सह्याद्रीच्या दाट अरण्यातील लालमुखी हरित दूत : मालाबार बार्बेटचे अद्भुत जग

सह्याद्रीच्या दाट हिरव्या जंगलात “कुक-कुक-कुक…” असा घुमणारा आवाज ऐकू येतो आणि नजरेसमोर येतो एक लालमुखी, हिरवागार आणि विलक्षण देखणा पक्षी — मालाबार बार्बेट. पश्चिम घाटाच्या जैववैविध्याचा हा दुर्मीळ दूत केवळ आपल्या रंगसौंदर्यामुळे आकर्षित करत नाही, तर जंगलातील बीजप्रसार, पर्यावरण संतुलन आणि परिसंस्थेच्या पुनरुत्पादनातही महत्त्वाची भूमिका बजावतो. महाराष्ट्रातील बांदा-तिलारी परिसरात निसर्ग छायाचित्रकार मिलींद देशमुख यांनी टिपलेले या पक्ष्याचे छायाचित्र सह्याद्रीच्या वनसंपदेचे प्रभावी दर्शन घडवते. जगभरातील संशोधकांनी अभ्यासलेल्या या पक्ष्याच्या जीवनशैलीपासून ते त्याच्या संवर्धनासाठी सुरू असलेल्या प्रयत्नांपर्यंतचा हा वेधक प्रवास….

राजेंद्र घोरपडे

सह्याद्रीच्या दाट, दमट आणि सदाहरित जंगलांत एखाद्या शांत सकाळी अचानक “कुक-कुक-कुक…” असा वेगवान आवाज ऐकू येतो आणि आपण नकळत त्या दिशेने पाहू लागतो. पण आवाज स्पष्ट ऐकू येत असूनही पक्षी दिसत नाही. कारण हा पक्षी आपल्या रंगछटांमुळे जंगलात विलक्षण लपून राहतो. थोड्या वेळाने एखाद्या कोरड्या फांदीवर स्थिर बसलेला हिरवागार, जाडसर देहाचा, लाल चेहऱ्याचा एक पक्षी नजरेस पडतो आणि सह्याद्रीतील त्या क्षणाला जणू रंगांची जादू लाभते. हा पक्षी म्हणजे मालाबार बार्बेट. पश्चिम घाटाच्या जैववैविध्याचे एक अनोखे प्रतीक मानला जाणारा हा पक्षी केवळ आपल्या आकर्षक रूपामुळेच नव्हे तर जंगल परिसंस्थेतील भूमिकेमुळेही अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

महाराष्ट्रातील बांदा-तिलारी परिसरात निसर्ग छायाचित्रकार मिलींद देशमुख यांनी टिपलेले मालाबार बार्बेटचे छायाचित्र या पक्ष्याच्या सौंदर्याचे आणि सह्याद्रीच्या समृद्ध जैववैविध्याचे प्रभावी दर्शन घडवते. कोरड्या फांदीवर स्थिर बसलेला हा पक्षी, त्याच्या चेहऱ्यावर पसरलेला लाल रंग, हिरव्यागार पिसांची छटा आणि सभोवतालचे विरळ जंगल वातावरण यामुळे हे छायाचित्र केवळ दृश्य न राहता पश्चिम घाटातील वनजीवनाचे दस्तावेजीकरण ठरते. अशा छायाचित्रांमुळे सामान्य माणसालाही जंगलातील दुर्लक्षित पण महत्त्वाच्या पक्ष्यांविषयी आकर्षण निर्माण होते आणि संवर्धनाची जाणीव अधिक दृढ होते.

सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर, रत्नागिरी, सातारा यांसारख्या पश्चिम घाटालगतच्या भागांत हा पक्षी विशेषत्वाने आढळतो. तिलारी, आंबोली, चांदोली, राधानगरी, भिमाशंकर अशा दमट जंगलांमध्ये त्याची उपस्थिती निसर्गप्रेमींना मोहवून टाकते. बांदा-तिलारी परिसरात टिपलेले त्याचे छायाचित्र म्हणजे सह्याद्रीतील जैविक समृद्धीचे जिवंत प्रतीकच म्हणावे लागेल.

मालाबार बार्बेटचा देह मुख्यतः हिरव्या रंगाचा असतो. परंतु त्याच्या चेहऱ्यावर, कपाळावर, घशावर आणि छातीवर पसरलेला गडद लाल रंग त्याला सहज ओळख देतो. डोक्याच्या बाजूंना आणि छातीलगत दिसणारी निळसर पट्टी त्याच्या सौंदर्यात अधिक भर घालते. लाल आणि निळ्या भागांना विभक्त करणारी काळी रेषा त्याच्या चेहऱ्याला एक वैशिष्ट्यपूर्ण रचना देते. प्रौढ पक्ष्याच्या तुलनेत पिल्लू किंवा किशोरवयीन पक्षी अधिक फिकट हिरवा दिसतो. त्याच्या अंगावर लाल रंग कमी असतो आणि निळसर पट्टीऐवजी करडसर छटा दिसून येते. जंगलातील प्रकाश आणि सावल्यांमध्ये हा पक्षी इतका मिसळून जातो की त्याला पाहणे हे निसर्ग अभ्यासकांसाठी एक वेगळे आव्हान असते.

बार्बेट कुळातील हा पक्षी मुख्यतः फळाहारी आहे. अंजीर, पिंपळ, उंबर, जांभूळ, करवंद, तसेच विविध वन्य फळे हे त्याचे प्रमुख अन्न आहे. मात्र तो केवळ फळांवरच अवलंबून राहत नाही. कधी कधी तो लहान कीटक, अळ्या किंवा फुलांतील मकरंदही खातो. फळे खाताना तो बीज दूरवर नेऊन टाकतो आणि त्यामुळे जंगलातील वृक्षप्रसाराला मदत होते. पर्यावरणशास्त्रज्ञांच्या मते, पश्चिम घाटातील अनेक वनस्पतींच्या पुनरुत्पादन प्रक्रियेत मालाबार बार्बेटसारख्या फळाहारी पक्ष्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.

जगभरातील पक्षीशास्त्रज्ञांनी गेल्या काही दशकांत बार्बेट प्रजातींवर मोठ्या प्रमाणावर संशोधन केले आहे. विशेषतः दक्षिण भारतातील पश्चिम घाटातील परिसंस्थांमध्ये बार्बेट पक्ष्यांची भूमिका काय आहे, याचा सखोल अभ्यास करण्यात आला. भारतीय वन्यजीव संस्था, बॉम्बे नॅचरल हिस्टरी सोसायटी, तसेच आंतरराष्ट्रीय पक्षीसंशोधन संस्थांनी केलेल्या अभ्यासांत असे दिसून आले की, मालाबार बार्बेट हा “सीड डिस्पर्सर” म्हणजे बीजप्रसारक म्हणून अत्यंत प्रभावी आहे. अनेक उष्णकटिबंधीय जंगलांमध्ये वृक्षांच्या बिया पक्ष्यांमार्फतच पसरतात. बार्बेट मोठ्या प्रमाणावर फळे खात असल्याने त्याच्या विष्ठेतून बिया जंगलभर विखुरल्या जातात आणि नवीन झाडांची निर्मिती होते.

अमेरिका, ब्रिटन आणि जर्मनीतील काही पर्यावरण संशोधकांनी उष्णकटिबंधीय जंगलांतील फळाहारी पक्ष्यांच्या वर्तनाचा तुलनात्मक अभ्यास करताना मालाबार बार्बेटचा संदर्भ घेतला आहे. त्यांच्या मते, पश्चिम घाटातील या पक्ष्याचे अस्तित्व हे जंगलाच्या आरोग्याचे द्योतक आहे. ज्या भागात मोठ्या प्रमाणावर जुनी, फळधारक झाडे आहेत, तेथे बार्बेटची संख्या अधिक दिसते. उलट जंगलतोड, रस्ते विस्तार किंवा मानवी हस्तक्षेप वाढलेल्या भागांत त्यांची संख्या घटताना दिसून येते.
पक्ष्यांच्या ध्वनीसंवादावरही संशोधन झाले आहे.

मालाबार बार्बेटचा “कुक-कुक-कुक” असा वेगवान आवाज दूरवर पोहोचतो. हा आवाज जोडीदाराला आकर्षित करण्यासाठी, आपला अधिवास जाहीर करण्यासाठी किंवा इतर पक्ष्यांना सावध करण्यासाठी वापरला जातो. ध्वनीविश्लेषण तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने संशोधकांनी या पक्ष्यांच्या आवाजातील लय, वारंवारता आणि वेळेतील बदलांचा अभ्यास केला. काही संशोधनांत असे दिसून आले की, जंगलातील ध्वनीप्रदूषण वाढल्यास या पक्ष्यांच्या आवाजाच्या पद्धतीत बदल होतो. म्हणजेच मानवी हस्तक्षेप त्यांच्या संवादप्रणालीवरही परिणाम करतो.

मालाबार बार्बेट घरटे तयार करण्यासाठी झाडांच्या खोडात स्वतः भोक पाडतो. नर आणि मादी दोघे मिळून हे काम करतात. साधारणपणे कुजलेल्या किंवा मऊ खोडांच्या झाडांत घरटे तयार केले जाते. त्यामुळे जंगलातील जुन्या वृक्षांचे संवर्धन या पक्ष्यासाठी अत्यंत आवश्यक ठरते. आधुनिक वनव्यवस्थापनात अनेकदा सुकलेली किंवा अर्धवट कुजलेली झाडे हटवली जातात. परंतु संशोधकांच्या मते अशी झाडे बार्बेट, सुतार पक्षी आणि इतर अनेक पोकळीत घरटी करणाऱ्या प्रजातींसाठी जीवनरेखा असतात.

जगभरात जैवविविधतेच्या संवर्धनासाठी विविध प्रयोग सुरू आहेत आणि त्यात पक्ष्यांच्या अधिवास पुनर्स्थापनेला महत्त्व दिले जात आहे. पश्चिम घाटातही काही स्वयंसेवी संस्था आणि वनविभागाने स्थानिक वृक्षलागवडीवर भर दिला आहे. उंबर, पिंपळ, वड, जांभूळ यांसारख्या फळझाडांची लागवड वाढवून बार्बेटसाठी अन्नसाखळी टिकवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. काही भागांत कृत्रिम घरटी बसवण्याचे प्रयोगही झाले आहेत. जरी बार्बेट नैसर्गिक पोकळ्या पसंत करत असला तरी जंगलतोड झालेल्या भागांत कृत्रिम घरटी उपयोगी पडू शकतात, असे संशोधनातून दिसून आले आहे.

केरळ आणि कर्नाटकातील काही संवर्धन प्रकल्पांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांना पक्षीनिरीक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाशी जोडण्यात आले आहे. “कम्युनिटी बेस्ड कन्झर्वेशन” या संकल्पनेअंतर्गत ग्रामस्थांना जंगलातील फळझाडांचे महत्त्व समजावले जाते. त्यामुळे स्थानिक लोक जंगलातील वृक्षतोड कमी करण्यासाठी पुढाकार घेत आहेत. काही गावांमध्ये पर्यटनाशी जोडून “बर्ड ट्रेल्स” विकसित करण्यात आल्या आहेत. त्यामुळे लोकांना या पक्ष्यांविषयी माहिती मिळते आणि संवर्धनासाठी आर्थिक स्रोतही उपलब्ध होतात.

हवामान बदलाचा परिणामही या पक्ष्यावर होत असल्याचे संशोधन सांगते. पश्चिम घाटातील तापमानवाढ, पावसाच्या पद्धतीतील बदल आणि जंगलातील आर्द्रतेत घट यामुळे अनेक पक्ष्यांच्या प्रजनन चक्रावर परिणाम होत आहे. काही अभ्यासांनुसार, फळधारणा होण्याच्या काळात बदल झाल्यास बार्बेटच्या अन्नपुरवठ्यावर परिणाम होतो. त्यामुळे त्यांचे स्थलांतर, प्रजनन आणि संख्या यावरही दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतो. याच कारणामुळे पश्चिम घाटातील परिसंस्था संवर्धनाला जागतिक स्तरावर महत्त्व दिले जात आहे.

आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघटनेच्या नोंदींनुसार मालाबार बार्बेट सध्या अत्यंत संकटग्रस्त श्रेणीत नसला तरी त्याचा अधिवास वेगाने कमी होत असल्याने भविष्यात धोका निर्माण होऊ शकतो. विशेषतः रस्ते, पर्यटन प्रकल्प, खाणकाम आणि शहरीकरणामुळे पश्चिम घाटातील जंगलांचे तुकडे होत आहेत. जंगल सलग राहिले नाही तर अशा पक्ष्यांची प्रजननक्षमता आणि हालचाल मर्यादित होते. त्यामुळे संवर्धनाचा केंद्रबिंदू केवळ पक्षी नसून संपूर्ण जंगल परिसंस्था असणे आवश्यक आहे.
भारतीय संस्कृतीत पक्ष्यांना नेहमीच प्रतीकात्मक महत्त्व लाभले आहे. बार्बेटसारखे पक्षी जरी लोककथांमध्ये फारसे आढळत नसले तरी त्यांच्या उपस्थितीमुळे जंगल जिवंत राहते. सकाळच्या शांत वातावरणात त्याचा घुमणारा आवाज जंगलाच्या नाडीचा भाग वाटतो. शहरांतील कृत्रिम आवाजांच्या जगात हा नैसर्गिक स्वर अधिक मौल्यवान ठरतो.

आजच्या काळात निसर्ग छायाचित्रकार आणि पक्षीनिरीक्षक यांच्यामुळे अशा दुर्मीळ पक्ष्यांविषयी लोकांमध्ये जागरूकता वाढत आहे. मिलींद देशमुख यांच्यासारखे छायाचित्रकार जंगलात तासन्तास संयमाने थांबून असे दुर्मीळ क्षण टिपतात आणि सामान्य माणसापर्यंत निसर्गाचे सौंदर्य पोहोचवतात. तिलारी परिसरात त्यांनी टिपलेले मालाबार बार्बेटचे छायाचित्र हे केवळ कलात्मक अभिव्यक्ती नाही, तर जैवविविधतेच्या नोंदी जतन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य आहे. अशा छायाचित्रांमुळे संशोधकांनाही पक्ष्यांच्या अधिवास, हालचाली आणि वर्तनाचा अभ्यास करण्यास मदत होते.

मालाबार बार्बेट हा केवळ एक सुंदर पक्षी नाही; तो सह्याद्रीच्या जंगलांचा बीजवाहक आहे, पर्यावरण संतुलनाचा घटक आहे आणि जैवविविधतेच्या गुंतागुंतीच्या साखळीतील एक महत्त्वाची कडी आहे. त्याचे अस्तित्व टिकवणे म्हणजे पश्चिम घाटातील जंगलांचे आरोग्य जपणे होय. जंगलातील प्रत्येक फळझाड, प्रत्येक जुनाट खोड आणि प्रत्येक नैसर्गिक पोकळी त्याच्या जीवनाशी जोडलेली आहे.

सह्याद्रीच्या हिरव्यागार अरण्यात लालमुखी बार्बेटचा आवाज अजूनही घुमत आहे. पण भविष्यातही तो तितक्याच ताकदीने घुमत राहावा, यासाठी संवर्धनाची सामूहिक जाणीव निर्माण होणे आवश्यक आहे. कारण एखादा पक्षी नाहीसा होतो तेव्हा केवळ एक प्रजाती हरवत नाही, तर संपूर्ण जंगलाच्या स्मृतीतील एक स्वर कायमचा शांत होतो.