तैसा औदार्याचा कुरुठा । कृष्ण आपु जाहलिया सुभटा ।
कां सर्व सुखांचा वसौटा । तोचि नोहावा ।। १२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय पाचवा
ओवीचा अर्थ – त्याप्रमाणें उदारपणाचें घर, जो श्रीकृष्ण, तो अर्जुनाच्या अधीन झाल्यावर मग तो अर्जुन सर्व सुखाचे वसतिस्थान कां होऊ नये ?
ही ओवी संत ज्ञानेश्वरांनी श्रीमद्भगवद्गीतेच्या पाचव्या अध्यायाच्या संदर्भात लिहिली आहे. येथे संत ज्ञानेश्वरांनी भगवान श्रीकृष्णाच्या स्वरूपाचा एक विलक्षण पैलू उलगडून दाखवला आहे.
१. औदार्याचा कुरुठा:
“औदार्य” म्हणजे उदारता, आणि “कुरुठा” म्हणजे बाह्य स्वरूप किंवा प्रकटीकरण. संत ज्ञानेश्वर येथे सांगतात की श्रीकृष्ण हे औदार्याचे मूर्तिमंत स्वरूप आहेत. त्यांच्या ठिकाणी दानशीलता, दयाळूपणा, प्रेम, करुणा आणि समर्पण यांचा संगम आहे. त्यांचे संपूर्ण अस्तित्वच औदार्याचे प्रकटीकरण आहे.
श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला भगवद्गीतेचा उपदेश करताना स्वतःचे औदार्य प्रकट केले. त्यांनी अर्जुनाला केवळ युद्धाची शिकवण दिली नाही, तर संपूर्ण जीवनाच्या तत्त्वज्ञानाचा मार्गही स्पष्ट केला. त्यामुळेच त्यांचा हा “औदार्याचा कुरुठा” संपूर्ण मानवजातीसाठी दीपस्तंभासारखा आहे.
२. कृष्ण आपु जाहलिया सुभटा:
“सुभटा” म्हणजे पराक्रमी योद्धा. श्रीकृष्ण स्वतः युद्धकलेत निष्णात असूनही त्यांनी अर्जुनाच्या रथाचा सारथ्य पत्करला. येथे संत ज्ञानेश्वर आपल्याला हे सुचवतात की, केवळ महान योद्धा असणे हेच महत्त्वाचे नाही, तर त्या शक्तीचा वापर योग्य प्रकारे करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
श्रीकृष्णांनी स्वतःच्या आयुष्यात कित्येक संघर्ष पाहिले, महाभारताच्या युद्धात निष्कलंक राहूनही त्यांनी धर्मसंस्थापनेसाठी युद्धसहाय्य केले. त्यांची भूमिका केवळ एका योद्ध्याची नव्हती, तर सत्याच्या मार्गदर्शकाची होती.
३. कां सर्व सुखांचा वसौटा:
“वसौटा” म्हणजे भांडार किंवा साठा. श्रीकृष्ण हे सर्व सुखांचे भांडार आहेत. त्यांच्यात सर्व सुखांचे मूळ आहे. त्यांच्या भक्तांना त्यांच्याकडून केवळ सांसारिक सुखच नव्हे, तर आध्यात्मिक आनंदही प्राप्त होतो.
श्रीकृष्णांच्या गीतेच्या उपदेशातून माणसाला जीवन कसे जगावे, कर्म कसे करावे आणि भगवंताशी कसा संबंध प्रस्थापित करावा हे शिकायला मिळते. त्यामुळेच ते केवळ ऐहिक नव्हे, तर परमार्थिक सुखांचेही मूळस्थान आहेत.
४. तोचि नोहावा:
ज्ञानेश्वर महाराज येथे सुचवतात की असा औदार्यवान, पराक्रमी आणि सर्व सुखांचा स्रोत असणारा श्रीकृष्णच जर नसेल, तर दुसरा कोण असावा? हे वचन श्रीकृष्णाच्या अपरंपार दिव्यतेचे आणि सर्वव्यापकतेचे प्रतीक आहे.
सारांश:
ही ओवी भगवान श्रीकृष्णाच्या दिव्य गुणांचे मनोहर वर्णन करते. ते औदार्याने भरलेले आहेत, पराक्रमी आहेत, आणि सर्व सुखांचे आदिस्रोत आहेत. ज्ञानेश्वर महाराज येथे आपल्याला सुचवतात की जर असा श्रीकृष्ण नसेल, तर मग जीवनाचा आधार तरी कोण असावा? या विचारातून भक्ती, श्रद्धा आणि आत्मसमर्पणाचे अनमोल तत्त्वज्ञान उलगडले जाते.
प्रासंगिकता:
आजच्या जीवनातही आपण जर श्रीकृष्णासारखी औदार्यता, पराक्रम आणि समत्वभाव जोपासला, तर आपले जीवन अधिक समृद्ध होईल. ही ओवी आपल्याला सांगते की जीवनात योग्य मार्गदर्शकत्व आणि भगवंतावरील निष्ठा असेल, तरच आपण सर्वार्थाने सुखी होऊ शकतो.
