मूग आणि उडीद पिकांचे हेक्टरी उत्पादन १५ क्विंटलपर्यंत वाढवण्यासाठी सुधारित वाणांची निवड, संतुलित खत व्यवस्थापन, सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा वापर, वेळेवर सिंचन आणि प्रभावी कीड-तण नियंत्रण अत्यंत महत्त्वाचे असल्याचे प्रतिपादन तेलबिया संशोधन केंद्र, जळगाव येथील सहयोगी प्राध्यापक प्रा. डॉ. सुमेरसिंग राजपूत यांनी केले आहे. शास्त्रीय पद्धतीने बीज प्रक्रिया, पर्णपोषण आणि आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब केल्यास शेतकऱ्यांना उत्पादनवाढीसह अधिक आर्थिक लाभ मिळू शकतो, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.
मूग आणि उडीद पिकांमध्ये हेक्टरी १५ क्विंटल उत्पन्न वाढवण्याच्या पद्धतींचा सारांश:
मूग आणि उडीद पिकांचे उत्पादन लक्षणीयरीत्या म्हणजे हेक्टरी १५ क्विंटल वाढवण्यासाठी, कोणत्या गोष्टींचा अवलंब करायला हवा…?
- सुधारित जास्त उत्पादन देणाऱ्या जातींचा वापर करणे गरजेचे: जसे मूग पिकात फुले चेतक, फुले सुवर्ण आणि उडीद पिकात फुले वसु, फुले राजन.
- संतुलित पोषण (विशेषतः गंधक आणि जस्त),
- कार्यक्षम सिंचन आणि वेळेवर पीक संरक्षण.
महत्त्वाच्या शिफारसींचे काटेकोर पालन करावे:
१. पेरणीची योग्य वेळ आणि बियाण्याचे प्रमाण;
खरीप हंगाम: जूनच्या शेवटच्या आठवड्यापासून जुलैच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत पेरणी करा. पेरणीसाठी हेक्टरी बियाणे (१५-२० किलो/हेक्टर} वापरा, पेरणीचे अंतर दोन ओळींमधील ३० से.मी.आणि दोन रोपांमध्ये १० से.मी.अंतर ठेवावे.
खोली: बैल पांभरीने अथवा पेरणी यंत्राचा वापर करून(४-५ से.मी.) खोलीवर बियाण्याची पेरणी करावी.
२. बीज प्रक्रिया आणि संरोपण
मातीतून पसरणाऱ्या रोगांना प्रतिबंध करण्यासाठी प्रति किलो बियाण्यांवर थायरम (२ ग्रॅम) + कार्बेंडाझिम (२ ग्रॅम) किंव्हा ५ ग्रॅम ट्रायकोडर्मा जैविक बुरशी नाशक प्रति किलो यांची बीज प्रक्रिया पेरणी पूर्वी करा .
नायट्रोजन स्थिरीकरण आणि फॉस्फरस शोषण वाढवण्यासाठीरायझोबियम आणि फॉस्फेट विरघळवणारे जिवाणू (PSB) 25 ग्राम प्रति किलो गुळाच्या द्रावणात संवर्धनाचे रोपण करा.
३. खत व्यवस्थापन (मृदा परीक्षणानुसार)
सेंद्रिय खत: मुळांवरील गाठींची निर्मिती आणि पिकाच्या वाढीस चालना देण्यासाठीप्रति हेक्टर ४.५ टन गांडूळ खत किंवा शेणखत जमिनीत मिसळावे .
सूक्ष्म पोषक तत्वे: परागकणांची व्यवहार्यता आणि शेंगा लागण्याची क्षमता सुधारण्यासाठी 2 kg/ha बोरॉनचा पायाभूत वापर करण्याची शिफारस केलेली आहे.
मूग: पेरणीच्या वेळी हेक्टरी १० kg नत्र (N),४५ kg स्फुरद (P)आणि २० kg पालाश (S)/ प्रति हेक्टर चाड्यावर किंवा पेरणी यंत्राने पेरून द्या. उडीद: पेरणीच्या वेळी (15 kg N}, 40\kg P} आणि 20 kg S/ha} पेरून द्या.
४. उत्पादन वाढवण्यासाठी पर्णपोषण:
फुलोऱ्याच्या अवस्थेत युरियाची (२%)पर्ण फवारणी केल्यास उत्पादनात लक्षणीय वाढ होण्यास मदत होते.
शेंगांची संख्या आणि बियांचे वजन वाढवण्यासाठी, फुले आणि शेंगा येण्याच्या अवस्थेत०.५% झिंक सल्फेट (ZnSO4) आणि ०.५% फेरस सल्फेट (FeSO4) यांचा एकत्रित वापर करा.
५. जल व्यवस्थापन:
पावसाच्या पाण्याने खंड दिल्यास २ टक्के पोटॅशियम नायट्रेट (१३:०:४५) ची फवारणी करावी.
दुष्काळ पडल्यास, शेंगा तयार होण्याच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात जीव वाचवणारे एक सिंचन आवश्यक असते त्यामुळे ह्या बाबत नियोजन करा.
पावसाळ्यात शेतात पाणी साचू देऊ नका , कारण त्याचा पिकांच्या वाढीवर गंभीर परिणाम होतो.
६. तण आणि कीड व्यवस्थापन
तण काढणे: पहिल्या ३५ ते ४० दिवसांसाठी कोळपणी अथवा निंदनी करून शेत तणमुक्त ठेवा.
कीटक कीड: पांढरी माशी, तुडतुडे आणि मावा यांवर नियमितपणे लक्ष ठेवा. पिवळ्या मोझॅक विषाणूला (MYMV) प्रतिकारक्षम असलेल्या वाणांचा वापर करा.
फवारणी: शेंगा पोखरणाऱ्या अळ्या आणि पानांवर उपजीविका करणाऱ्या अळ्यांसाठी कडुलिंबावर आधारित कीटकनाशके किंवा शिफारस केलेली कीटकनाशके वापरा.
७. आंतरपीक म्हणून मुख्य पिकात अंतर्भाव करा:
कापूस+मूग १:२ कापूस+उडीद १:२, तूर+उडीद १:३, तूर+मूग १:३
अधिक माहितीसाठी संपर्क ः
डॉ. सुमेरसिंग राजपूत, सहयोगी प्राध्यापक (९४०५१३८२६९) तेलबिया संशोधन केंद्र,जळगाव-४२५००१.
