एथ वडील जें जें करिती । तया नाम धर्मु ठेविती ।
तेंचि येर अनुष्ठिती । सामान्य सकळ ।। १५८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा
ओवीचा अर्थ – या जगांत थोर लोक जें कर्म आचरतात, त्यालाच सामान्य लोक धर्म असें म्हणतात. आणि इतर सर्वसामान्य लोक त्याचेच आचरण करतात.
या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मयोगाचा गूढ अर्थ स्पष्ट करताना सांगतात की, श्रेष्ठ, विद्वान किंवा वडीलधारी लोक ज्या गोष्टी करतात, त्या समाजाने धर्म म्हणून स्वीकारलेल्या असतात. कारण त्यांचे आचरण अनुकरणीय असते. म्हणूनच समाजातील इतर सामान्य लोक तेच आचरण अनुसरतात आणि तशाच रीतीने वागतात.
गर्भित आशय:
मानवी समाजाच्या व्यवस्थापनासाठी एक आदर्श मार्गदर्शन आवश्यक असते. त्या दृष्टीने, श्रेष्ठ पुरुष (ज्ञानवान, अनुभवी, उच्चपदस्थ) जे कर्म करतात, त्याला धर्माचे स्वरूप प्राप्त होते. कारण सामान्य जनता मोठ्या प्रमाणावर त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करते. जर श्रेष्ठ व्यक्तींनी सदाचरण ठेवले, योग्य कर्म केले, तर समाजही तसाच चालतो. पण जर त्यांनीच अधर्माची कास धरली, तर समाजातही अनैतिकता वाढते.
उदाहरणे:
१. श्रीराम आणि त्यांच्या अनुयायांचा आदर्श:
प्रभु श्रीराम यांनी स्वतः उत्तम आचरण ठेवले. राजधर्माचे पालन केले, नीतिमान वर्तन केले. त्यामुळे समाजानेही त्यांच्याकडून प्रेरणा घेतली. त्यांच्या जीवनातील आदर्शामुळे पुढील अनेक पिढ्यांनी धर्मनिष्ठ आणि सत्यशील राहण्याचा प्रयत्न केला.
२. स्वामी विवेकानंद आणि युवकांवरील प्रभाव:
स्वामी विवेकानंदांनी आपल्या आचरणातून कर्मयोगाचा आदर्श घालून दिला. त्यांनी सेवा, तपश्चर्या, आणि समाज कल्याणाचा मार्ग दाखवला. त्यामुळेच लाखो युवक त्यांना आदर्श मानून त्यांच्या विचारांचे अनुसरण करतात.
३. मुलांवर पालकांचे प्रभाव:
लहान मुले आपल्या आई-वडिलांचे वर्तन पाहून शिकतात. जर पालक प्रामाणिक, परिश्रमी आणि सदाचारी असतील, तर ती मुलेही तसेच गुण आत्मसात करतात. परंतु पालक जर चुकीचे वर्तन करत असतील, तर मुलांवर त्याचा प्रतिकूल परिणाम होतो.
आधुनिक संदर्भ:
आजच्या काळातही ही ओवी तंतोतंत लागू होते. समाजातील प्रतिष्ठित व्यक्ती, राजकारणी, शास्त्रज्ञ, शिक्षक, उद्योगपती यांचे वर्तन अनुकरणीय असणे आवश्यक आहे. जर त्यांनी नैतिकतेचा, प्रामाणिकपणाचा, आणि परिश्रमाचा आदर्श घालून दिला, तर समाजही योग्य दिशेने वाटचाल करेल. पण जर समाजाच्या नेत्यांनी भ्रष्टाचार, अनैतिकता किंवा स्वार्थी वर्तन केले, तर समाजही त्याच मार्गाने जाईल.
सारांश:
संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणावरच समाजाचा मार्ग अवलंबून असतो. म्हणूनच ज्यांच्याकडे समाज मार्गदर्शनासाठी पाहतो, त्यांनी अत्यंत जबाबदारीने वागावे. कारण त्यांचे आचरण हेच समाजासाठी “धर्म” ठरते आणि सामान्य लोक त्याचाच अवलंब करतात. त्यामुळे आदर्श आचरण ठेवणे हे केवळ वैयक्तिक नाही, तर सामाजिक जबाबदारीचेही लक्षण आहे.
🌿 “सदाचरण हाच समाजाचा खरा धर्म आहे.
…मगच त्या अंतःस्थ अधिष्ठानात ब्रह्म प्रकट होईल