कुंडलिनी एक चेतन ऊर्जा

तंव येरीकडे धनुर्धरा । आसनाचा उबारा ।
शक्ती करी उजगरा । कुंडलिनीये ।। २२१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – अर्जुना, कोंडलेला अपानवायु असे प्रकार करतो तो दुसरीकडे वज्रासनाची उष्णता कुंडलिनीशक्तीला जागे करते.

अध्याय सहावा म्हणजेच ध्यानयोग या अध्यायात संत ज्ञानेश्वरांनी योगसाधनेच्या अत्यंत सूक्ष्म पायऱ्या अतिशय रसाळ शैलीत उलगडल्या आहेत. या ओवीमध्ये त्यांनी कुंडलिनी शक्तीच्या जागृतीचा एक महत्त्वाचा क्षण शब्दबद्ध केला आहे. अर्जुनाला उद्देशून भगवान श्रीकृष्ण कुंडलिनी जागृतीच्या क्षणिक झोताचे वर्णन करत आहेत—आसनात बसलेला साधक, योगमार्गाने नाडीशुद्धी करताना ज्या क्षणी कुंडलिनी हलती, ते क्षण कसे असतात, याचे प्रत्ययकारी चित्र इथे उभे केले आहे.

“तंव येरीकडे धनुर्धरा ।”
हे अर्जुना (धनुर्धरा), त्या वेळेस जेव्हा योगी ध्यानात मग्न असतो…

“आसनाचा उबारा ।”
तेव्हा वज्रासन वा पद्मासनाच्या माध्यमातून शरीरात तयार झालेल्या उष्णतेचा प्रभाव…

“शक्ती करी उजगरा ।”
कुंडलिनी शक्तीला जागृत करतो, म्हणजेच सुप्त अवस्थेतील ही दिव्य शक्ती जागी होते…

“कुंडलिनीये ।।”
आणि मग त्या कुंडलिनी शक्तीचा जागरणाचा क्षण येतो…

कुंडलिनी शक्ती : संकल्पना आणि अध्यात्मिक भूमिती

कुंडलिनी म्हणजे आपल्या शरीराच्या अधोभागी मुळाधार चक्रात सुप्त अवस्थेत असणारी एक अतिशक्तिशाली आध्यात्मिक ऊर्जा. योगशास्त्रात ती सर्पाकृती असून गुंडाळलेल्या अवस्थेत असल्याचे मानले जाते. ही शक्ती जेंव्हा जागृत होते, तेव्हा ती सुषुम्ना नाडीमधून वरच्या चक्रांमध्ये प्रवास करते.

ही कुंडलिनी शक्ती जागृत होण्यासाठी शरीर, प्राण आणि मनाची शुद्धता, स्थैर्य व तयारी आवश्यक असते. ध्यान, प्राणायाम, बंध, मुद्रा, आणि विशेषतः आसनातून निर्माण होणारी उष्णता ही शक्ती जागविण्याचे साधन बनते, असे संत ज्ञानेश्वर इथे स्पष्ट करतात.

आसनाचा ‘उबारा’ – यम, नियम, वज्रासन व ताप निर्मिती

‘आसनाचा उबारा’ म्हणजे केवळ शरीराची स्थिती नव्हे, तर त्या आसनात शांत बसून केलेल्या प्राणायामाने शरीरात निर्माण होणारी आंतरिक ऊर्जा. विशेषतः वज्रासन, पद्मासन, सिद्धासन हे स्थिर आणि शरीरात ऊर्जा निर्माण करणारे आसन प्रकार आहेत. हे आसन केले असता अपान वायु स्थिर होतो, आणि नाभिकेंद्राजवळ उष्णतेची निर्मिती होते.

ही उष्णता म्हणजेच ‘तप’ – केवळ जळजळीत नसलेले, तर अंतर्मनातील साधकत्वाची परिपक्वता दर्शवणारे तप. ज्ञानेश्वरीमध्ये हे ‘तप’ प्रतीकात्मक नव्हे, तर अनुभवसिद्ध सत्य आहे.

अपान वायू आणि कुंडलिनीचा जागर

योगशास्त्रात पंचप्राणांची संकल्पना आहे – प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान. यातील अपान वायू शरीराच्या खालच्या भागात म्हणजे गुद आणि मलोत्सर्ग भागात असतो. योगी जेव्हा मुळबंध, उड्डीयान बंध करतो, तेव्हा हा अपान वायू वर खेचला जातो. हीच क्रिया “कोंडलेला अपानवायु” अशी इतर ओवीत वर्णन केली आहे.

संत ज्ञानेश्वर सांगतात, की जेव्हा अपान वायु वर खेचला जातो आणि प्राणवायू खाली आणला जातो, तेव्हा दोघांचा संगम नाभिकेंद्रात होतो आणि तेथे उष्णतेचा झोत निर्माण होतो. हीच ‘शक्ती उजगरा’ होण्याची सुरुवात.

कुंडलिनी जागृतीचा क्षण – अनुभव आणि रूप

शरीरात ही उष्णता निर्माण होते आणि ध्यानात असलेला साधक शरीराच्या अंतर्गत कंपनांमधून जाणवतो की काहीतरी ‘जागं होतंय’. त्या शक्तीचे वर्णन अनेक साधकांनी सर्पवत उर्ध्वगामी लहर, कंपन, स्पंदन, उष्णतेचा झोत, किंवा प्रकाशाचा तुळस असा केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर हे दृश्य अशा प्रकारे प्रस्तुत करतात की, “ते उबारेपण शक्तीला उठवतं आणि मग कुंडलिनी हलते…” अर्थात इथे शक्ती ही निर्जीव उष्णता नसून सजीव, साक्षात् चेतन ऊर्जा आहे, जी साधकाच्या परिश्रमाने आणि गुरुकृपेने जागृत होते.

अध्यात्मिक प्रतीके आणि भावार्थ

या ओवीत ज्ञानेश्वर माउली एका साधकाच्या अंतरंगातील सूक्ष्म क्रियेचे अत्यंत मार्मिक चित्रण करतात: धनुर्धर अर्जुन हे प्रतीक आहे — जिज्ञासू साधकाचे, जो शरीर, प्राण आणि चित्त यांवर ताण देऊन आत्मप्राप्तीचा मार्ग शोधतो. आसनाचा उबारा म्हणजे शारीरिक आणि मानसिक स्थैर्याने साधनेत निर्माण झालेला तपशक्तीचा झोत.

शक्ती उजगरा हे कुंडलिनीच्या जागरणाचे दृश्य — आंतरिक क्रांतीचा प्रारंभ. कुंडलिनीये हे एक भक्तिपूर्वक उच्चारलेले नाव, जणू तिच्या जागृतीचे औपचारिक निमंत्रण!

व्यावहारिक दृष्टीकोनातून — आध्यात्मिक वाटचालीतील ही पायरी

कुंडलिनी जागृती केवळ सूक्ष्मशरीरात होत असते असं नसून, ती आपल्यात एका नवीन जागृतीची सुरुवात करते. विचार स्पष्ट होऊ लागतात आंतरिक शांतता आणि समाधानाची अनुभूती येते. वासनांची पकड सुटत जाते. संकल्प शक्ती वाढते. हीच जागृती नंतर ध्यान, समाधी आणि आत्मसाक्षात्काराकडे नेते.

गुरुकृपेचा परिणाम

संत ज्ञानेश्वरांनी या योगसाधनेचा रस घेतलेला आहे, पण ते नेहमी एक गोष्ट ठाम सांगतात — गुरुकृपेविना ही शक्ती जागत नाही. शरीराने कितीही उष्णता निर्माण केली, प्राणायाम कितीही केला, तरी गुरुच्या कृपेचा झरा नसल्यास ही शक्ती जागृत होत नाही.

कुंडलिनी एक चेतन ऊर्जा आहे – ती केवळ तंत्राने नव्हे, तर भक्तीच्या आर्जवाने, समर्पणाने आणि कृपाशीर्वादाने हलते.

ज्ञानेश्वरीतील पूर्वसंदर्भ आणि उत्तरसंदर्भ

याआधीच्या ओवींत (२०५-२२०) संत ज्ञानेश्वरांनी नाडीशुद्धी, मूलबंध, उड्डीयान, प्राणायाम अशा विविध साधनांचा ऊहापोह केला आहे. या ओवीमध्ये त्यांनी जणू त्या सर्व कृतींचा उत्कर्ष बिंदू दर्शवला आहे — कुंडलिनी शक्ती हलू लागते, ती जागते! यानंतरच्या ओवींत (२२२ व पुढे) ती शक्ती कशी उर्ध्वगामी होते, चक्रे कशी ओलांडते, याचे चित्रण आहे.

या ओवीतून एक अत्यंत मौलिक आध्यात्मिक धडा मिळतो – अंतर्मुख होणं म्हणजेच शक्ती जागवणं.

संत ज्ञानेश्वर हे स्पष्टपणे सांगतात की तपाने, साधनेने, आसनस्थ शांततेने आणि गुरुकृपेने आपण आपल्या सुप्त सामर्थ्याला जागवू शकतो. हे केवळ शाब्दिक नव्हे, तर अनुभूतीजन्य सत्य आहे – आणि ते आपल्याही आयुष्यात शक्य आहे.

🔚 निवेदन

“तंव येरीकडे धनुर्धरा” ही सुरुवात आहे एका अंतःप्रवासाची, जिथे वज्रासारख्या साधनेच्या तापातून कुंडलिनी उगम घेते. हा उगम, ही चैतन्याची जागृती — हाच खरा योग !