लँड ऑफ फायरचा शोध : अझरबैजानच्या ज्वालामय चमत्कारांची सफर

एका भटक्याची डायरी

जगातील सर्वात मोठा मड व्होल्कॅनो हा अझरबैजान येथे असल्याची नोंद गिनिज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये झाली. या देशात ज्वालामुखी बऱ्याच ठिकाणी पसरले असले तरी गोबुस्तानच्या जवळ बाकू-आलत रस्त्यावरील ज्वालामुखी पाहण्यासाठी पर्यटकांची मोठी गर्दी होते. अबशेरॉन विभागात जमिनीखाली गॅसचा प्रचंड मोठा साठा आहे आणि त्या गॅसच्या गळतीमुळे, या नैसर्गिक कायम स्वरूपाच्या ज्वाळा अगदी पूर्वीपासून जळत आहेत. हा नैसर्गिक चमत्कार पाहण्यासाठी प्रामुख्याने रशिया, युरोपमधील पर्यटक मोठ्या संख्येने येतात.

जयप्रकाश प्रधान, ज्येष्ठ पत्रकार आणि जगप्रवासी

अझरबैजान लँड ऑफ फायर

अझरबैजानला भेट देणाऱ्या पर्यटकांनी, तेथील डोंगरामध्ये दिसणाऱ्या गूढ अशा अग्निज्वालाबाबतही फार पूर्वीपासून लिहून ठेवले आहे. एव्हालिया चेलेबी हा तुर्की पर्यटक १७व्या शतकात तेथे आला होता. त्याच्या कागदपत्रांत ही नोंद आढळते. त्यानेही या ज्वालांचा उल्लेख केला आहे.

‘लँड ऑफ फायर’ तसेच युरोप आणि आशिया या दोन्ही खंडांना जोडणारा व कॉकेशसमधील सर्वात मोठा देश म्हणजे अझरबैजान. कॅस्पियन समुद्राच्या किनाऱ्यावर तो वसलेला असून त्याला पाच हजार वर्षांचा इतिहास आहे. बाकू या राजधानीच्या सुंदर शहरातील रुंद रस्ते, जुन्या प्राचीन इमारतींचे मूळ स्वरूप कायम ठेऊन त्यांची करण्यात आलेली डागडुजी, विविध भागांतील ऐतिहासिक स्थानांची उत्तम जपणूक आणि मनमिळाऊ, आदरातिथ्यशील अझरबैजानी माणूस यांमुळे तो देश निश्चितच आवडायला लागतो. मी आणि माझी पत्नी जयंती, त्या देशात जवळजवळ दोन आठवडे भटकत होतो. राजधानीच्या बाकू शहराच्या परिसरातील भटकंतीला निघालो तेव्हा अनेक ठिकाणी जमिनीतून तेल काढण्याचे पंप लावलेले दिसले. बाकूपासून सुमारे तीस किलोमीटर अंतरावरील अबशेरॉन प्रांतातील अतेशगाह व यानारदाग- जळणारा पर्वत पाहायला गेलो. निसर्गाचा तो चमत्कार पाहिल्यानंतर अझरबैजानला ‘लँड ऑफ फायर’ असे का म्हटले जाते याची कल्पना येते. त्याला थोडा इतिहासही आहे.

अझरबैजानमध्ये अग्नीची उपासना केली जाई व तेथे झोरास्ट्रियनचा प्रसार झाला. त्याकाळी अग्नीला पवित्र मानण्यात येत होते हे बऱ्याच स्मारकांवरून व दंतकथांवरून समजून येते. कॉकेशस पर्वतराजीमध्ये अनेक ठिकाणी जमिनीतील वायू जळताना दिसून येतो. त्यामुळेच ‘अग्निभूमी’ अशी अझरबैजानची फार प्राचीन काळापासून ओळख झाली. त्याचबरोबर या देशातील अबशेरॉन विभाग तेल आणि वायू यांच्या बाबतीत अत्यंत समृद्ध आहे. जमिनीच्या पृष्ठभागातून जळत वर येताना दिसणाऱ्या वायूच्या ज्योती हे एक मोठं आश्चर्य वाटून साऱ्या जगातून पर्यटक ते पाहण्याकरता यायला लागले. अग्निपूजकांना बाकूला जाण्यासाठी बराच प्रवास करायला लागायचा. त्यामुळे या ‘पवित्र’ ज्योतींच्या भोवतालीच त्यांनी देवळे बांधली. सुरेखाने खेड्यातील ‘अतेशगाह’ हे प्राचीन झोरेंस्ट्रियन मंदिर त्यापैकीच एक आहे. बाकूमध्ये राहणाऱ्या हिंदू समाजातील भाविक मंडळींनी १७-१८व्या शतकात हे मंदिर उभे केले. या मंदिराची संपूर्ण पुनर्बांधणी १९७५ मध्ये करण्यात आली. आणि युनेस्कोच्या जागतिक ऐतिहासिक स्थळांच्या संभाव्य यादीत त्याचा समावेश झाला.

अतेशगाहचा संपूर्ण परिसर हा ऐतिहासिक स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने राखीव असल्याचा आदेश त्या देशाच्या अध्यक्षांनी डिसेंबर २००७ मध्ये काढला. आता तेथे पर्यटकांची तुफान गर्दी आढळते. जणू छोट्या राजवाड्याप्रमाणे दिसणारे ते अतेशगाह मंदिर तत्त्वज्ञान आणि तीर्थक्षेत्र यांचा सुंदर मिलाफ आहे. त्याच्या निरनिराळ्या खोल्या आहेत. खोलीच्या प्रवेशद्वारावरच संस्कृत भाषेत गणपतीचा श्लोक व अन्य माहिती लिहून ठेवली आहे. एका दालनातील देखावा पाय खिळवून ठेवतो. प्राचीन काळातील एक व्यक्ती जमिनीवर बसली आहे आणि अत्यंत शांत, धीरगंभीर वातावरणात ‘ॐ गणपतये नमः’ असा मंत्रोच्चार तेथे सतत सुरू आहे. तेथील वातावरण मोठे प्रसन्न वाटते. मध्यभागी मुख्य देऊळ असून त्यात सतत अग्नी पेटलेला दिसतो.

अझरबैजानला भेट देणाऱ्या पर्यटकांनी, तेथील डोंगरामध्ये दिसणाऱ्या गूढ अशा अग्निज्वालांबाबतही फार पूर्वीपासून लिहून ठेवले आहे. एव्हालिया चेलेबी हा तुर्की पर्यटक १७व्या शतकात तेथे आला होता. त्याच्या कागदपत्रांत ही नोंद आढळते. त्यानेही या ज्वालांचा उल्लेख केला आहे. अबशेरॉन भागात मेहेदी हे खेडे आहे. तेथेच यानारदाम नावाची छोटी टेकडी असून तिच्या एका बाजूला जमिनीच्या पृष्ठभागातून वायूच्या ज्योती जळताना दिसतात. हाच तो यानारदाग- जळणारा पर्वत (बर्निंग माऊंटन). गेल्या शेकडो वर्षांपासून हे दृश्य दिसत आहे.

सुमारे एक मीटर उंचीच्या या ज्वाळा एका रांगेत आठ-दहा मीटरपर्यंत पसरल्या आहेत. आधी उल्लेख केल्याप्रमाणे अबशेरॉन विभागात जमिनीखाली गॅसचा प्रचंड मोठा साठा आहे आणि त्या गॅसच्या गळतीमुळे, या नैसर्गिक कायम स्वरूपाच्या ज्वाळा अगदी पूर्वीपासून जळत आहेत. हा नैसर्गिक चमत्कार पाहण्यासाठी प्रामुख्याने रशिया, युरोपमधील पर्यटक मोठ्या संख्येने येतात. दिवसा तर हे दृश्य अप्रतिम दिसतेच, पण रात्री त्याचे खरे सौंदर्य अनुभवता येते. आम्ही तेथे दोन्ही वेळेस गेलो. या टेकडीच्या समोर बसण्यासाठी पायऱ्यांचा स्टेडिअम उभारण्यात आला आहे. टेकडीच्या पायथ्याशी काही भोकं आहेत. आणि त्यातून या ज्वाळा सतत जळत असताना दिसतात. त्यांच्या अगदी जवळ जाऊन त्यांचे फोटोही घेता येतात. त्यावेळी त्यांची धगही चांगलीच जाणवते.

रात्रीच्या अंधारात या ज्वाळांचे दृश्य पाहत राहावेसे वाटते. खरोखरच डोंगर जळतो आहे असेच आपल्याला त्याक्षणी वाटते. अझरबैजानमध्ये एकूण बारा ठिकाणी अशा प्रकारे ज्वाळा दिसतात. निसर्गाचा हा चमत्कार खरोखरच पाहण्यासारखा आहे. त्या देशात आणखी एक अद्भुत प्रकार पाहावयास मिळतो, तो म्हणजे ‘मड व्होल्कॅनोज’चा. जगभरात असे एकूण आठशे मड व्होल्कॅनोज असून त्यापैकी सर्वात जास्त म्हणजे ३५० व्होल्कॅनो हे एकट्या या देशात आहेत. मड व्होल्कॅनोचे नानाविध प्रकार येथे पाहावयास मिळतात.

उदा. जिवंत, निद्रिस्त, जास्त व कमी क्षमतेचे आणि पाणी व जमिनीखालचे. प्रत्येकाचे वेगळे वैशिष्ट्य असून त्यातील रसायनांचे प्रमाणही भिन्न भिन्न राहते. या ज्वालामुखींचा प्रचंड आवाज करीत होणारा उद्रेक आणि भूगर्भातील जाणवणाऱ्या हालचाली पाहण्यासाठी दरवर्षी हजारो पर्यटक येथे येत असतात. पृथ्वीच्या पोटात अगदी खोलवरील थरात जेव्हा उद्रेक होतो तेव्हा वायू पृष्ठभागावर येतात आणि लगेच पेट घेतात. ज्वालामुखीच्या या ज्वाला एक हजार मीटर उंचीपर्यंत जाऊ शकतात. व त्यांची आगळीवेगळी छायाचित्रे घेता येतात. अझरबैजानमधील मड व्होल्कॅनोचा पहिला उद्रेक २४ दशलक्ष वर्षांपूर्वी झाला असावा, असे सांगण्यात येते. या देशातील २३ मड व्होल्कॅनोंना राष्ट्रीय पार्कचा दर्जा देऊन त्यांचे संरक्षण करण्यात आले आहे.

जगातील सात नैसर्गिक आश्चर्ये ठरविण्यासाठी स्वित्झर्लंडमधील ‘विना नपत्र संघटनेने ‘ घेतलेल्या स्पर्धेत अझरबैजानचा पाचवा क्रमांक लागला. आणि जगातील सर्वात मोठा मड व्होल्कॅनो हा अझरबैजान येथे असल्याची नोंद गिनिज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये झाली. या देशात ज्वालामुखी बऱ्याच ठिकाणी पसरले असले तरी गोबुस्तानच्या जवळ बाकू-आलत रस्त्यावरील ज्वालामुखी पाहण्यासाठी पर्यटकांची मोठी गर्दी होते. या परिसरात ५-६ फूट उंचीच्या मातीच्या चिखलाच्या शेकडो छोट्या छोट्या टेकड्या दिसतात. त्यावर चढून हे मड व्होल्कॅनो पाहता येतात. वर साधारण दीड-दोन फूट व्यासाचं चिखलाचं डबकं दिसतं. आणि त्यात दर २-३ सेकंदाला एक-दोन लहान मोठे बुडबुडे येत असतात.

काही ठिकाणी हे प्रमाण जास्त तर काही ठिकाणी खूपच कमी असते. ते खरोखरीच पाहण्यासारखे असते. त्याचे फोटोही घेता येतात. या मड व्होल्कॅनोचे इतरही बरेच उपयोग दिसतात. त्यातील चिखल, चिकणमाती आणि उद्रेकानंतर बाहेर येणारे पाणी यांत बऱ्याच प्रकारच्या उपयुक्त रसायनांचा समावेश असल्याने विविध रोगांवरील इलाज म्हणूनही त्याचा वापर केला जातो. तसेच ती माती व वर येणारा द्रवपदार्थ बांधकामासाठीही उपयुक्त असतो.