आत्मज्ञानाचा परमोच्च टप्पा म्हणजे ‘अहं’ विरहित ‘मी’

हें आंगे म्यां होईजो कां । येतुलें गोसावी आपुलेपणें कीजो कां ।
तंव हासोनि कृष्ण हो कां । करूं म्हणती ।। १४३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – तें मी स्वतः व्हावें, एवढें प्रभू, मी आपला आहे असें समजून आपण करावे. तेंव्हां, श्रीकृष्ण हसून म्हणतात, एवढें कां तुझें म्हणणे आहे ? तर तसें करूं बरें !

“तें मी स्वतः व्हावें” – भक्त आणि भगवंताचं विलीन होणं

ज्ञानेश्वरी म्हणजे ज्ञान, भक्ती आणि तत्त्वज्ञान यांचा अद्वैत संगम. या ग्रंथात श्री ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेतील गूढ तत्त्वज्ञान अत्यंत प्रेमळ, सोप्या आणि काव्यात्म भाषेत उलगडले आहे. सहाव्या अध्यायात – ‘ध्यानयोग’, अर्जुन व श्रीकृष्ण यांच्यातील संवाद अधिकाधिक अंतरंग होत जातो. अर्जुन हा केवळ एक श्रोता राहत नाही, तर तो समर्पणाच्या सीमारेषेवर येऊन उभा राहतो. आणि त्या सीमारेषेवरून, तो आपली ‘स्व’ची ओळख, आपली इच्छा, स्वतःचं अस्तित्व, हे सर्व कृष्णचरणी अर्पण करतो.

या ओवीत भक्त आपल्या जीवनाचा एकमेव ध्यास म्हणजे भगवंतात समर्पित होणे – इतकीच भावना उरते. यापुढे ‘मी’ काहीच नाही, फक्त ‘तूच’ उरलास. ‘मी तुझं होतो नाही, तर मी तूच होईन’ – ही अंतिम आत्मविलीनतेची आकांक्षा इथे साकार होते.

भक्ताचं परम उद्दिष्ट – एकरूपता

“हें आंगे म्यां होईजो कां” – या वाक्यात भक्त म्हणतो, ‘हे प्रभो, मी तुमचं होण्यापेक्षाही, मी तुम्हीच होऊ इच्छितो.’ ही केवळ भक्ती नाही, ही आत्मानुभूतीची शेवटची पायरी आहे. भक्त आणि भगवंत यांचं द्वैत संपतं आणि अद्वैत सुरु होतं. ‘मी’ ही भावना नाहीशी होते. उरतो तो फक्त कृष्ण.

इथे भक्त म्हणतोय – “तें मी स्वतः व्हावें”, म्हणजे भगवंताच्या स्वरूपात मी मिसळून जावं. ही भावना आत्मानुभवाने आलेली आहे. हा विचार मानसिक किंवा भाषिक नाही, तर प्रत्यक्ष अनुभूतीतून उमटलेला आहे.

“येतुलें गोसावी आपुलेपणें कीजो कां” – म्हणजे ‘हे सर्व करताना आपण मला आपलंसं समजून ते कृपापूर्वक स्वतःहूनच करावं’. ही भक्ताची अत्यंत विनम्र मागणी आहे – तो म्हणतो की, “तुम्ही मला इतकं जवळचं मानावं की तुम्हीच माझ्यासाठी हे साध्य करावं.” इथे भक्ताच्या प्रेमात अहंभाव नाही. तो कधी म्हणत नाही की, ‘मी साधना करीन’, ‘मी ध्यान करीन’ – तो म्हणतो, “तुम्ही मला आपलंसं मानून, तुम्हीच हे कृपेनं घडवावं.”

भगवंताचं हसणं : कृपेचा उत्कट क्षण

“तंव हासोनि कृष्ण हो कां । करूं म्हणती ।।” – या वाक्यात भक्ताच्या या विलीनतेच्या उत्कटतेमुळे कृष्ण प्रसन्न होतो. तो हसतो.
हे हसू उपहासाचं नाही – हे हसू म्हणजे परमात्म्याची करुणा, त्याचा स्वीकार आणि त्याची कृपानिधानता.
कृष्ण म्हणतो – ‘हे एवढंच तुला हवंय का? की तू मीच व्हावास?’ – किती निरागसतेनं, किती प्रेमळपणे !

‘बरं, करतो मी ते.’

ही कृपा आहे. परमेश्वर स्वतः पुढाकार घेतो. कारण भक्त पूर्णपणे समर्पित झालेला आहे. भक्त स्वतःच्या इच्छा, प्रयत्न, साधना – हे सर्व हरपून गेलेला आहे. उरले आहे फक्त अनन्य प्रेम.

अद्वैत – भक्ती आणि ब्रह्मज्ञान यांचा संगम

या ओवीत आपण भक्ती आणि ज्ञान यांचा संपूर्ण संगम पाहतो. ज्ञान म्हणतं – ‘तू मीच आहेस’. भक्ती म्हणते – ‘मी तुझा आहे’. आणि इथे या दोन्हींचं मिलन होतं – ‘मी तूच आहे’.
ही अनुभूती सहजासहजी येत नाही. तिच्यामागे आत्मशुद्धी, संयम, उपासना, त्याग, आणि सर्वात महत्त्वाचं – कृपा असते.

‘तें मी स्वतः व्हावें’ – ही इच्छा म्हणजे ‘अहं’ संपल्याची घोषणा आहे.
‘तूच कर रे प्रभो’ – ही भक्तीच्या पूर्ण समर्पणाची घोषणा आहे.
‘तंव हासोनि कृष्ण करूं म्हणती’ – ही कृपेची साक्षात सिध्दी आहे.

ध्यानयोगाचा परमोच्च टप्पा

ही ओवी ‘ध्यानयोगा’च्या अभ्यासकासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. ध्यान करत करत, अंतःकरण निर्मळ करत करत, मन एकाग्र करत करत – जेव्हा साधक भगवंतात पूर्णपणे विलीन होतो, तेव्हाच ही भावना जन्म घेते. ध्यान म्हणजे काही क्षण डोळे बंद करणं नव्हे, तर मीपण हरवून ‘तो’च होणं.

श्रीकृष्णाचं हसणं आणि ‘करतो’ म्हणणं – म्हणजे ध्यानसाधनेनं प्राप्त होणारं साक्षात्कार रूप आहे. ही कृपा साधकाच्या आंतरिक तळमळीला मिळालेला उत्तर आहे.

आध्यात्मिक उन्नयनाचा शेवटचा टप्पा

या ओवीतून दिसते ती केवळ भक्ताची भावना नव्हे, तर समग्र आध्यात्मिक प्रवासाची परिणती आहे.
भक्त श्रीकृष्णाला म्हणतो – “मी तूच व्हावं इतकं मला हवयं” – म्हणजेच आत्मा आणि परमात्म्याचं एकरूप होणं. ही ‘सोऽहम्’ किंवा ‘अहं ब्रह्मास्मि’ची अनुभूती आहे – पण ती कोरड्या बौद्धिकतेने नव्हे, तर प्रेमात भिजलेल्या अंतःकरणातून आलेली आहे.

भक्त आणि भगवंत यांचं नातं – ‘तूच मी’

ही ओवी अधोरेखित करते की, भक्तीची पराकाष्ठा म्हणजे आपण आपल्या अस्तित्वाचा विसर घेऊन, भगवंतात एकरूप होणं.
भक्त म्हणतो – ‘मी तुझा होईन’ यापेक्षाही अधिक – ‘मी तूच होईन’.
परमेश्वर उत्तर देतो – ‘बरं, तसं मी करतो.’

यात अहं नाही, स्पर्धा नाही, फक्त प्रेम आहे. या ओवीत भक्ताच्या अंतःकरणाची निरागसता आणि भगवंताच्या कृपाशीलतेचं अद्वैत आहे.

शब्दांपलीकडचं एकत्व

ही ओवी म्हणजे भक्तीतील समर्पणाची शिखरं आहे. यातून आपल्याला समजतं की, भगवंताकडे ‘प्रेम’ आणि ‘समर्पण’ घेऊन जाणाऱ्याला त्याच्या कृपेची द्वारे उघडतात.
श्रीकृष्णाचं ‘हसणं’ – हे केवळ प्रतिसाद नाही, तर त्याच्या कृपेचं वचन आहे.

ही ओवी आपल्याला शिकवते की,

परमेश्वर साधनेनं नव्हे, प्रेमानं मिळतो,
आत्मज्ञानाचा परमोच्च टप्पा म्हणजे ‘अहं’ विरहित ‘मी’ – म्हणजे ‘तो’,
भक्ती आणि ज्ञान यांचं अंतिम मिलन हे ‘मी तूच आहे’ या अनुभूतीत होतं.
हे करतो कृष्ण म्हणती – यासारखी कृपामयी घोषणा जगात दुसरी कुठेही नसेल.
हा क्षण म्हणजे ‘साक्षात्कार’, हा क्षण म्हणजे ‘मोक्ष’, हा क्षण म्हणजे ‘भक्त आणि भगवंत यांचं अद्वैत’.