प्राचार्य डॉ. विलास पोवार यांच्या वडणगे कृषी, सामाजिक, सांस्कृतिक इतिहास या पुस्तकाचे प्रकाशन रविवारी २२ मार्च २०२६ रोजी वडणगे गावातील कृषीराज हॉलमध्ये होत आहे. या पुस्तकाला डॉ. अवनिश पाटील यांची प्रस्तावना आहे. या प्रकाशन सोहळ्याच्या निमित्ताने या पुस्तकाविषयी…

डॉ. अवनिश पाटील यांच्या प्रस्तावनेतून…

महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा विचार करताना, आपले लक्ष सहसा मोठ्या शहरांतील भव्य राजवाडे आणि अभेद्य किल्ल्यांवरच केंद्रित होते, परंतु खरा इतिहास लहान गावांच्या मातीत, त्यांच्या कथा आणि परंपरांमध्ये दडलेला असतो. वडणगे हे एक असेच गाव जिथे प्राचीन मंदिरांच्या भिंती, पारंपारिक शेतीच्या पध्दती, रंगीबेरंगी सांस्कृतिक सण आणि जिवंत सामाजिक प्रथा यांनी इतिहासाच्या पानांना केवळ समृध्दच नाही, तर एक अनोखी ओळख निर्माण केली आहे. मात्र, आधुनिकतेच्या झंझावाती लाटेत या गावांचा समृध्द इतिहास आणि मौलिक परंपरा लुप्त होण्याच्या उंबरठ्यावर आहेत. अशा नाजूक वळणावर, वडणगे गावच्या इतिहासाचे दस्तऐवजीकरण करणे म्हणजे केवळ एका गावाची कथा सांगणे नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचा ठेवे जतन करणे आहे.

या पुस्तकाचा प्राथमिक उद्देश वडणगे गावच्या इतिहासाचे चित्रण करणे हा आहे. त्याच्या प्राचीन मंदिरांच्या गूढ गर्भगृहांपासून ते आधुनिक काळातील परिवर्तनांपर्यंत, पारंपारिक शेतीच्या शाश्वत पद्धतींपासून ते रंगीबेरंगी सांस्कृतिक उत्सवांपर्यंत आणि सामाजिक रचनेच्या गुंतागुंतीपासून ते खेळ आणि करमणुकीच्या आनंददायी क्षणांपर्यंत. इतिहासकार, सांस्कृतिक अभ्यासक, स्थानिक रहिवासी आणि सर्वसामान्य वाचकांसाठी हे पुस्तक केवळ वडणगे गावच्या वारशाचा खजिनाच नाही, तर एक प्रेरणादायी दस्तऐवज ठरते.

या पुस्तकात २० छोटया, पण तितक्याच अर्थपूर्ण प्रकरणांमधून वडणगे गावचा इतिहासाचा एक सुसंगत, सजीव आणि सर्वांगीण आलेख मांडण्यात आला आहे. सुरूवातीला गावातील ऐतिहासिक पाउलखुणांचा शोध घेतला आहे. प्राचीन मंदिरांच्या स्थापत्यकलेपासून ते कोल्हापूर संस्थानातील गावाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण स्थानापर्यंत सर्व बाबींचा ऊहापोह केला आहे. त्यानंतर गावच्या आर्थिक जीवनाचा आढावा घेताना, शेतीच्या पध्दती, जमिनींचे विविध प्रकार आणि आधुनिक काळातील परिवर्तनशील बदलांवर प्रकाश टाकला आहे. पुढे, सण उत्सवांच्या रंगीबेरंगी साजापासून ते तालमी, खेळ आणि करमणुकीच्या आनंददायी क्षणांपर्यंतच्या सांस्कृतिक पैलूंमधून गावाच्या परंपरांचा पट उलगडला आहे. सामाजिक रचनेचा गुंतागुंतीचा आलेख मांडताना, विविध समुदायांचे योगदान, धार्मिक प्रथांचे वैविध्य आणि सामाजिक स्तरांचे बारकावे यांचे वर्णन केले आहे. शेवटी गावाच्या आधुनिक विकासाचा आणि बाह्य प्रभावांच्या परिणामांचा आढावा घेत, भूतकाळ आणि वर्तमान यांचा संगम साधला आहे.

पुस्तकातील प्रमुख मुद्दे…

ग्रामीण समाजाचा इतिहास, संस्कृती आणि परंपरा जतन करण्याचे काम फार कमी प्रमाणात झालेले दिसते. अनेक गावांचा समृद्ध वारसा, लोकपरंपरा आणि सामाजिक जीवन याबाबतची माहिती कालांतराने विस्मृतीत जात असते. अशा पार्श्वभूमीवर “वडणगे कृषी, सामाजिक, सांस्कृतिक इतिहास” हे पुस्तक महत्त्वाचे ठरते. प्राचार्य डॉ. विलास पोवार यांनी लिहिलेल्या या ग्रंथात वडणगे गावाचा इतिहास, त्याची सामाजिक रचना, सांस्कृतिक परंपरा आणि ग्रामीण जीवनाचे विविध पैलू अभ्यासपूर्ण पद्धतीने मांडले आहेत.

गावाच्या इतिहासाचा शोध

या पुस्तकात वडणगे गावाच्या इतिहासाचा मागोवा घेताना त्याच्या भौगोलिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमीचा वेध घेण्यात आला आहे. गावाच्या जडणघडणीत महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या ऐतिहासिक घटनांचा आणि स्थानिक परंपरांचा अभ्यास लेखकाने केला आहे. तसेच गावरहाट आणि “काळी आई” या संकल्पनांच्या माध्यमातून ग्रामीण जीवनातील श्रद्धा आणि परंपरांचे चित्रण करण्यात आले आहे.

धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवन

गावातील मंदिरे, धार्मिक प्रथा आणि सण-उत्सव हे ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. या पुस्तकात गावात साजरे होणाऱ्या विविध सण-उत्सवांचे वर्णन केले असून त्यांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वावर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. तसेच गावातील विविध समाजघटक, त्यांचे परस्पर संबंध आणि सामाजिक रचना यांचाही अभ्यास पुस्तकात आढळतो.

तालमीची परंपरा आणि मल्लविद्या

ग्रामीण महाराष्ट्रात तालमीची परंपरा आणि मल्लविद्येला विशेष स्थान आहे. वडणगे गावाच्या सांस्कृतिक इतिहासात तालमीचे स्थान, तिची निर्मिती आणि त्यातून विकसित झालेली मल्लविद्या यांचे सविस्तर वर्णन या पुस्तकात करण्यात आले आहे. या माध्यमातून गावातील क्रीडासंस्कृतीचा आणि शारीरिक शिक्षणाच्या परंपरेचा वेध घेण्यात आला आहे.

ग्रामीण जीवनातील विविध पैलू

गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवन समजून घेण्यासाठी लेखकाने अनेक विषयांचा अभ्यास केला आहे. गावातील काही प्रथा, परंपरा आणि रूढी, करमणुकीची साधने, खेळ, तसेच सावकार आणि सहकार व्यवस्थेचा गावाच्या जीवनावर झालेला प्रभाव यांचा ऊहापोह पुस्तकात करण्यात आला आहे. याशिवाय गावात येणाऱ्या भटक्या जमाती, विविध व्यवसाय करणारे लोक, पारंपरिक वैद्यकीय उपचार पद्धती, पोशाख आणि व्यसनाधीनतेसारख्या सामाजिक मुद्द्यांचाही विचार करण्यात आला आहे.

इतिहासातील व्यक्ती आणि शिक्षणाचा विकास

या पुस्तकात वडणगे गावातील काही व्यक्तींनी छत्रपती शाहू महाराज आणि छत्रपती राजाराम महाराज यांच्या दरबारात बजावलेल्या सेवांचा उल्लेखही करण्यात आला आहे. त्यामुळे गावाचा इतिहास व्यापक राजकीय आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडला जातो. तसेच गावातील शिक्षणाचा विकास, क्रीडा क्षेत्रातील योगदान आणि जयकिसान क्रीडा मंडळ यांसारख्या संस्थांची माहितीही पुस्तकात दिली आहे.

ग्रामीण परंपरा आणि बदलता काळ

पुस्तकाच्या शेवटच्या भागात गावातील पारंपरिक जीवनशैलीचे विविध पैलू मांडले आहेत. वजनमापे, बांधकाम पद्धती, वाळवण, सुगंधी पदार्थ, लोकगीत, बलुतेदारी व्यवस्था, कोंबडीपालन, तसेच गावाचे शहरीकरण आणि विस्तार यांसारख्या विषयांमधून ग्रामीण जीवनातील बदल आणि परंपरा यांचा संगम दाखवला आहे.

ग्रामीण संस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण दस्तऐवज

“वडणगे कृषी, सामाजिक, सांस्कृतिक इतिहास” हे पुस्तक एका गावाचा इतिहास सांगत असले तरी त्यातून संपूर्ण ग्रामीण महाराष्ट्राच्या जीवनाचे प्रतिबिंब दिसते. इतिहास संशोधक, सांस्कृतिक अभ्यासक, विद्यार्थी आणि ग्रामीण समाजजीवनाबद्दल जाणून घेऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांसाठी हा ग्रंथ महत्त्वाचा संदर्भग्रंथ ठरू शकतो.

वडणगे गावाच्या माध्यमातून ग्रामीण परंपरा, संस्कृती आणि इतिहास जतन करण्याचा हा प्रयत्न भविष्यातील पिढ्यांसाठी मौल्यवान ठेवा ठरेल.