ध्यानाच्या अंतिम अवस्थेचं दर्शन

भ्रूलता मागिलीकडे । मकाराचेंचि आंग न मांडे ।
सडेया प्राणा सांकडे । गगना येतां ।। ३१३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – भुवईच्या मागल्या बाजूस आज्ञाचक्रांत मकाराचें स्वरूप राहात नाही, इतकेंच नव्हे, तर एकट्या प्राणवायूला गगनास येण्याला संकट पडतें.

भ्रूलता मागिलीकडे – भुवई म्हणजे भुवईच्या मागच्या बाजूस, म्हणजेच आज्ञाचक्र, जे भृकुटीच्या मागे असते.
मकाराचेंचि आंग न मांडे – ‘म’कार म्हणजे ओंकारातील शेवटचा उच्चार. इथे ‘म’कार हे शरीराला चिकटलेले, भौतिक व वाणीने ध्वनित होणारे स्वरूप आहे.
सडेया प्राणा सांकडे – प्राणवायूच्याही गतीला मर्यादा येतात.
गगना येतां – गगन म्हणजे ‘चिताकाश’, ब्रह्मरंध्र, सहस्रार – तेथपर्यंत प्राणाचा प्रवास साधना करताना अडखळतो.

ही ओवी आत्मसाक्षात्काराच्या शेवटच्या टप्प्यांतील एक सूक्ष्म अवस्था स्पष्ट करते. अध्याय सहावा – ध्यानयोगाचा अध्याय असून अर्जुनाला सांगताना श्रीकृष्ण योगी कसा असतो, त्याचे मानसिक व शारीरिक स्वरूप कसे असते, याचे प्रात्यक्षिक देतात.
या ओवीत ज्ञानेश्वर माऊली ‘ध्यानाच्या अती सूक्ष्म टप्प्यावर प्राण व शब्दाचे जे अपार लयस्वरूप होते, ते वर्णन करतात.’ मुळात ध्यानाची सर्वोच्च अवस्था ही ‘अध्वनिरुप समाधी’ – ज्याला नादही नाही, शब्दही नाही आणि चेतना फक्त ‘स्व’मध्ये विलीन झालेली असते – अशी असते.

१. ‘भ्रूलता मागिलीकडे’ – आज्ञाचक्रातील अंतरीय यात्रा
ध्यानाच्या प्रक्रियेत कुंडलिनी ऊर्जा सुषुम्ना नाडीतून वर जात असते. सात चक्रांमधून ही यात्रा होत असते आणि सहावं चक्र म्हणजेच आज्ञाचक्र हे ‘ज्ञानद्वार’ मानलं जातं. हे चक्र दोन भुवयांमधील जागेच्या थोडं मागे असतं – त्यालाच ‘भ्रूलता मागिलीकडे’ असं म्हटलं आहे.
ध्यान करताना साधकाची चित्तवृत्ती बहिर्मुखतेपासून अंतर्मुखतेकडे आणि अंतर्मुखतेपासून शून्यभावाकडे जाते. या प्रवासात मकार म्हणजेच ओंकाराचा अंतिम ध्वनी – तोसुद्धा मागे पडतो.

२. ‘मकाराचेंचि आंग न मांडे’ – ओंकाराचे लय होणे
‘ॐ’ हा नादब्रह्माचा प्रतिनिधी आहे. तो तीन भागांचा आहे –
अ – जाग्रत अवस्था
उ – स्वप्न अवस्था
म – सुषुप्त अवस्था

परंतु ध्यानात जेव्हा ‘तुरीयावस्था’ येते, तेव्हा हा ‘मकार’ देखील नाहीसा होतो. ही स्थिती अशी आहे की जिथे ध्वनीसुद्धा उरलेला नसतो. ओंकार जिथे पूर्ण लय पावतो, तिथे शब्द नाही, अर्थ नाही – नादबिंदूच्या पलीकडची अवस्था.

ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की अशा स्थितीत ‘मकार’ शरीराला चिकटत नाही – म्हणजेच, शब्दशून्यता निर्माण होते. साधक वाक्य, वर्ण, नाद – या साऱ्यांच्या पलीकडे जातो. ध्यानाची अवस्था इतकी उच्च होते की स्वरूपात शब्दाचा आधारही टिकत नाही.

३. ‘सडेया प्राणा सांकडे’ – प्राणाची संकुचितता
प्राण हा सर्व क्रियांचा अधिष्ठाता आहे. सामान्यतः प्राणशक्ती शरीरभर संचार करते. पण ध्यानाच्या उच्य अवस्थांमध्ये प्राण ‘हृदयातून ब्रह्मरंध्राकडे’ जातो. या प्रवासात प्राणसुद्धा मर्यादित होतो.
ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, जेव्हा साधक ‘गगना येतो’ – म्हणजेच चिदाकाश किंवा सहस्रारकडे – तेव्हा प्राणाला सुद्धा वाट मिळेनाशी होते.
कारण काय?
तो प्राण आता कार्यशील उरलेला नसतो. प्राण हा स्वतः ब्रह्मस्वरूपात विलीन होतो.
उदाहरणार्थ, नदी जशी समुद्रात मिळून जाते, तशी प्राणशक्तीही ब्रह्मरूपात विलीन होते. हेच ते ‘सडेया प्राणा सांकडे’ – जिथे सजीवतेची आणि श्वासांची चळवळ संपते. अशा अवस्थेत शरीर मृतप्राय, पण साधक पूर्ण चैतन्यस्वरूपात असतो.

४. ‘गगना येतां’ – चिदाकाशप्राप्तीचा अंतिम टप्पा
‘गगन’ या शब्दाचा उपयोग ज्ञानेश्वरीत अनेक ठिकाणी झाला आहे आणि तो चिदाकाश/परब्रह्म या अर्थाने वापरला आहे. साधक जेव्हा सहस्रार चक्रापर्यंत पोहोचतो, तेव्हा त्या स्थितीत शरीर-प्राण-मन – सर्व लय पावतात.
‘गगना येतां’ म्हणजे, सहस्रारात विलीन होताना, ‘मी’पणाची शेवटची जाणीवही गळून जाते.
अहं हे सूक्ष्मतम स्वरूप – त्याचेही विसर्जन होते.
तेथे शब्द नाही, स्वर नाही, प्राण नाही – फक्त चैतन्यमात्र उरते.

५. ध्यानातील अंतिम स्थितीचे वर्णन – अनुभवसिद्ध विवरण
या ओवीचे विवेचन फक्त वैचारिक नाही, तर अनुभवसिद्ध आहे. ध्यानात: प्रथम आपण श्वास व नादावर लक्ष केंद्रित करतो (सगुण साधना). पुढे ‘ओंकार’ ज्या स्वरूपात नादात ऐकू येतो, त्या ‘नादब्रह्म’ साखळीत ध्यान वाढते. नंतर आज्ञाचक्र पार करताना शब्दाचे अस्तित्वही क्षीण होते. शेवटी, ‘मकार’ लुप्त होतो म्हणजेच ओंकार लय पावतो. प्राणसुद्धा शांत होतो, म्हणजे शरीराचे सगळे अवयव स्तब्ध होतात, आणि साधक गगनात – म्हणजेच चिदाकाशात विलीन होतो

६. ओवीतील प्रतीकांचे सूक्ष्म अर्थ:
प्रतीक अर्थ
भ्रूलता मागिलीकडे आज्ञाचक्र, सूक्ष्म चेतनेचा दरवाजा
मकाराचेंचि आंग न मांडे शब्दाचा संपूर्ण लय, निर्वाणी स्थिती
सडेया प्राणा सांकडे प्राणशक्तीचे विलयन
गगना येतां ब्रह्मलीनता, समाधीचा परमोच्च बिंदू

७. आधुनिक संदर्भात समजावणं:
मन, वाणी, प्राण, आणि चेतना – यांचा परस्परसंबंध आज मानसशास्त्र, न्यूरोसायन्समध्ये सुद्धा अभ्यासला जातो. ध्यानात ‘थिट्या श्वासाची प्रक्रिया’, ‘हृदयगती मंदावणे’, ‘मेंदूच्या थिट्या लहरी’ – हे सर्व विज्ञानदृष्ट्या सुद्धा सिद्ध झाले आहे. पण ज्ञानेश्वर माउलींचं निरूपण केवळ शास्त्रीय नव्हे – ते साक्षात अनुभवमय आहे.

८. निरुपणाचा भावार्थ:
ही ओवी ध्यानाच्या अंतिम अवस्थेतील शब्दशून्यता, प्राणशून्यता, आणि व्यक्तिशून्यता स्पष्ट करते. या अवस्थेला “असंप्रज्ञात समाधी”, “निर्विकल्प समाधी” किंवा “अखंड ब्रह्मावस्था” असंही म्हटलं जातं. सामान्य साधकासाठी ही स्थिती अवघड असली तरी, गुरुकृपेमुळे, भक्तीच्या मार्गावरून चालताना, नादावर ध्यान करत करत – ही अवस्था अनुभवता येते.

९. गुरुकृपेचा अनिवार्य सहभाग:
या अवस्थेपर्यंत पोहोचण्यासाठी:
अखंड साधना
गुरूंचे मार्गदर्शन
व्रतस्थ जीवन
वाणी, प्राण, व चित्ताची निग्रहयुक्त साधना अवश्यक असते.
ज्ञानेश्वर माउलींचं वर्णन म्हणजे ‘दिव्यमृतधारा’. गुरुकृपेने त्यांना ही अनुभूती लाभली. त्यांनी आम्हाला ती शब्दरूपाने दिली.

१०. निष्कर्ष:
ही ओवी आपल्याला ध्यानाच्या अंतिम अवस्थेचं दर्शन घडवते. ‘मीपणा’ हरवतो, शब्द संपतात, प्राणही स्तब्ध होतो, आणि साधक स्वतः चिदाकाशात, ब्रह्मरूपात विलीन होतो. या ओवीतून शब्द, प्राण आणि चैतन्य यांचं सूक्ष्मतम अंतरंग समजतं. ही अवस्था केवळ अनुभवानेच समजते – पण ज्ञानेश्वर माउलींच्या कृपेने तिचं वर्णन वाचनातूनही मनाला स्फूर्ती देतं, साधनेला दिशा देतं आणि अंतःकरणात ब्रह्मप्रकाश झिरपवतो.

|| हरि ॐ तत्सत् ||