अंगदुखी, गुडघेदुखी, पाटदुखी अशी शरीरातील विविध दुखणी पण,… तपासण्या सगळ्या नॉर्मल, तरी त्रास कायम ! अशा वेळी आजार शरीरात नसून मनात दडलेला असतो. Psychosomatic Disorder हा केवळ वैद्यकीय विषय नसून आपल्या जगण्याच्या पद्धतीचा आरसा आहे. ताण, चिंता आणि न बोललेल्या भावनांचा हा खेळ ओळखला, तर औषधांशिवायही या समस्येवर मात करता येते—फक्त स्वतःकडे पाहण्याची दृष्टी बदलावी लागते.
मानवी शरीर आणि मन यांचं नातं हे इतकं सूक्ष्म आणि गुंतागुंतीचं आहे की, कधी कोण कोणावर परिणाम करेल याचा नेम नसतो. कधी शरीर आजारी पडलं की मन खचतं, तर कधी मनावरचा ताण इतका वाढतो की शरीर त्याची किंमत मोजू लागतं. याच संगमातून जन्म घेतो एक वेगळाच प्रकारचा आजार – Psychosomatic Disorder. नाव जरी थोडं अवघड वाटलं तरी गोष्ट अगदी आपल्यातलीच आहे.
आपल्या घरातला एखादा माणूस म्हणतो, “डोकं खूप दुखतंय”, डॉक्टर तपासणी करतात आणि काहीच सापडत नाही. एखाद्याला सतत पोटदुखी, अॅसिडिटी, अंगदुखी, गुडघेदुखी, पाटदुखी — पण रिपोर्ट सगळे नॉर्मल. मग घरात चर्चा सुरू होते, “हा काहीतरी बहाणा करतोय का?” किंवा “याला काही काम करायचं नाही म्हणून नाटक!” पण खरी गोष्ट वेगळीच असते. शरीर खोटं बोलत नाही, पण त्यामागे कारण शरीरात नसून मनात असतं.
मन म्हणजे एक हट्टी लहान मुलगा समजा. त्याला वेळेवर लक्ष दिलं नाही, त्याचं ऐकलं नाही, तर तो रडून, आरडाओरडा करून आपलं लक्ष वेधून घेतो. कधी-कधी तो इतका हट्ट करतो की शरीराला त्रास देऊनच आपलं म्हणणं पटवून देतो.
आजच्या धावपळीच्या आयुष्यात आपण सगळेच कुठल्या ना कुठल्या ताणाखाली जगत असतो. सकाळपासून रात्रीपर्यंतची धावपळ, कामाचा ताण, आर्थिक चिंता, नातेसंबंधांमधील गुंतागुंत सगळं काही मनात साठत राहतं. आणि एक दिवस मन म्हणतं, “बस्स! आता मी थांबतो.” पण मन थांबत नाही, ते शरीराला थांबवतं.
एका गृहस्थाची गोष्ट सांगतो. ऑफिसात मोठ्या पदावर. रोज प्रचंड काम, जबाबदाऱ्या, बैठका. बाहेरून पाहिलं तर अगदी यशस्वी. पण आतून मात्र तो सतत चिंतेत. एक दिवस त्याला पाठीत दुखायला लागलं. डॉक्टरांकडे धाव. ईसीजी, ब्लड टेस्ट, सगळं काही. रिपोर्ट नॉर्मल. पण दुखणं तसंच. शेवटी डॉक्टरांनी विचारलं, “तुम्ही खूप तणावात आहात का?” आणि तेव्हा त्याला उमगलं—ही पाठीतली कळ ही शरीराची नाही, ती मनाची आहे.
हेच म्हणजे psychosomatic disorder. मनातली वेदना शरीराच्या भाषेत बोलायला लागते. पण इथे एक गंमत आहे. आपण शरीराच्या दुखण्यावर लगेच औषध घेतो. डोकेदुखी झाली की गोळी, पोटदुखी झाली की सिरप. पण मनाच्या दुखण्याकडे मात्र आपण दुर्लक्ष करतो. कारण ते दिसत नाही, मोजता येत नाही, रिपोर्टमध्ये येत नाही.
मुळात आपण स्वतःलाच विचारत नाही मी खरंच आनंदी आहे का ? की फक्त धावत राहिलोय ?
औषधांशिवाय या समस्येवर मात करायची असेल, तर पहिलं पाऊल म्हणजे स्वतःशी प्रामाणिक होणं. आपल्याला काय त्रास होतोय हे मान्य करणं. “मला ताण येतोय”, “मला भीती वाटते”, “मी थकलोय” हे शब्द उच्चारायला धाडस लागतं. पण तेच खरं उपचाराचं सुरुवातीचं पाऊल असतं.
मनाला समजून घेणं म्हणजे एखाद्या जुन्या रेडिओला ट्यून करणं. कधी आवाज खडखडतो, कधी स्टेशन सापडत नाही. पण थोडा संयम ठेवला की योग्य फ्रिक्वेन्सी मिळते.
ध्यान, श्वसनाचे व्यायाम, शांत बसून स्वतःकडे पाहणं हे काही फार मोठे किंवा अवघड उपाय नाहीत. पण त्यात सातत्य हवं. सकाळी पाच मिनिटं शांत बसणंही सुरुवातीला कठीण वाटतं. कारण मनाला सवयच नसते शांत राहायची. ते सतत धावत राहतं. पण हळूहळू तेही शिकतं.
एकदा मन शांत व्हायला लागलं की शरीर आपोआप प्रतिसाद देतं. डोकेदुखी कमी होते, पोट हलकं वाटतं, झोप सुधारते. कारण शरीराला आता सतत अलर्ट राहायची गरज उरत नाही.
आपल्या भावना व्यक्त करणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. आपण खूप काही मनात ठेवतो. राग, दुःख, निराशा—सगळं दाबून ठेवतो. आणि मग तेच सगळं शरीरातून बाहेर पडतं. एखाद्या दिवशी अचानक अंगदुखी, थकवा, किंवा बेचैनी म्हणून.
म्हणून बोलणं गरजेचं आहे. विश्वासू माणसाशी, मित्राशी, कुटुंबातील कुणाशी. कधी कधी स्वतःशीच. डायरी लिहिणं हा एक उत्तम मार्ग आहे. मनातलं कागदावर उतरलं की त्याचं ओझं हलकं होतं. हसणंही तितकंच औषध आहे. आपण मोठे होत जातो तसं हसणं कमी होतं. लहान मुलं कारण नसताना हसतात, आणि आपण कारण असूनही हसत नाही. विनोद, हलकंफुलकं वाचन, आवडती गाणी हे सगळं मनाला मोकळं करतं.
आपल्या दिनचर्येत छोट्या छोट्या गोष्टींचा समावेश करणं महत्त्वाचं आहे. सकाळची चाल, झाडांना पाणी घालणं, एखादं पुस्तक वाचणं, किंवा फक्त आकाशाकडे पाहत बसणं. या गोष्टी क्षुल्लक वाटतात, पण मनासाठी त्या खूप मोठ्या असतात.
एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी—मनाला विश्रांती दिली नाही, तर ते स्वतःच ती घेईल. आणि तेव्हा शरीराला त्रास होईल. आपण नेहमी बाहेरच्या जगात उत्तरं शोधतो. पण या आजाराचं उत्तर आत आहे. स्वतःकडे पाहण्यात आहे. आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःवर दया न दाखवता, स्वतःला समजून घेणं. “मला हे का होतंय?” या प्रश्नाऐवजी “मी स्वतःसाठी काय करू शकतो?” हा प्रश्न विचारणं.
कधी कधी आपल्याला सगळं परफेक्ट हवं असतं. कामात, नात्यांमध्ये, आयुष्यात. पण परफेक्शनचा पाठलाग हा सगळ्यात मोठा ताण निर्माण करतो. थोडं अपूर्ण राहू देणं, थोडं सोडून देणं, हेही शिकावं लागतं.
psychosomatic disorder हा आजार नसून एक संकेत आहे. मन आपल्याला सांगतंय की, “माझ्याकडे लक्ष दे.” आपण जर तो संकेत वेळेवर समजलो, तर मोठ्या समस्यांपासून वाचू शकतो.
आयुष्य हे फक्त धावण्याचं नाव नाही. थांबण्याचं, श्वास घेण्याचं, आणि स्वतःला ऐकण्याचंही आहे. शरीर आणि मन यांच्यातील संवाद जपला, तर दोघंही आपल्याला साथ देतात. आणि मग कधीतरी, एका शांत सकाळी, आपल्याला जाणवतं—डोकं दुखत नाही, पोट शांत आहे, आणि मन… मन हलकं झालंय. तेव्हाच खरं कळतं—औषधांपेक्षा मोठं औषध म्हणजे स्वतःकडे दिलेला वेळ.
इये मराठीचिये नगरी
मराठी साहित्य, संस्कृती, समाज आणि विचारांचे दर्जेदार लेख वाचण्यासाठी आमचे फेसबुक पेज फॉलो करा.
👍 Facebook Page Follow करा
