इंद्रियांआंतु अकरावे । मन तें मी हें जाणावें ।
भूतांमाजीं स्वभावें । चेतना ते मी ।। २२४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – इंद्रियांमध्ये अकरावें असणारें जें मन, ती माझी विभूति आहे, असें समज व सर्व प्राण्यांमध्ये स्वाभाविक असलेली जी चेतना ती माझी विभूति आहे.

इंद्रियांच्या पलीकडचे मन आणि जीवंतपणामागची चेतना

माणूस जगतो कशामुळे? डोळे आहेत म्हणून तो पाहतो, कान आहेत म्हणून ऐकतो, नाक आहे म्हणून वास घेतो, जीभ आहे म्हणून चव ओळखतो आणि त्वचा आहे म्हणून स्पर्श जाणवतो. पण या साऱ्या अनुभवांच्या मागे आणखी एक सूक्ष्म शक्ती कार्यरत आहे. डोळ्यांसमोर दृश्य असते, पण ते ‘मला दिसले’ असे कोणाला कळते? कानावर शब्द पडतात, पण ‘मी ऐकले’ अशी जाणीव कोणाला होते? शरीराला स्पर्श होतो, पण त्याचा अनुभव घेणारा कोण? ज्ञानेश्वर माउलींची ही ओवी याच अत्यंत सूक्ष्म प्रश्नाच्या दाराशी आपल्याला आणून उभी करते. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात—इंद्रियांच्या समूहात अकरावे असणारे मन म्हणजे माझी विभूती आहे आणि सर्व प्राणिमात्रांमध्ये स्वाभाविकपणे प्रकटणारी चेतना हीदेखील माझीच विभूती आहे.

पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये अशी इंद्रियांची सामान्य मांडणी आपण करतो. डोळे, कान, नाक, जीभ आणि त्वचा बाह्य जगाशी आपला संबंध जोडतात. हात, पाय, वाणी, प्रजननेंद्रिय आणि उत्सर्जनेंद्रिय शरीराच्या क्रियांना दिशा देतात. पण ही दहा इंद्रिये स्वतंत्रपणे कार्य करत नाहीत. त्यांना एकत्र आणणारे, त्यांच्या अनुभवांना जोडणारे आणि त्यांचा अर्थ लावणारे मन आहे. म्हणूनच ज्ञानेश्वर माउली मनाला ‘इंद्रियांआंतु अकरावे’ म्हणतात. जणू शरीराच्या या दहा दारांतून बाहेरचे जग आत येते; पण त्या अनुभवांना एकत्र करून ‘हे काय आहे?’ असा प्रश्न विचारणारे अंतर्गत दार म्हणजे मन.

आपण एखाद्या सुंदर निसर्गदृश्यासमोर उभे असतो. डोळे ते दृश्य पाहतात. पण मन दुसरीकडे असेल तर ते दृश्य आपल्याला दिसूनही दिसत नाही. एखादा माणूस आपल्याशी बोलत असतो; त्याचे शब्द कानावर पडत असतात, पण आपले मन चिंतेत गुंतले असेल तर काही वेळाने आपण म्हणतो, ‘काय म्हणालात?’ याचा अर्थ ऐकण्याचे काम कानाने केले, पण ऐकलेल्या गोष्टीचा अनुभव मनाने स्वीकारला नाही. त्यामुळे इंद्रिये अनुभवाची साधने असली, तरी अनुभवाला अर्थ देणारे मन आहे.

म्हणूनच मनाचे स्वरूप अत्यंत विलक्षण आहे. ते एका क्षणात भूतकाळात जाते, दुसऱ्या क्षणी भविष्याची कल्पना करते आणि वर्तमान क्षणात असताना हजारो विचारांच्या दिशेने धावत राहते. शरीर एका ठिकाणी बसलेले असते, पण मन जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात जाऊ शकते. कालची आठवण, उद्याची चिंता, आजचा आनंद, एखाद्या व्यक्तीबद्दलचे प्रेम, एखाद्या प्रसंगाविषयीचा राग—हे सारे मनाच्या प्रदेशात घडत असते.

पण श्रीकृष्ण येथे केवळ ‘मन माझी विभूती आहे’ एवढेच सांगत नाहीत. पुढची ओळ या विचाराला आणखी गूढ आणि व्यापक बनवते—‘भूतांमाजीं स्वभावें । चेतना ते मी।’ सर्व भूतमात्रांमध्ये स्वाभाविकपणे असणारी चेतना म्हणजे मी. येथे ‘भूत’ म्हणजे केवळ भूतकाळातील एखादी गोष्ट नव्हे; तर पंचमहाभूतांपासून निर्माण झालेले सर्व प्राणिमात्र आणि सजीव अस्तित्व. त्या प्रत्येकाच्या अंतरंगात जी ‘जाणीव’ आहे, जी जीवनाला जीवनपण देते, तीच परमात्म्याची विभूती आहे.

झाडाला पाणी दिल्यावर त्याची पाने हिरवी होतात. बी मातीत पडते आणि योग्य परिस्थिती मिळाल्यावर त्यातून अंकुर बाहेर येतो. पक्षी आकाशात उडतो, प्राणी आपल्या पिल्लांची काळजी घेतो, मनुष्य सुख-दुःखाचा अनुभव घेतो. या साऱ्या जीवनप्रवाहामागे एक अदृश्य तत्त्व कार्यरत आहे. विज्ञान शरीरातील रासायनिक प्रक्रिया, पेशींचे कार्य, मेंदूतील विद्युत संकेत यांचे विश्लेषण करू शकते; परंतु ‘जाणीव’ म्हणजे नेमके काय, हा प्रश्न आजही मानवी ज्ञानाच्या सीमांवर उभा आहे. ज्ञानेश्वर माउली मात्र या चेतनेला परमात्म्याची विभूती म्हणून पाहतात.

हीच या ओवीची अद्भुत खोली आहे. परमात्मा एखाद्या दूरच्या आकाशात शोधायचा विषय नाही. तो केवळ मंदिरातील मूर्तीमध्ये, एखाद्या तीर्थक्षेत्री किंवा एखाद्या विशिष्ट धार्मिक विधीमध्येच मर्यादित नाही. आपल्या अनुभव घेणाऱ्या मनात आणि ‘मी जिवंत आहे’ अशी जाणीव देणाऱ्या चेतनेतही तोच आहे. बाहेरच्या विश्वाकडे पाहताना ज्याच्या अस्तित्वाची आपण कल्पना करतो, तोच परमात्मा आपल्या अंतर्मनाच्या अनुभवातही प्रकटतो.

यामुळे या ओवीचा संबंध अद्वैताच्या अनुभूतीशी सहज जोडला जातो. ‘मी’ आणि ‘तो’ यांच्यातील अंतर कमी होऊ लागते. परमात्मा म्हणजे काहीतरी माझ्यापासून पूर्णपणे वेगळे अस्तित्व आहे, अशी सुरुवातीची भावना भक्तीच्या मार्गावर असू शकते. पण साधना जसजशी अंतर्मुख होते, तसतसे साधकाला जाणवते की ज्याच्या शोधासाठी आपण बाहेर धावत होतो, त्याचीच एक झलक आपल्या मनाच्या शांततेत आणि चेतनेच्या अनुभवात आहे.

मात्र मन म्हणजेच आत्मा, असा साधा अर्थ या ओवीतून काढता येणार नाही. मन चंचल आहे. त्यात विचार येतात आणि जातात. इच्छा निर्माण होते आणि बदलते. भावना बदलतात. कधी आनंद, कधी दुःख, कधी राग, कधी प्रेम—मन सतत परिवर्तनशील आहे. पण या बदलांचा साक्षी असणारी जाणीव काही वेगळी आहे. आपण म्हणतो, ‘माझ्या मनात आज खूप विचार आहेत.’ या वाक्यातच एक सूक्ष्म सत्य दडलेले आहे. ‘माझे मन’ असे म्हणणारा कोण? मनातील विचारांना पाहणारी जाणीव कोणाची? मनाच्या हालचालींची जाणीव ज्याला आहे, त्या साक्षीचेतनेकडे ज्ञानेश्वरी आपले लक्ष वळवते.

यामुळे मनाला शत्रू मानण्याची गरज नाही. मनाला समजून घेण्याची गरज आहे. मनावर जबरदस्तीने नियंत्रण मिळवण्यापेक्षा त्याच्या चंचलतेचे निरीक्षण करणे ही साधनेची अधिक सूक्ष्म दिशा आहे. मन एखाद्या लाटेसारखे आहे. लाट येते, वाढते आणि विरून जाते. पण समुद्र त्यामागे कायम असतो. विचार हे मनाच्या लाटा आहेत आणि चेतना त्या सर्व अनुभवांना व्यापून असलेला अस्तित्वाचा आधार आहे.

संत परंपरेतील साधनेचे मोठेपण येथे लक्षात येते. वारकरी जेव्हा नामस्मरण करतो, तेव्हा तो केवळ शब्दांची पुनरावृत्ती करत नसतो. नामाच्या आधाराने मनाची धावपळ हळूहळू एका केंद्राकडे आणण्याचा तो प्रयत्न असतो. ‘विठ्ठल’ हे नाव ओठांवर असताना मन विखुरलेले असेल, तर नाम बाहेर घडते; पण मन नामात स्थिर झाले, तर साधना आत उतरते. अखेरीस नाम, नाम घेणारा आणि ज्याचे नाम घेतले जाते, यांच्यातील भेद विरघळू लागतो. हीच चेतनेच्या अनुभवाकडे जाणारी अंतर्मुख वाट आहे.

ज्ञानेश्वर माउलींच्या भाषेत ‘विभूती’ म्हणजे परमात्म्याचे विश्वातील विलक्षण प्राकट्य. सूर्याची प्रकाशशक्ती, हिमालयाचे वैभव, गंगेची पावनता, संतांचे ज्ञान, वीराचे सामर्थ्य—या सर्वांमध्ये परमात्म्याची एखादी विशेष अभिव्यक्ती पाहिली जाते. पण या ओवीत माउली अत्यंत जवळची विभूती सांगतात—मन आणि चेतना. म्हणजे परमात्म्याला शोधण्यासाठी विश्वाच्या टोकापर्यंत जाण्याची आवश्यकता नाही. स्वतःच्या अनुभवाकडे नीट पाहिले तरी त्याचे दर्शन सुरू होऊ शकते.

आपण बाहेरच्या जगातील प्रत्येक गोष्टीचे निरीक्षण करतो; परंतु आपल्या मनाचे निरीक्षण क्वचितच करतो. एखाद्या व्यक्तीच्या बोलण्याचा अर्थ आपण तपासतो, एखाद्या घटनेचे विश्लेषण करतो, पण आपल्या मनात एखादा विचार का आला, त्याने आपल्याला का अस्वस्थ केले, एखाद्या शब्दाने आपल्याला इतका राग का आला, याकडे आपण शांतपणे पाहत नाही. ज्ञानेश्वरीची ही ओवी आपल्याला त्या अंतर्दृष्टीकडे घेऊन जाते. मन समजून घेणे म्हणजे स्वतःकडे पाहण्याची सुरुवात. आणि स्वतःकडे पाहताना मनाच्या पलीकडील चेतनेची जाणीव होणे म्हणजे अध्यात्माच्या अधिक खोल प्रवासाची सुरुवात.

या ओवीचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती परमात्म्याला सर्व जीवांमध्ये समानपणे पाहते. ‘भूतांमाजीं स्वभावें चेतना ते मी’—जिथे जिथे जीवनाची जाणीव आहे, तिथे तिथे परमात्म्याची झलक आहे. त्यामुळे दुसऱ्या जीवाकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते. समोरचा मनुष्य माझ्यापेक्षा वेगळा आहे, त्याची जात, भाषा, संपत्ती, पद, विचार वेगळे आहेत; पण त्याच्या अंतरंगातही चेतना आहे आणि माझ्या अंतरंगातही तीच चेतना आहे, ही जाणीव अहंकाराची भिंत हळूहळू विरघळवते.

म्हणूनच अध्यात्म हे जगापासून पळून जाण्याचे शास्त्र नाही. उलट जगाकडे अधिक जागृतपणे पाहण्याचे शास्त्र आहे. समोरचा माणूस बोलताना त्याचे शब्द ऐकणे ही इंद्रियांची क्रिया आहे; पण त्याच्या वेदनेची जाणीव होणे ही चेतनेची संवेदना आहे. एखादे झाड पाहणे ही दृष्टी आहे; पण त्याच्याशी असलेले आपले नाते जाणवणे ही अंतःप्रेरणा आहे. एखाद्या संताचे शब्द ऐकणे ही श्रवणक्रिया आहे; पण त्या शब्दांनी आपल्या जीवनात परिवर्तन घडणे हा चेतनेचा स्पर्श आहे.

ज्ञानेश्वर माउलींची भाषा त्यामुळे तत्त्वज्ञान सांगून थांबत नाही; ती अनुभवाच्या दिशेने नेते. ‘मन तें मी’ असे म्हणताना श्रीकृष्ण आपल्याला आपल्या अंतर्मनाच्या जगाकडे वळवतात आणि ‘चेतना ते मी’ असे म्हणताना त्या मनालाही व्यापून असलेल्या जीवनतत्त्वाची जाणीव करून देतात. मन अनुभवांचे रंग दाखवते; चेतना त्या रंगांना जाणण्याची क्षमता देते. मन विचार करते; चेतना त्या विचारांची जाणीव करून देते. मन बदलते; चेतना त्या बदलाची साक्ष ठेवते.

शेवटी या ओवीचा संदेश अत्यंत साधा, पण जीवन बदलून टाकणारा आहे—परमात्म्याचा शोध दूर कुठे घेण्याआधी स्वतःच्या मनाकडे पाहा. विचारांच्या गर्दीतून थोडे मागे या. सुख-दुःखाच्या लाटांकडे साक्षीभावाने पाहा. ‘माझे मन’ असे म्हणताना त्या मनाला जाणणारी जाणीव कोणती, हा प्रश्न स्वतःला विचारा. आणि जेव्हा ही जाणीव हळूहळू स्वच्छ होऊ लागते, तेव्हा जाणवते की आपण ज्या चैतन्याचा शोध घेत होतो, ते आपल्या अस्तित्वापासून कधीच दूर नव्हते.

मन हे परमात्म्याची विभूती आहे आणि सर्व जीवांमधील चेतना ही त्याचीच विभूती आहे—या दोन वाक्यांत ज्ञानेश्वर माउलींनी बाह्य विश्वापासून अंतर्मनापर्यंत आणि अंतर्मनापासून आत्मचैतन्यापर्यंतचा संपूर्ण आध्यात्मिक प्रवास सामावून ठेवला आहे. इंद्रियांच्या दारातून जग आपल्यात येते; मन त्या जगाला अर्थ देते; पण त्या सर्व अनुभवांना प्रकाश देणारी चेतना म्हणजेच परमात्म्याची अदृश्य उपस्थिती. त्या उपस्थितीची जाणीव होणे, हाच कदाचित ज्ञानेश्वरी वाचण्याचा खरा आरंभ आहे.