हे ज्ञाननिधीचे भुजंग । विषयदरांचे वाघ ।
भजनमार्गींचे मांग । मारक जे ।। २४१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा
ओवीचा अर्थ – हे ज्ञानरुपी ठेव्यावर असलेले सर्प होत, हे विषयरुपी दऱ्यांत राहाणारे वाघ आहेत. हे भजनरुपी रस्त्यावरील वाटमारे मांग आहेत.
या ओवीत, संत ज्ञानेश्वरांनी खऱ्या ज्ञानी पुरुषाचे वैशिष्ट्य सांगितले आहे.
१. “हे ज्ञाननिधीचे भुजंग”
“ज्ञाननिधी” म्हणजे ज्ञानाचा अथांग सागर. “भुजंग” म्हणजे नागराज. जसे नाग आपल्या वलयांनी संरक्षित आणि सज्ज असतो, तसेच हे ज्ञानी पुरुष ज्ञानाच्या सागराचे रक्षण करणारे असतात. त्यांनी आत्मसात केलेले ज्ञान कोणत्याही प्रकारच्या संशयाच्या विषाला नष्ट करू शकते.
➤ अर्थ: जसे नाग अत्यंत सशक्त असतो आणि त्याच्या ज्ञानामुळे त्याला कोणी सहज जिंकू शकत नाही, तसेच हे ज्ञानी लोक असतात. ते अज्ञानरूपी विष पचवू शकतात आणि आत्मज्ञानाचा अमृतप्रवाह निर्माण करू शकतात.
२. “विषयदरांचे वाघ”
“विषयद्वारे” म्हणजे पंचेंद्रियांना मोहवणारे भोग, आणि “वाघ” म्हणजे या विषयांना जिंकणारा बलशाली योद्धा. वाघ आपल्या शिकारीवर झडप घालतो आणि तो पूर्णतः ताब्यात घेतो. तसेच ज्ञानी पुरुष विषयांच्या प्रलोभनांवर विजय मिळवतात.
➤ अर्थ: साधारण माणूस पंचेंद्रियांच्या सुखाच्या आहारी जातो, पण खरा ज्ञानी पुरुष त्यांच्यावर नियंत्रण मिळवतो. तो भोगांच्या आधीन राहत नाही, तर आत्मसंयमाने त्यांचा यथायोग्य उपयोग करतो.
३. “भजनमार्गींचे मांग”
“भजनमार्गी” म्हणजे भक्तिमार्गाने जाणारे साधक, आणि “मांग” म्हणजे त्यांचे रक्षण करणारे मार्गदर्शक. जसे मांग (नेता) आपल्या अनुयायांना योग्य मार्ग दाखवतो, तसेच हे ज्ञानी संत भक्तिमार्गींसाठी प्रेरणादायी असतात.
➤ अर्थ: हे ज्ञानी पुरुष केवळ स्वतःसाठी ज्ञान टिकवून ठेवत नाहीत, तर भक्तिमार्गावर चालणाऱ्या साधकांना मार्गदर्शन करतात. त्यांना योग्य वाट दाखवून, जीवन कसे जगावे याचा संदेश देतात.
४. “मारक जे”
“मारक” म्हणजे नाश करणारे. हे ज्ञानी पुरुष अज्ञान, मोह, अहंकार, लोभ, मत्सर या दोषांना नष्ट करणारे असतात. ते स्वतःही या दोषांपासून मुक्त असतात आणि इतरांनाही त्यातून सोडवतात.
➤ अर्थ: जसे सूर्य अंधकार नष्ट करतो, तसेच हे ज्ञानी पुरुष अज्ञानरूपी अंधार नष्ट करतात. ते केवळ ग्रंथज्ञानात अडकून राहत नाहीत, तर त्यांचा अनुभव आणि मार्गदर्शन लोकांच्या जीवनात परिवर्तन घडवतात.
समारोप:
या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी खऱ्या ज्ञानी पुरुषांचे चार वैशिष्ट्य सांगितली आहेत—
ज्ञानसंपन्नता: ते ज्ञानाचा सागर जपणारे नागराज आहेत.
इंद्रियसंयम: विषयसुखांवर विजय मिळवणारे वाघ आहेत.
मार्गदर्शन: भक्तिमार्गीयांचे दिशादर्शक आहेत.
अज्ञानविनाश: मोह, अहंकार, लोभ यांचे उच्चाटन करणारे आहेत.
हे गुण आत्मसात करणारा खरा ज्ञानी पुरुष समाजात दीपस्तंभासारखा असतो. तो स्वतः मुक्त होतो आणि इतरांना मुक्तीकडे नेतो.
ही ओवी केवळ विचार करण्यापुरती नाही, तर ती आत्मसात करण्यासारखी आहे. यातील तत्वज्ञान आपल्या जीवनात आणल्यास आपणही आत्मज्ञानाच्या मार्गावर प्रगती करू शकतो.
“ज्ञानेश्वरी वाचूनी ठेवा । तेथे जीवा कैवल्य लाभा ।”
संत ज्ञानेश्वरांच्या मते प्रयत्नाचा खरा अर्थ