बाकूमधील मिनिएचर पुस्तकांचं म्युझियम : ८७०० सूक्ष्म ग्रंथांचा अनोखा ठेवा”

मिनिएचर पुस्तकांचे म्युझियम

एका अझरबैजानी महिलेने केवळ आपला छंद म्हणून ८० देशांमध्ये प्रकाशित झालेली ८७०० पेक्षाही अधिक मिनिएचर पुस्तकं जमवून एक अनोखं प्रदर्शन थाटलं आहे… त्याविषयी…

जयप्रकाश प्रधान, जागतिक पर्यटक

मिनिएचर (छोट्यात छोटी) पुस्तकांचं : जगातील पहिलं आणि एकमेव असं म्युझियम युरोप आणि आशिया अशा दोन्ही खंडांना जोडणाऱ्या अझरबैजान या देशात पाहायला मिळतं. गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये २०१५ मध्ये त्याची नोंद झाली आहे. राजधानीच्या बाकू शहरातील जुन्या इचेरी शेहर येथे हे म्युझियम थाटण्यात आलं आहे. बाकूच्या भटकंतीत मी व पत्नी जयंतीने या म्युझियमला आवर्जून भेट दिली आणि म्युझियमच्या निर्मात्या सालाखोव्हा झरपिंग तेगमूर यांच्याशी संवाद साधण्याचीही संधी मिळाली.

एका अझरबैजानी महिलेने केवळ आपला छंद म्हणून ८० देशांमध्ये प्रकाशित झालेली ८७०० पेक्षाही अधिक मिनिएचर पुस्तकं जमवून हे प्रदर्शन थाटलं आहे. सालाखोव्हा यांचा जन्म २ फेब्रुवारी १९३२ मध्ये बाकू येथे झाला. तत्त्वज्ञान विषयात त्यांनी पदवी घेतली. अझरबैजान देशात सांस्कृतिक क्षेत्रात त्या सन्माननीय कार्यकर्त्या म्हणून कार्यरत आहेत. अशा या कर्तृत्ववान महिलेच्या आयुष्याला १९८२ मध्ये मोठी कलाटणी मिळाली.

नोव्हेंबर १९८२ ला त्या मॉस्को येथे पुस्तकप्रेमींनी भरवलेल्या ऑल युनियन व्हॉलंटरी सोसायटीच्या अधिवेशनाला गेल्या होत्या. तेव्हा तेथे क्रायलॉव्ह या नामांकित लेखकाच्या १९३५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या दंतकथांच्या संग्रहांची अगदी छोट्या आकारातली आवृत्ती २३ रुबेल्सना विक्रीसाठी उपलब्ध होती. झरपिंग यांना ती घ्यावीशी वाटली. अर्थात्, त्यावेळी त्यांना तो खर्चिक आनंद वाटत होता. अशाही परिस्थितीत त्यांनी त्यांची खरेदी केली. त्याचे पैसे देऊन त्या ते पुस्तक घेण्यासाठी बाजूच्या गोदामात गेल्या तिथे त्यांनी आयुष्यात प्रथमच अगदी छोट्या आकाराची मिनी पुस्तकं पाहिली आणि त्या दिवसापासून अशी पुस्तकं जमवण्याचा छंदच त्यांना लागला. दरवर्षी या पुस्तकांची संख्या वाढतेच आहे.

त्या म्युझियममध्ये २००२ मध्ये अशा प्रकारच्या मिनिएचर पुस्तकांनी भरलेली काचेची २५ कपाटं होती. आता त्या कपाटांची संख्या ३९ झाली असून ७९ देशांमध्ये प्रकाशित झालेली ८७०० मिनिएचर पुस्तकं तिथे पाहायला मिळतात. यात विशेष म्हणजे भारतातील हनुमान चालीसा व गीतेची अगदी छोटी आवृत्तीही तिथे आढळली.

मिनिएचर पुस्तकाची व्याख्या काय, तर गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डच्या प्रमाणानुसार ७५x७५ मिलिमीटर पर्यंतच्या आकाराचे पुस्तक हे मिनिएचर पुस्तक म्हणावयास हरकत नाही. झरपिंग यांच्या संग्रहालयात अशी ३३७० पुस्तकं आहेत. पूर्वीच्या सोवियत रशियाने ठरवलेल्या निकषांनुसार १००x१०० मिलिमीटर आकाराचे पुस्तक मिनिएचर या संज्ञेत बसते. त्या मापनानुसारही अनेक पुस्तकं त्यांनी जमवली. म्युझियममधील चार पुस्तकं ही सर्वात छोटी म्हणजे अक्षरशः मायक्रो आकाराची व अत्यंत दुर्मीळ अशी आहेत. त्यात जपानची राजधानी टोकियो येथून प्रसिद्ध झालेल्या टो पान (To Pann) पुस्तकाचा आकार ०.७५ बाय ०.७५ मिलिमीटर एवढा आहे. तेथील चार मोसमातील फुलांचे वर्णन त्यात आहे. ते एका खास आकर्षक बॉक्समध्ये ठेवण्यात आले असून ‘मायक्रो बुक’ असे त्यावर इंग्रजीत लिहिले आहे. आणखी एक जपानी पुस्तक २x२ मिलिमीटरचे आणि दोन जर्मन मायक्रो पुस्तकेही तिथे पाहावयास मिळतात. त्यापैकी एकाचा आकार २x२.९ मिलिमीटर आणि दुसऱ्याचा ३.५४३.५ मिलिमीटर एवढा आहे. या सर्वांच्या शेजारी जाड भिंग ठेवण्यात आलं असून त्याच्या साह्यानेच ती पुस्तकं वाचता येतात.

या म्युझियमसाठी शरिव्हान शहाज राजवाड्याजवळचीच छोटी पण मध्यवर्ती जागा शासनाने दिली आणि २३ एप्रिल २००२ मध्ये तिथेच या म्युझियमचे उद्घाटन झाले. सालाखोव्हा यांनी उद्घाटनासाठी तो दिवस मुद्दाम निवडला कारण याच दिवशी १६१६ मध्ये जागतिक कीर्तीचा नाटककार विल्यम शेक्सपियर याचे निधन झाले आणि तो दिवस आंतरराष्ट्रीय पुस्तकं आणि पुस्तकांचे हक्क (कॉपीराईट) यासाठी जगभर पाळण्यात यावा असा निर्णय युनेस्कोने घेतला. शेक्सपियरचे नाव चिरकाल राहावे हा त्यामागचा हेतू होता आणि त्याच दिवशी हे मिनिएचर म्युझियम पर्यटक स्थानिक नागरिक या सर्वांना पाहण्यासाठी खुलं करण्यात आलं.

सत्यऐंशी वर्ष वयाच्या झरपिंग मॅडम आजही मोठ्या उत्साहाने साऱ्या जगभर निरनिराळ्या परिषदा, बैठका, प्रदर्शनं यांच्यासाठी फिरत असतात. त्यांच्या अनुपस्थितीत काही वेळा म्युझियम बंद राहते. आम्ही गेलो त्या दिवशी योगायोगानेच म्युझियम आठ दिवसानंतर उघडण्यात आले होते आणि सुदैवाने मॅडमी आल्या होत्या.

आम्ही म्युझियममध्ये प्रवेश केला तेव्हा पर्यटकांची चांगलीच गर्दी झाली होती.. झरपिंग मॅडमशी प्रत्यक्ष बोलता येईल का असे मी आमच्या गाईडला विचारले तेव्हा ‘प्रयत्न करते,’ असे ती म्हणाली. सुदैवाने तिचा व त्यांचा बऱ्यापैकी परिचय होता. तिने माझी आणि जयंतीची त्यांच्याशी ओळख करून दिली. आमची पर्यटन व ऑफबीट ठिकाणांना भेट देण्याची आवड त्यांना पसंत पडली. त्याचे कौतुक खूपच करीतच त्यांनी खुर्च्या मागवल्या आणि गप्पाच सुरू केल्या. भाषेची थोडी अडचण होती पण टूर गाईड अधून मधून दुभाष्याचे काम करीत होती. एवढ्या थोड्या कालावधीत एवढी मोठी दुर्मीळ पुस्तक संपदा गोळा करणं तुम्हाला कसं शक्य झालं या माझ्या प्रश्नाला बाईंनी अगदी सविस्तर उत्तर दिलं.

“विविध बैठका, परिषदांच्या निमित्तानं लंडन, बर्लिन, म्युनिक ब्रुसेल्स, बीजिंग, पॅरिस, हवाना, मॉस्को अशा ठिकाणी माझं बरेचदा जाणं होतं. तिथल्या अँटिक पुस्तकांची दुकानं, बाजारपेठांना मी आवर्जून भेटी देते. त्यामुळे अशा मिनिएचर पुस्तकांची मला चांगली माहिती होते. मग मी ती खरेदी करते. त्याखेरीज अनेक स्नेही, पुस्तकप्रेमी, राजकारणी व्यक्ती यांनीही काही मिनी पुस्तकं भेट म्हणून दिली आहेत. १९८५ पासून मी स्वतःच मिनिएचर पुस्तकांचं प्रकाशन सुरू केलं. विशेषतः सोवियत रशियात अशी पुस्तकं जमवणारी, पुस्तकप्रेमी मंडळी बरीच आहेत. त्यांचीही या कामी खूप मदत झाली.” मॅडम मोठ्या उत्साहाने सांगत होत्या.

” बीजिंगमध्ये २००८ मध्ये ऑलिम्पिक सामने होते. त्यासाठी गेले होते. योगायोगाने एका चिनी दांपत्याशी माझी गाठ पडली. आमच्या संभाषणाच्या वेळी मी त्यांना या म्युझियमची माहिती देणारी छोटी पुस्तिका दिली. ती पाहून ते इतके प्रभावित झाले की बीजिंगमधील माझ्या पुढच्या वीस दिवसांच्या वास्तव्यात पुस्तक छापण्याची कला व अन्य संबंधित विषयांवरील मिनिएचर पुस्तके ते मला अक्षरशः रोज भेट म्हणून देत होते. शिवाय सहा चिनी राजघराण्यातील लोकांनी लिहिलेल्या कविता व अन्य साहित्यावरची मिनिएचर पुस्तकंही त्यांनी दिली. माझ्या तेथील वास्तव्यात त्यांनी एकूण २७२ मिनिएचर पुस्तकांची भेट म्युझियमसाठी दिली. पण त्यांच्या भेटीचा हा ओघ तिथेच थांबला नाही. माझ्या भावाच्या वाढदिवसाच्या निमित्ताने ते दाम्पत्य बाकूला आले होते. त्यावेळी त्यांनी अत्यंत दुर्मीळ अशी २५x२५ मिलिमीटर आकाराची आणखी आठ पुस्तकं ग्रॅनाईटच्या आकर्षक बॉक्समधून म्युझियम करता दिली. थायलंडच्या राजकन्येनेही १४ ऑगस्ट २०१७ रोजी अत्यंत दुर्मीळ अशी ३८ मिनिएचर पुस्तकं भेट दिली. त्यातील एक पुस्तक तिने वडिलांना म्हणजे थायलंडच्या राजाला अर्पण केले असून राजकन्येने स्वतःच्या हस्ताक्षरात लिहिलेल्या एका अगदी छोट्या पुस्तकाचाही त्या समावेश आहे. अशा कितीतरी व्यक्तींचा उल्लेख करता येईल. “

हे म्युझियम १४५ चौरस मीटर क्षेत्रफळाच्या जागेत थाटण्यात आले असून त्याची रचना अतिशय आखीव आहे. काचेच्या एकूण ३९ भव्य कपाटांत हे प्रदर्शन मांडण्यात आलंय व पुस्तकांची वर्गवारी बाजूलाच लिहून ठेवण्यात आली आहे. त्यावरून कोणत्या कपाटात कोणती पुस्तकं आहेत याची कल्पना येते. उदाहरणार्थ, तिसऱ्या क्रमांकाच्या कपाटात मिनी धार्मिक पुस्तकं पाहावयास मिळतात. कुराण, बुद्धीझम यांच्याबरोबरच आपले हनुमान चालीसा व गीतेची छोटी आवृत्तीही तिथे ठेवली होती. ऑलिंपिक्स व इतर क्रीडाविषयक पुस्तकं २९ व्या क्रमांकाच्या कपाटात असून ‘सात भाषांमधील ऑलिंपिकची शपथ’ हे १५४२० मिलिमीटरचं छोटेखानी पुस्तक एकदम लक्ष वेधून घेतं. नेपोलियनची कहाणी २५३० मिलिमीटरच्या मिनिएचर पुस्तकामध्ये आहे ३६ व ३७ क्रमांकाची कपाटे खास आहेत. शेक्सपियरच्या अजरामर साहित्याचा ठेवा तिथे पाहावयास मिळतो. रोमिओ अँड ज्युलिएटपासून संपूर्ण शेक्सपियरच्या एकूण ४० खंडांपैकी २४ खंड हे ५०४७३ मिलिमीटरच्या आकारात आहेत. ते १८४१ मध्ये न्यूयॉर्क येथे प्रसिद्ध झाले तर लंडनमध्ये विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला प्रकाशित झालेले ४० खंडातील शेक्सपियरचे वाङ्मय ४०x३३ मिलिमीटरच्या आकारात उपलब्ध आहे. सर्व पुस्तकांची मांडणी अत्यंत कलात्मक रीतीने करण्यात आली असल्याने नजरेत एकदम भरते.

झरपिंग यांच्या या अगदी आगळ्यावेगळ्या आणि जगातील एकमेव मिनिएचर म्युझियमला जागतिक पातळीवरील अनेक पारितोषिके मिळालेली आहेत, पण सर्वात मोठा सन्मान म्हणजे २०१५ मध्ये या म्युझियमची गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड मध्ये नोंद झाली. तसे पत्र झरपिंग यांना मिळाले. विविध देशातील नामांकित लेखक, कलाकार, राजकारणी या प्रदर्शनाला आवर्जून भेट देतात. त्यांची गौरवाची पत्रंही आली आहेत. आत्तापर्यंत निदान चार लाख पुस्तक प्रेमींनी या म्युझियमला भेट दिली आणि त्याची लोकप्रियता दिवसेंदिवस वाढतच आहे. तसेच याच मिनिएचर पुस्तकांची प्रदर्शनेही मॉस्को, लंडन, काबुल आदी ठिकाणी भरवण्यात आली आहेत.

सालाखोव्हा झरपिंग म्हणजे खरोखरच मोठं उत्साही व्यक्तिमत्व. बोलण्यात कुठेही गर्व नाही, मीपणा नाही. जवळजवळ अर्धा तास त्या आमच्याशी बोलत होत्या. मग त्यांनी आग्रहाने आमच्याबरोबर फोटो काढला आणि म्युझियमची माहिती देणारी पुस्तिका त्यावर स्वाक्षरी करून दिली. बाकू शहरात इचेरी शेहरमध्ये असलेलं हे मिनिएचर म्युझियम पुस्तक प्रेमींसाठी विनामूल्य खुलं असतं.