाच्या मनात कधी ना कधी निर्माण होणारा संभ्रम आहे. काय करावे, काय करू नये, कर्तव्य कोणते, योग्य-अयोग्य काय, आपलेपणा आणि मोह यांतील फरक कसा ओळखावा, जीवनातील संकटांना सामोरे कसे जावे, असे असंख्य प्रश्न अर्जुनाच्या माध्यमातून समोर येतात. श्रीकृष्ण त्याला जे सांगतात, ते केवळ त्या काळापुरते मर्यादित राहत नाही. ते संपूर्ण मानवजातीसाठी जीवनमार्गदर्शक ठरते.

अर्जुनाच्या मनात युद्धभूमीवर निर्माण झालेली घालमेल ही माणसाच्या अंतर्मनातील द्वंद्वाचे प्रतीक आहे. एका बाजूला नात्यांची ओढ, दुसऱ्या बाजूला कर्तव्याची जाणीव; एका बाजूला भावनिक गुंतवणूक, दुसऱ्या बाजूला सत्याची बांधिलकी. अशा वेळी माणसाला केवळ बाह्य सल्ल्याची गरज नसते, तर त्याच्या अंतर्मनातील अज्ञानाचा अंधार दूर करणाऱ्या ज्ञानाची आवश्यकता असते. श्रीकृष्ण अर्जुनाला हेच ज्ञान देतात. कर्मयोग, ज्ञानयोग, भक्तियोग आणि आत्मस्वरूपाची ओळख करून देत त्याच्या मनातील संभ्रम दूर करतात. म्हणून गीता हा केवळ युद्धभूमीवरील संवाद नाही, तर मनुष्याच्या अंतर्मनात चालणाऱ्या संघर्षावर प्रकाश टाकणारा संवाद आहे.

या ओवीतून आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा समोर येतो. ज्ञानाचे महत्त्व केवळ ते किती मोठे आहे किंवा त्याची भाषा किती गहन आहे, यावर ठरत नाही. ते ज्ञान कोणत्या अनुभूतीतून आले आहे, यालाही महत्त्व असते. पुस्तकांमधून अनेक गोष्टी समजू शकतात. विद्वानांच्या प्रवचनांतूनही ज्ञान मिळू शकते. मात्र अनुभूतीतून आलेले ज्ञान माणसाच्या जीवनात परिवर्तन घडवते. श्रीकृष्ण हे केवळ तत्त्वज्ञान सांगणारे वक्ते नाहीत, तर ते स्वतः त्या तत्त्वज्ञानाचे मूर्त स्वरूप आहेत. जे सांगतात तेच जगतात आणि जे जगतात तेच सांगतात. त्यामुळे त्यांच्या वचनाला अनुभवसिद्ध सत्याचे सामर्थ्य प्राप्त झाले आहे.

सद्गुरूंच्या वचनाचेही असेच महत्त्व असते. सद्गुरू केवळ शब्द सांगत नाहीत, तर त्या शब्दांमागील अनुभूती शिष्यापर्यंत पोहोचवतात. शिष्याला जेव्हा गुरुवचनावर श्रद्धा निर्माण होते, तेव्हा त्या शब्दांचे रूपांतर जीवनदृष्टीत होते. सुरुवातीला जे ज्ञान ऐकलेले असते, त्याचे चिंतन सुरू होते. चिंतनातून समज निर्माण होते आणि समजुतीतून आचरण घडते. अशा प्रकारे ज्ञानाचे रूपांतर अनुभवात होते. श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्यातील संवादातही हाच गुरू-शिष्यभाव दिसून येतो. अर्जुन शरणागत होऊन मार्गदर्शन मागतो आणि श्रीकृष्ण त्याला आत्मज्ञानाची वाट दाखवतात.

मात्र गीतेचे वैशिष्ट्य असे की, ती कोणत्याही एका पंथाची, एका काळाची किंवा एका विशिष्ट समाजाची मक्तेदारी नाही. तिचे तत्त्वज्ञान मानवी जीवनाच्या मूलभूत प्रश्नांशी जोडलेले आहे. कर्म करताना फलाची आसक्ती कशी सोडावी, मनावर नियंत्रण कसे मिळवावे, सुख-दुःखात समत्व कसे राखावे, अहंकारापासून मुक्त होऊन कर्तव्य कसे पार पाडावे, याचे मार्गदर्शन गीता करते. जीवनातील प्रत्येक परिस्थितीत माणसाला स्वतःकडे पाहण्याची नवी दृष्टी देते. बाह्य परिस्थिती बदलणे नेहमीच आपल्या हातात नसते; परंतु त्या परिस्थितीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलणे आपल्या हातात असते. हा दृष्टिकोन बदलण्याची शक्ती गीतेच्या ज्ञानात आहे.

ज्ञानदेव माउलींच्या या ओवीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी गीतेच्या महतीचे वर्णन करताना वेद आणि श्रीकृष्ण यांचा सुंदर संबंध जोडला आहे. वेद हे ज्ञानाचे विशाल भांडार आहे. त्या ज्ञानाचा अंतिम आशय परमात्मस्वरूप आहे. तोच परमात्मा जेव्हा श्रीकृष्णरूपाने अर्जुनासमोर उभा राहून बोलतो, तेव्हा त्या संवादाचे महत्त्व किती मोठे असेल, याची कल्पना या ओवीतून येते. जणू वेदांच्या चिंतनातून जे तत्त्व जाणून घ्यायचे आहे, तेच तत्त्व गीतेच्या शब्दांतून आपल्यासमोर उलगडत आहे. म्हणूनच माउलींच्या दृष्टीने गीता हा ग्रंथ केवळ वाचण्याचा विषय नाही, तर अंतःकरणात उतरवण्याचा अनुभव आहे.

आजच्या काळातही या ओवीचे महत्त्व तितकेच आहे. माहितीचा प्रचंड साठा उपलब्ध आहे. अनेक पुस्तके, व्याख्याने, विचारधारा आणि मार्गदर्शक आपल्याला भेटतात. मात्र माहिती आणि ज्ञान यांत फरक आहे. माहिती माणसाला अनेक गोष्टी सांगते; पण ज्ञान माणसाला स्वतःची ओळख करून देते. गीता माणसाला बाह्य जग जिंकण्यापेक्षा स्वतःच्या मनावर विजय मिळवण्याचे महत्त्व सांगते. परिस्थितीमुळे खचून न जाता विवेकाने निर्णय घेण्याची शक्ती देते. अहंकार, मोह, मत्सर आणि अपेक्षांच्या गुंत्यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग दाखवते. म्हणूनच तिचे महत्त्व काळाच्या मर्यादेत अडकत नाही.

माउलींच्या या ओवीतून आपण एक गोष्ट समजून घेतली पाहिजे. परमात्म्याचे ज्ञान मिळवण्यासाठी केवळ ग्रंथ वाचणे पुरेसे नाही, तर त्या ग्रंथातील तत्त्वज्ञान आपल्या जीवनात उतरवणे आवश्यक आहे. श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेले ज्ञान ऐकून अर्जुनाच्या मनातील संभ्रम दूर झाला. त्याची दृष्टी बदलली. त्याला आपल्या कर्तव्याची जाणीव झाली. त्याचप्रमाणे आपणही गीतेचे वाचन करताना केवळ शब्दांचा अर्थ समजून घेण्याऐवजी त्या शब्दांचा आपल्या जीवनाशी असलेला संबंध शोधला पाहिजे. तेव्हाच गीतेचे ज्ञान आपल्या अंतःकरणात प्रकाश निर्माण करेल.

‘बाप बाप ग्रंथ गीता’ हा माउलींचा उद्गार म्हणजे गीतेच्या श्रेष्ठत्वाचा केवळ गौरव नाही, तर परमात्म्याच्या मुखातून प्रकटलेल्या ज्ञानाप्रती व्यक्त केलेली कृतज्ञताही आहे. वेदांनी ज्या परम तत्त्वाचे प्रतिपादन केले, तेच तत्त्व श्रीकृष्णाच्या वाणीतून गीतेच्या रूपाने प्रकट झाले. म्हणून गीता ही केवळ वाचण्याची पोथी नाही, तर जीवन समजून घेण्याची दृष्टी आहे. श्रीकृष्णाचे शब्द अर्जुनासाठी मार्गदर्शक ठरले, तसेच ते प्रत्येकाच्या अंतर्मनातील अज्ञान दूर करून आत्मज्ञानाकडे नेणारे दीपस्तंभ ठरू शकतात. ग्रंथाचे खरे मोठेपण त्यातील ज्ञान जीवनात उतरवण्यात आहे आणि गीतेचे खरे माहात्म्यही याच आचरणात सामावलेले आहे.