नद्यांवरची धरणे : विकास की पर्यावरणीय संकटाचा वळणबिंदू ?

जगभरात उभारलेल्या धरणांनी पाणी, वीज आणि शेतीला मोठा आधार दिला असला तरी त्यांच्या दीर्घकालीन परिणामांबाबत आता गंभीर प्रश्न उपस्थित होत आहेत. पर्यावरणीय हानी, गाळ साठवण, विस्थापन आणि हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर धरणांचे भवितव्य नव्याने तपासले जात असून, विकास आणि निसर्ग यामधील समतोल कसा साधायचा, हा प्रश्न अधिक तीव्र झाला आहे.

राजेंद्र घोरपडे

नदीवर बांधण्यात आलेल्या धरणांचे भवितव्य हा केवळ अभियांत्रिकी किंवा पाणीपुरवठ्याचा प्रश्न राहिलेला नाही; तो पर्यावरण, अर्थव्यवस्था, समाजरचना आणि हवामान बदल या सर्व घटकांना भिडणारा बहुआयामी विषय बनला आहे. गेल्या शतकभरात जगभरात मोठ्या प्रमाणावर धरणांची उभारणी झाली. औद्योगिकीकरण, शेतीसाठी पाणी, जलविद्युत निर्मिती आणि पूरनियंत्रण या उद्दिष्टांसाठी धरणांना विकासाचे प्रतीक मानले गेले. मात्र, मागील काही दशकांत विविध देशांमध्ये झालेल्या संशोधनातून या धरणांच्या दीर्घकालीन परिणामांचा पुनर्विचार सुरू झाला आहे.

अमेरिकेतील World Commission on Dams या संस्थेने २००० साली प्रसिद्ध केलेल्या अहवालाने या चर्चेला नवे वळण दिले. या अहवालात जगभरातील मोठ्या धरणांचा सखोल अभ्यास करून असे नमूद करण्यात आले की, धरणांमुळे अपेक्षित लाभ काही प्रमाणात मिळाले असले तरी त्याची सामाजिक आणि पर्यावरणीय किंमत फार मोठी आहे. लाखो लोकांचे विस्थापन, नदीच्या नैसर्गिक प्रवाहात झालेला बदल, जैवविविधतेचे नुकसान आणि गाळ साठण्यामुळे धरणांची घटणारी कार्यक्षमता ही गंभीर मुद्दे अधोरेखित करण्यात आले.

चीनमधील Three Gorges Dam हे जगातील सर्वात मोठे धरण म्हणून ओळखले जाते. या प्रकल्पावर अनेक अभ्यास झाले आहेत. सुरुवातीला जलविद्युत निर्मिती आणि पूरनियंत्रणासाठी ते अत्यंत उपयुक्त ठरेल असे मानले गेले; परंतु नंतरच्या संशोधनातून असे दिसून आले की, या धरणामुळे नदीतील गाळ साठण्याचे प्रमाण वाढले, भूस्खलनाच्या घटना वाढल्या आणि स्थानिक परिसंस्थेवर मोठा परिणाम झाला. काही अभ्यासकांनी तर या प्रकल्पामुळे प्रादेशिक हवामानावरही परिणाम झाल्याची शक्यता व्यक्त केली आहे.

युरोपमध्येही धरणांविषयीचा दृष्टिकोन बदलताना दिसतो. फ्रान्स, स्पेन आणि स्वीडनसारख्या देशांमध्ये जुन्या आणि निष्प्रभ झालेल्या धरणांचे विसर्जन करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली आहे. अमेरिकेत Elwha Dam आणि Glines Canyon Dam यांसारख्या धरणांचे विसर्जन करून नदीला तिचा नैसर्गिक प्रवाह परत देण्याचे प्रयोग यशस्वी ठरले आहेत. या प्रकल्पांवर झालेल्या संशोधनातून असे स्पष्ट झाले की, धरणे हटवल्यानंतर काही वर्षांतच नदीतील मासेमारी, वनस्पती आणि एकूणच जैवविविधता मोठ्या प्रमाणात पुनर्संचयित होऊ शकते.

धरणांच्या भवितव्याचा विचार करताना गाळ साठण्याचा प्रश्न अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. अनेक संशोधनांनुसार, धरणांमध्ये वर्षानुवर्षे साचणारा गाळ त्यांची पाणीसाठवण क्षमता कमी करतो. उदाहरणार्थ, भारतातील Bhakra Dam किंवा Hirakud Dam यांसारख्या मोठ्या धरणांवरही गाळ साठण्याचा प्रभाव दिसून येतो. गाळामुळे धरणांचे आयुष्य कमी होते आणि त्यांची देखभाल खर्चिक बनते. यामुळे भविष्यात धरणे आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य राहतील का, हा प्रश्न उपस्थित होतो.

हवामान बदल हा आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. पावसाचे अनियमित वितरण, अतिवृष्टी आणि दुष्काळ यामुळे धरणांच्या नियोजनावर परिणाम होत आहे. काही संशोधनांनुसार, पारंपरिक पद्धतीने बांधलेली धरणे बदलत्या हवामानाच्या परिस्थितीत अपेक्षित कार्यक्षमतेने काम करू शकत नाहीत. त्यामुळे जलव्यवस्थापनाच्या नव्या पद्धतींचा शोध घेण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

धरणांमुळे होणाऱ्या सामाजिक परिणामांचाही अभ्यास मोठ्या प्रमाणावर झाला आहे. भारत, ब्राझील, आफ्रिका या भागांमध्ये लाखो लोकांना त्यांच्या मूळ जागेतून स्थलांतर करावे लागले. नर्मदा धरण ( Narmada Dam ) प्रकल्पाच्या संदर्भात झालेल्या अभ्यासांमध्ये विस्थापितांच्या पुनर्वसनाच्या प्रश्नांवर विशेष भर देण्यात आला आहे. या संशोधनातून असे दिसून आले की, आर्थिक भरपाई दिली तरी सामाजिक आणि सांस्कृतिक नुकसान भरून निघत नाही.

पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून पाहिले असता, धरणे नदीच्या नैसर्गिक प्रवाहात अडथळा निर्माण करतात. त्यामुळे मासे आणि इतर जलचरांचे स्थलांतर थांबते. अमेरिकेतील सॅल्मन मासे याचे उत्तम उदाहरण मानले जाते. धरणांमुळे त्यांच्या प्रजनन चक्रात अडथळे निर्माण झाले. यावर उपाय म्हणून काही ठिकाणी ‘फिश लॅडर’ किंवा ‘फिश पास’ सारख्या यंत्रणा विकसित करण्यात आल्या; मात्र त्यांची कार्यक्षमता मर्यादित असल्याचे संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे.

तथापि, धरणांचे सर्व परिणाम नकारात्मकच आहेत असे नाही. अनेक देशांमध्ये जलविद्युत निर्मिती हा स्वच्छ ऊर्जेचा एक महत्त्वाचा स्रोत आहे. Itaipu Dam हे धरण ब्राझील आणि पॅराग्वे या देशांसाठी मोठ्या प्रमाणात वीज निर्मिती करते. त्यामुळे धरणे पूर्णपणे नाकारण्याऐवजी त्यांचा संतुलित वापर कसा करता येईल, यावरही संशोधन सुरू आहे.

आधुनिक संशोधनात ‘सस्टेनेबल डॅम मॅनेजमेंट’ या संकल्पनेला महत्त्व दिले जात आहे. यामध्ये धरणांच्या बांधकामापूर्वी पर्यावरणीय परिणामांचा सखोल अभ्यास, स्थानिक लोकांचा सहभाग, गाळ व्यवस्थापन, आणि धरणांचे आयुष्य संपल्यानंतर त्यांचे योग्य विसर्जन या गोष्टींचा समावेश होतो. काही देशांमध्ये ‘रिव्हर रिस्टोरेशन’ प्रकल्प राबवून नदीच्या नैसर्गिक स्वरूपाला पुन्हा जिवंत करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.

भारतासारख्या देशात, जिथे पाण्याची गरज मोठ्या प्रमाणावर आहे, तिथे धरणांची भूमिका महत्त्वाची राहणार आहे. मात्र, भविष्यातील धोरणे आखताना जागतिक संशोधनातून मिळालेल्या धड्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. लहान जलसंधारण प्रकल्प, जलसंधारणाच्या पारंपरिक पद्धती, पावसाचे पाणी साठवणे आणि भूजल पुनर्भरण या पर्यायांना प्राधान्य देणे ही काळाची गरज आहे.

एकंदरीत, नदीवर बांधण्यात आलेल्या धरणांचे भवितव्य हे ‘बांधायचे की नाही’ या साध्या प्रश्नात अडकलेले नाही. तर ‘कसे, कुठे आणि किती’ या व्यापक चौकटीत त्याचा विचार केला जात आहे. जगभरातील संशोधनातून असे स्पष्ट होत आहे की, विकास आणि पर्यावरण यामध्ये संतुलन साधणे हेच खरे आव्हान आहे. धरणे ही विकासाची साधने असली तरी ती निसर्गाशी सुसंगत पद्धतीने वापरली गेली तरच त्यांचे भवितव्य सुरक्षित राहील; अन्यथा भविष्यात त्यांचे पुनर्मूल्यांकन आणि काही ठिकाणी विसर्जन हा पर्याय अधिक प्रभावी ठरेल.