शब्दांचा मोह की अनुभूतीचा बोध? — माऊलींचा सावध करणारा इशारा

आजच्या शब्दांच्या गदारोळात, प्रवचनांच्या चमकदार दुनियेत आणि प्रभावी वक्तृत्वाच्या मोहात आपण खऱ्या आध्यात्मिक अनुभूतीपासून दूर तर जात नाही ना? केवळ बोलण्याच्या जोरावर निर्माण होणारा आभासी बोध आणि प्रत्यक्ष साधनेतून उमलणारा खरा आत्मानुभव यातील फरक उलगडून दाखवणारी ज्ञानेश्वर माऊलींची ओवी आजही आपल्याला अंतर्मुख होण्याचे आवाहन करते.

राजेंद्र घोरपडे

तैसें बोलवरि वाचाबळें । वायांचि झकविजती प्रतीतीचे डोळे ।
मग साचोकारें बोधावेळे । आथि ना होईजे ।। १३९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – त्याप्रमाणे वक्तृत्वाच्या जोरावर कित्येक आपल्या प्रतिपादनानें स्वतःच्या अनुभवाचे डोळे उगीच झांकण्यास लावतात. आपण आपल्याला फसवितात, मग खऱ्या बोधाची वेळ, बोधाच्या परीक्षेची वेळ आली म्हणजे बोध असतहि नाही व होतही नाही.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीत एक अतिशय सूक्ष्म, पण अत्यंत गहन असा आध्यात्मिक इशारा दडलेला आहे. “तैसें बोलवरि वाचाबळें…” या ओवीतून माऊली आपल्याला सांगतात की शब्दांची किमया मोठी असली, वक्तृत्वाचा डौल प्रभावी असला, तरी तो खऱ्या अनुभवाच्या जागी कधीच उभा राहू शकत नाही. उलट अनेकदा शब्दांचा आडोसा घेऊन माणूस स्वतःलाच फसवतो, स्वतःच्या अंतःकरणातील सत्यावर पडदा टाकतो आणि जेव्हा खरी अनुभूती येण्याची वेळ येते, तेव्हा आत काहीच उरत नाही.

आजच्या काळात या ओवीचे महत्त्व अधिक प्रकर्षाने जाणवते. कारण आपण माहितीच्या, शब्दांच्या आणि प्रदर्शनाच्या युगात जगत आहोत. प्रवचनांची रेलचेल आहे, सोशल मीडियावर आध्यात्मिक विचारांचे धबधबे वाहताना दिसतात, अनेक जण प्रभावी भाषणांनी, सुंदर शब्दरचनेने, उदाहरणांच्या आकर्षक मांडणीने लोकांना भारावून टाकतात. पण या साऱ्या बाह्य आकर्षणाच्या मागे खरी अनुभूती, खरी साधना आणि अंतर्मुखतेची खोली किती आहे, हा प्रश्न मात्र कायम उरतो.

माऊली म्हणतात, “वाचाबळें वायांचि झकविजती प्रतीतीचे डोळे” — म्हणजेच बोलण्याच्या जोरावर आपण स्वतःच्या अनुभवाचे डोळे झाकून टाकतो. हा अत्यंत मार्मिक बिंदू आहे. जेव्हा आपण एखादी गोष्ट वारंवार बोलतो, तिच्यावर चर्चा करतो, तिचे विवेचन करतो, तेव्हा आपल्याला असे वाटू लागते की आपण ती गोष्ट ‘जाणतो’. पण ही जाण प्रत्यक्ष अनुभवातून आलेली नसते; ती फक्त बौद्धिक असते. अशा वेळी मनात एक भास निर्माण होतो — आपण खूप पुढे आलो आहोत, आपण सत्याच्या जवळ पोहोचलो आहोत. प्रत्यक्षात मात्र आपण शब्दांच्या जाळ्यात अडकलेले असतो.

पोपटपंची करणाऱ्या प्रवचनकारांचे हेच वैशिष्ट्य असते. ते ग्रंथातील शब्द सांगतात, उदाहरणे देतात, कथा रंगवतात, पण त्या शब्दांमागचा आत्मानुभव त्यांच्या जीवनात दिसत नाही. त्यांचे बोलणे ऐकताना क्षणभर भावनांचा उधाण येते, डोळ्यात पाणी येते, मन भारावते; पण ते टिकत नाही. कारण त्या शब्दांमध्ये साधनेची उष्णता नसते, अनुभूतीची ताकद नसते. ते शब्द म्हणजे केवळ सुंदर आवरण असते, ज्यामध्ये सार नसते.

खरी भक्ती मात्र वेगळी असते. भक्ती म्हणजे केवळ गाणे, भजन, कीर्तन किंवा शब्दांनी देवाची स्तुती करणे नव्हे. भक्ती म्हणजे अंतःकरणाची शुद्धता, अहंकाराचा त्याग आणि देवाशी असलेले निरपेक्ष नाते. ही भक्ती जेव्हा खऱ्या अर्थाने रुजते, तेव्हा ती माणसाच्या जीवनात परिवर्तन घडवते. त्याच्या वागण्यात, बोलण्यात, विचारात एक साधेपणा, एक शांतता आणि एक स्थैर्य दिसू लागते.

खऱ्या साधकाची ओळख त्याच्या शब्दांवरून नसते, तर त्याच्या जीवनावरून होते. तो किती बोलतो यापेक्षा तो कसा जगतो हे महत्त्वाचे असते. त्याच्या वर्तनात नम्रता असते, त्याच्या नजरेत करुणा असते, आणि त्याच्या उपस्थितीत एक प्रकारची शांत ऊर्जा जाणवते. ही ऊर्जा शब्दांनी निर्माण होत नाही; ती साधनेतून, अंतर्मुखतेतून आणि सततच्या आत्मपरीक्षणातून निर्माण होते.

माऊलींच्या ओवीत पुढे येते, “मग साचोकारें बोधावेळे आथि ना होईजे” — म्हणजेच जेव्हा खरी बोधाची वेळ येते, तेव्हा आत काहीच उरत नाही. हा अनुभव अत्यंत वेदनादायक असतो. कारण आयुष्यभर आपण ज्या गोष्टीवर विश्वास ठेवला, ज्या ज्ञानाचा अभिमान बाळगला, ती गोष्ट प्रत्यक्ष परीक्षेच्या वेळी निष्फळ ठरते. हा क्षण म्हणजे स्वतःशी झालेली खरी भेट असते. तेव्हा कळते की आपण बाह्य दिखाव्याच्या मागे धावत होतो, पण आत रिकामेपणच आहे.

आजच्या समाजात शब्दांची मोहिनी इतकी वाढली आहे की लोक सहज फसतात. आकर्षक भाषण, प्रभावी आवाज, भावनिक कथा — यामध्ये सत्य शोधण्याची क्षमता कमी होत चालली आहे. लोकांना तत्काळ समाधान हवे असते, पटकन प्रेरणा हवी असते. त्यामुळे जे लोक शब्दांचा खेळ चांगला खेळतात, ते सहज लोकप्रिय होतात. पण ही लोकप्रियता टिकाऊ नसते, कारण तिचा पाया अनुभवावर नसतो.

खरी साधना मात्र शांत असते, गुप्त असते. ती दिखाव्याची नसते. ती आपल्या अंतःकरणात घडते. रोजच्या आयुष्यातील छोट्या-छोट्या गोष्टींमध्ये ती दिसते — प्रामाणिकपणा, संयम, सहनशीलता, प्रेम, सेवा. ही साधना माणसाला हळूहळू बदलते. तो बाहेरून काही मोठा दिसत नाही, पण आतून तो समृद्ध होत जातो.

भक्तीतून निर्माण होणारी शक्ती ही शब्दांच्या पलीकडची असते. ती माणसाला संकटांमध्ये स्थिर ठेवते, दुःखातही शांत राहण्याची ताकद देते आणि आनंदातही अहंकार वाढू देत नाही. ही शक्ती पुस्तक वाचून मिळत नाही, प्रवचन ऐकून मिळत नाही; ती अनुभवातून, आचरणातून आणि सततच्या साधनेतून मिळते.

ज्ञान आणि बोध यामध्येही फरक आहे. ज्ञान म्हणजे माहिती, समज, तत्त्वांची ओळख. पण बोध म्हणजे त्या ज्ञानाचे अंतःकरणात झालेले रूपांतर. ज्ञान बाहेरून येते; बोध आतून उगम पावतो. ज्ञान आपण दुसऱ्याला सांगू शकतो; बोध मात्र स्वतः अनुभवावा लागतो. त्यामुळे माऊली सांगतात की शब्दांवर अवलंबून राहू नका, अनुभवाच्या दिशेने चला.

खरे निरुपण म्हणजे केवळ शब्दांची मांडणी नव्हे, तर अनुभवाची अभिव्यक्ती. जेव्हा एखादा साधक बोलतो, तेव्हा त्याच्या शब्दांमध्ये त्याचे जीवन बोलते. त्याच्या प्रत्येक वाक्यामध्ये त्याने केलेल्या साधनेचा, त्याने अनुभवलेल्या सत्याचा स्पर्श असतो. असे निरुपण ऐकताना श्रोत्याच्या मनात केवळ भावना निर्माण होत नाहीत, तर त्याच्या जीवनात बदल घडवण्याची प्रेरणा निर्माण होते.

आज गरज आहे ती अशा निरुपणाची, जे लोकांना केवळ आकर्षित करणार नाही, तर त्यांना अंतर्मुख करेल. जे त्यांना स्वतःकडे पाहायला शिकवेल, स्वतःच्या दोषांची जाणीव करून देईल आणि साधनेच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देईल. असे निरुपण कठीण असते, कारण त्यासाठी स्वतःचा अनुभव असावा लागतो.

शब्दांचा वापर चुकीचा नाही; पण शब्दांचा आधार घेऊन सत्य लपवणे चुकीचे आहे. शब्द हे साधन आहे, साध्य नाही. ते आपल्याला मार्ग दाखवू शकतात, पण त्या मार्गावर चालणे आपल्यालाच करावे लागते. त्यामुळे माऊलींचा संदेश स्पष्ट आहे — शब्दांमध्ये अडकू नका, अनुभवाच्या दिशेने वाटचाल करा.

आपण स्वतःलाही हा प्रश्न विचारायला हवा — आपण जे जाणतो असे समजतो, ते खरेच जाणतो का? आपल्या जीवनात त्या ज्ञानाचा परिणाम दिसतो का? की आपण फक्त शब्दांच्या आड लपून बसलो आहोत? हा आत्मपरीक्षणाचा क्षण अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

खरी भक्ती, खरे ज्ञान आणि खरा बोध हे एकाच दिशेने नेतात — अंतर्मुखतेकडे, सत्याकडे, आणि अखेरीस आत्मसाक्षात्काराकडे. या प्रवासात शब्दांची मदत होऊ शकते, पण शेवटी त्यांना सोडून पुढे जावे लागते. कारण सत्य हे अनुभवायचे असते, सांगायचे नसते.

ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी आपल्याला जागं करते, सावध करते आणि खऱ्या मार्गाकडे वळण्याची प्रेरणा देते. शब्दांच्या मोहातून बाहेर पडून अनुभवाच्या दिशेने वाटचाल करण्याचा हा संदेश आजही तितकाच जिवंत आणि आवश्यक आहे.