…हीच स्वधर्मातील खरी शिकवण ( एआयनिर्मित लेख )

म्हणोनि स्वधर्मे जें अर्जे । तें स्वधर्मेचि विनियोगिजे ।
मग उरे तें भोगिजे । संतोषेंसी ।। १२५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा

ओवीचा अर्थ – म्हणून स्वधर्माचरणानें जें मिळेल तें स्वधर्म करण्यातच खर्च करावें व मग जें शिल्लक राहील, त्याचा संतोषानें उपभोग घ्यावा.

स्वधर्माने (स्वतःच्या कर्तव्याने) जे काही प्राप्त होते, ते स्वधर्मासाठीच उपयोगात आणावे. त्यानंतर उरलेले जे काही असेल, ते संतोषाने भोगावे.

संदर्भ व तात्त्विक अर्थ:

ही ओवी श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितलेल्या कर्मयोगाच्या तत्त्वज्ञानाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. श्री ज्ञानेश्वर महाराज यांनी भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायातील ‘कर्मयोग’ हा विषय रसाळ व सोप्या भाषेत सांगितला आहे. या ओवीतून त्यांनी जीवनातील कर्म, त्याचे महत्त्व, त्याचे फळ व संतोष यांचे गूढ उलगडले आहे.

निरूपण:

१. स्वधर्माने अर्जन करणे (कष्टाने मिळवणे)
‘स्वधर्म’ म्हणजे प्रत्येकाने आपल्या योग्यतेनुसार आणि आपल्या समाजाच्या हिताच्या दृष्टीने ठरवलेले कर्तव्य. ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगतात की, प्रत्येकाने आपले कार्य निष्ठेने, प्रामाणिकपणे आणि परिश्रमाने करावे. संकल्प, पुरुषार्थ आणि सत्यनिष्ठा या गोष्टींनी कर्म करणे आवश्यक आहे.

२. मिळकतीचा योग्य विनियोग करणे
जे काही आपण मिळवतो, ते स्वतःसाठी फक्त न वापरता, ते समाजहित, ईश्वरसेवा आणि परमार्थासाठी वापरणे हे महत्त्वाचे आहे. आपल्या कर्तव्याने मिळवलेली संपत्ती, ज्ञान, शक्ती इत्यादी गोष्टींचा स्वधर्मानुसार उपयोग झाला पाहिजे.

उदा. एक शेतकरी आपले धान्य संपूर्ण स्वतःच्या घरासाठी न वापरता, समाजासाठीही अन्न निर्माण करतो. तद्वत, आपणही आपल्या कमाईतून काही अंश सत्कर्मांसाठी खर्च करावा.

३. उरलेले संतोषाने भोगणे
जीवनात सुख, संपत्ती, भौतिक सुविधा यांचा मोह होतो. पण ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगतात की, कर्माच्या माध्यमातून जो काही लाभ होईल, त्यातील काही भाग सत्कर्मासाठी वापरल्यानंतर, उरलेले समाधानाने भोगावे. लोभ, अतृप्ती, असंतोष आणि इतरांच्या धनावर डोळा ठेवणे टाळावे.

तात्त्विक संदेश:

कर्तव्यप्रधान जीवन: कष्टाने मिळवलेले धनच पवित्र असते.
त्याग आणि सेवा: समाजहित व ईश्वरसेवा हेही धनाच्या योग्य उपयोगाचे मार्ग आहेत.
संतोष हा मोठा धनसंपत्तीपेक्षा श्रेष्ठ: जो मिळते त्यात समाधान मानणारा माणूस खऱ्या अर्थाने आनंदी असतो.

उदाहरण आणि आधुनिक संदर्भ:

आजच्या काळात ही शिकवण अत्यंत महत्त्वाची आहे. एक उद्योगपती जर प्रामाणिकपणे पैसे कमावतो आणि त्याचा काही भाग समाजसेवेसाठी वापरतो, तर त्याचा व्यवसायही वाढेल आणि त्याला अंतःकरणी आनंद मिळेल. शिक्षकाने ज्ञानप्रसार करावा, त्यातून मिळणाऱ्या वेतनात समाधान मानावे आणि समाजासाठी योगदान द्यावे. निसर्गाचे शोषण न करता, त्याचे योग्य व्यवस्थापन करून जीवन जगणे हीच स्वधर्मातील खरी शिकवण आहे.

निष्कर्ष:

या ओवीतून श्री ज्ञानेश्वर महाराजांनी कर्मयोगाचा सार स्पष्ट केला आहे. जीवनात स्वधर्मानुसार कर्म करावे, त्याचा योग्य विनियोग करावा आणि उरलेले संतोषाने स्वीकारावे. हे तत्वज्ञान जीवनातील समृद्धी आणि समाधानासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.