मार्गाधारे वर्तावें । विश्व हे मोहरें लावावें ।
अलौकिक नोहावें । लोकांप्रति ।। १७१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा
ओवीचा अर्थ – शास्त्राने सांगितल्याप्रमाणे वागून जगास सरळ मार्गाला लावावें, आणि आपण लोकांमध्ये लोकबाह्य वागू नये.
ज्ञानेश्वर माउलींनी भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायात कर्मयोगाचा जो महिमा गायलाय, त्याच संदर्भाने ही ओवी येते. या ओवीत माउलींनी एक अत्यंत गूढ आणि महत्त्वाचा तत्त्वज्ञान सांगितलं आहे—संसारातील आचरण आणि त्याचा हेतू.
शब्दशः अर्थ:
“मार्गाधारे वर्तावें” – योग्य मार्गाचा आधार घेऊन आचरण करावे. म्हणजेच धर्मनिष्ठ, नीतीमान आणि सत्याच्या मार्गाने आपले जीवन चालवावे.
“विश्व हे मोहरें लावावें” – संपूर्ण विश्वाला मोहाचा साज चढवावा, म्हणजेच जगातील व्यवहार असे करावे की ते मोहक वाटतील, पण ते केवळ बाह्य स्वरूप असावे, आत मात्र प्रबुद्ध विवेक असावा.
“अलौकिक नोहावें लोकांप्रति” – परंतु लोकांप्रति अलौकिक वाटावे असे आचरण करू नये. म्हणजेच आपण सांसारिक जीवनात राहूनही, लोकांपासून वेगळे, अपार्थिव असल्यासारखे वागू नये. माणसांमध्ये राहून, त्यांच्यात मिसळून जीवन जगावे.
गूढार्थ:
ही ओवी कर्मयोगाच्या साधनेला उलगडून सांगते. खरा योगी किंवा ज्ञानी व्यक्ती संसारात राहूनही त्याला अंतर्यामी पूर्णपणे ओलांडून गेलेली असते. तरीही ती लोकांमध्ये मिसळते, त्यांच्या सुख-दुःखात सहभागी होते, परंतु त्याला त्याचा मोह लागत नाही.
म्हणूनच माउली इथे सांगतात की, आपण कर्म करावे, जगात राहावे, परंतु त्यामध्ये अडकून पडू नये. लोकांना आपण अलौकिक आहोत असे भासू नये, कारण तसे केल्यास ते आपणास दूर करतील. त्याऐवजी त्यांच्यात राहून, त्यांना योग्य मार्ग दाखवावा, त्यांच्या सोबत वागावे, पण अंतर्यामी त्यांच्यासारखे न होता, विवेक आणि आत्मज्ञानाने प्रेरित रहावे.
तात्त्विक अर्थ:
हे तत्वज्ञान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितले की, “योगी पुरुष कर्मात अडकत नाही, पण तो कर्म करतो. तो मोहात अडकत नाही, पण लोकांच्या सेवेसाठी कार्यरत असतो.” हीच गोष्ट संतांनी आपल्या वर्तनात आणली. संत ज्ञानेश्वरांनीही आपले जीवन या तत्वज्ञानानुसारच जगले.
व्यावहारिक उपयोग:
आजच्या काळातही, आपण आपल्या जबाबदाऱ्या पार पाडताना हा विचार ठेवावा. आपण संसारात राहूनही, त्यात न गुंतता, आत्मबोध प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करावा.
निष्कर्ष:
ही ओवी कर्मयोगाचा सार सांगणारी आहे—संसारात राहा, पण त्याचा मोह होऊ देऊ नका. योग्य मार्गाने चाला, लोकांमध्ये मिसळा, परंतु स्वतःच्या ज्ञानस्वरूपाशी प्रामाणिक राहा. हेच संत ज्ञानेश्वरांचे सुत्र आहे !
